Кіріспе

Футболдағы тең ойналған матчтың жеңімпазын анықтау процедурасы

Пенльти соққылары (2023 жылдың шілдесіне дейін айыппұл алаңынан соққылар, содан кейін пенльтилер және пенльти соққылары) – футболда матчтың тең аяқталуы мүмкін емес жағдайда, негізгі және қосымша уақыт (қолданылса) бітіп, есеп тең болғанда қай команда жеңіске ие болатынын анықтау үшін қолданылатын теңдікті бұзу әдісі. (Мысалы, ФИФА Әлем Кубогінде, пенльтилер жою кезеңдерінде қолданылады: 1/8 финал, 1/4 финал, 1/2 финал және финал). Пенльти соққыларында әр команда айыппұл алаңынан қақпаға соққы береді, қақпаны қарсы команданың қақпашысы ғана қорғайды. Әр командада бес соққыдан болады, оларды әртүрлі ойыншылар орындауы тиіс; көбірек соққыны дәл орындаған команда жеңімпаз деп жарияланады. Бір команданың үстемдігі анық болғанда, соққылар аяқталады. Егер бес соққыдан кейін есеп тең болса, соққылар қосымша "көкпар" раундтарына өтеді. Дегенмен, кейбіреулер бұл қысым мен болжамсыздық оны кез келген спорттың ең қызықты финалдарының біріне айналдырады деп санайды.

Шолу

Шабуыл кезінде тепкіш пен қақпашылардан басқа ойыншылар орталық шеңберде болуға тиіс. Бұл ереже салыстырмалы түрде жаңалық, мысалы, 1990 жылғы әлем чемпионатының F тобында қолданылмады, онда Ирландия Республикасы мен Нидерланды соңғы ойынды тең аяқтағаннан кейін дереу жеребе тарту арқылы анықталды. Алайда, 1994 жылғы 16 жасқа дейінгі УЕФА Еуропа чемпионатында Беларусь пен Австрия арасындағы А тобының соңғы матчында пенальти соққылары қолданылды. J. Лигасы сияқты бірнеше лигалар, тең аяқталған лига матчынан кейін дереу пенальти соққыларын сынап көрді, жеңімпазға қосымша бір ұпай берілді. Америка Құрама Штаттары мен Канададағы Бас лигасында бастапқыда толық уақыт аяқталғаннан кейін, тіпті лига матчтарында да пенальти соққылары қолданылды, бірақ бұл соққылар стандартты пенальти соққыларынан өзгеше болды (төменде қараңыз). Пенальти соққыларында жеңілген команда турнирден шығарылады, ал жеңген команда келесі кезеңге өтеді немесе чемпион атанды, бірақ ФИФА бұл ойынды тең деп есептейді. Мысалы, Нидерланды 2014 жылғы ФИФА әлем чемпионатында жеңіліссіз аяқтады деп саналады, бірақ жартылай финалда шығарылды.

Процедура

Төменде пенальтиден соққы алу процедурасының қысқаша сипаттамасы берілген. Процедура Ойын Ережелерінің 10-бабында («Ойын нәтижесін анықтау») көрсетілген (71-бет). Командалар әрқайсысы бес рет соққы бергенше пенальтиден кезекпен соққы береді. Дегенмен, егер бір команда қалған соққыларымен екінші команданың жеткізе алмайтын голдар санын басып өте алса, соққылар бірден аяқталады, қалған соққылар санына қарамастан; бұл принцип «бес соққыдан үздік» деп аталады. Мысалы, 2006 жылғы Әлем Чемпионаты финалында Италияның Фабио Гроссо командасының бесінші голын соққаннан кейін, Франция (үш голы бар) әлі де бір соққы жасау мүмкіндігіне ие болғанына қарамастан, соққылар сериясы аяқталды. Сол сияқты, 2022 жылғы ФИФА Әлем Чемпионаты финалында Гонсало Монтиелдің Аргентинаның төртінші соққысын сәтті орындауы Франция мен Аргентинаның әрқайсысы бір соққы жасауға құқылы болғанына қарамастан, Аргентинаға жеңіс сыйлады. Егер бес раундтан кейін командалар тең гол соқса (немесе екі команда да гол соқпаса), бір команда гол соққанша, екінші команда жібергенше, әрқайсысы бір соққыдан қосымша раундтар тағайындалады. Бұл «күрт өлім» деп аталады. Соққылар сериясінің соңында ең көп гол соққан команда матчтың жеңімпазы болады. Соққылар сериясына қатысуға тек ойын соңында алаңда болған немесе уақытша алаңнан шығарылған (жарақаттанған, жабдықты реттеу және т.б.) ойыншыларға рұқсат етіледі. 2016 жылы ережеге енгізілген өзгеріс, ойыншы соққылар сериясында жарақат алса немесе алаңнан қуылса, команданың артықшылыққа ие болу мүмкіндігін жойды. Команда соққылар сериясында жарақат алған қақпашыны ауыстыруға болады (егер команда бәсеке ережелерінде рұқсат етілген ауыстырулардың лимитін сақтаса) немесе «теңестіру» ережесі бойынша бұрын алаңнан шығарылған ойыншымен. Басқалары оның қимыл үлгісін анықтауға тырысады. Соққы соққышы қақпашының қай жаққа секіретінін білу үшін, соққыны кешіктіруге немесе финт жасауға тырысуы мүмкін. Жоғары және орталыққа, қақпашы босататын кеңістікке соққы беру, штангадан жоғары соғу қаупін арттырады. Егер қақпашы ойын барысында пенальти соққысын қақпадан қайтарса, соққы соққышы немесе оның командаласы кері соққыдан гол соғу мүмкіндігіне ие болады; бірақ бұл соққылар сериясында маңызды емес. Соққылар сериясы бір қақпада өтетіндіктен, қақпаның артындағы көрермендер бір команданы жақтауға тырысып, екінші команданың соққы соққышын алаңдатуы мүмкін. Кез келген ықтимал артықшылықты болдырмау үшін 2016 жылы Ойын Ережелеріне екі команда арасында соққылар сериясы алдында монета лақтыруды қосуға өзгеріс енгізілді: монетаны лақтырудың жеңімпазы соққылар сериясы үшін қай қақпаны пайдалану керектігін шеше алады (бұрын бұл шешім төрешінің қалауына байланысты болды). Төреші қақпаны тек қауіпсіздік себептерімен немесе таңдалған қақпа немесе алаң пайдалануға жарамсыз болған жағдайда ғана өзгерте алады. Қақпашыға соққы соққышының бұрышын тарылту үшін қақпа сызығынан қимылдауына тыйым салынған; 2003 жылғы УЕФА Чемпиондар Лигасы финалындағы соққылар сериясы дау тудырды, себебі қайталап қарау көрсеткендей, екі қақпашы да, соның ішінде 2005 жылғы Чемпиондар Лигасы финалында Джерзи Дудек та осы ережені бұзған.

Шығу тегі

1867-1970 жылдар аралығында футбол қауымдастығының ережелерінде тең түскен жағдайды шешу әдісі қарастырылмаған. Футбол қауымдастығының алғашқы турнирі – ФА кубогы, тең ойынды анықтау үшін қосымша уақыт пен қайта матчтарды пайдаланды. Бұл мысалға басқа да нокаут жарыстары да ертеден ілесіп кетті. 1920-ші жылдардың басында кейбір қайырымдылық матчтарында қайта матчтардан аулақ болу үшін бұрыш соққыларын теңдікті шешу құралы ретінде қолдана бастады. Ойын ережелері 1923 жылы өзгертілді, онда гол соғу – ойынның жалғыз мақсаты екені және голдардың саны тең болған матч тең деп есептелетіні нақты айтылды. Ірі жарыстарда қайта матч немесе плей-офф мүмкін болмаған жағдайда, тең түскен матчтардың жеңімпазын анықтау үшін лотерея тарту қолданылатын. Мысалы, Италияның 1968 жылғы Еуропа чемпионатының жартылай финалында КСРО-ны жеңгені (финал да тең аяқталды, содан кейін қайта матч өтті). Дегенмен, қазіргі заманғы пенальти сериясының алғашқы нұсқалары бірнеше отандық жарыстар мен шағын турнирлерде қолданылған. Отандық мысалдарға 1952 жылғы Югославия кубогы, 1958-1959 жылдардағы Италия кубогы және 1959-1960 жылдардағы Швейцарияның аймақтық жастар кубогы жатады. Халықаралық мысалдарға 1962 жылғы Ухренкупо (оның негізін қалаушы Курт Вайсбродттың ұсынысы бойынша), 1962 жылғы Рамон де Карранса кубогының финалы (журналист Рафаэль Балестердің ұсынысы бойынша) және 1965 жылғы Боливарлық ойындардағы Венесуэла мен Боливия құрамалары арасындағы күміс медаль үшін өткен матч кіреді. 1963 жылғы Албания кубогының финалында П. Буковику 5:2 есебімен жеңіске жеткен кезде «Беса» командасының барлық пенальти соққыларын орындап, гол соқты. Бұл форматты Албания футбол федерациясының президенті Антон Мазреку ойлап тапқан. Израильдік Йосеф Даган 1968 жылғы Олимпиада ойындарының жартылай финалында Мексикада Болгарияға қарсы лотерея арқылы жеңілген Израиль командасын көргеннен кейін қазіргі заманғы пенальти сериясын енгізуді ұсынды. Майкл Алмог, кейіннен Израиль футбол федерациясының президенті, Даганның ұсынысын 1969 жылғы тамызда «FIFA News» басылымында жарияланған хатында сипаттады. ФИФА-ның оны қабылдауына Малайзия футбол федерациясының төрешілер комитетінің мүшесі Коэ Эве Тейк жетекшілік етті. Ол IFAB-тің 1970 жылғы 27 маусымдағы жылдық бас мәжілісінде мақұлданды. 2006 жылы Deutsche Presse Agentur Франкфурт-на-Майн қаласынан келген бұрынғы төреші Карл Вальдтың 1970 жылы Бавария футбол федерациясына алғаш рет пенальти сериясын ұсынғандығы туралы мәлімдеме жасады. IFAB-тің пенальти сериясын қабылдауы 1970 жылғы әлем чемпионатына кеш болды, оның ережелері әлі де финалды қоспағанда, кез келген нокаут матч үшін лотерея тартуды қарастырды (ФИФА финал тең аяқталған жағдайда не болатынын алдын ала жариялаудан бас тартты). 1970 жылғы турнирдің техникалық есебі болашақ турнирлерде лотерея тартудан бас тартуды ұсынды, сонымен қатар «бұл ұсыныс, алайда, Халықаралық кеңестің осындай жағдайды шешу үшін пенальти соққыларын тағайындау туралы шешімімен қайшылыққа түсті» деп атап өтті. Нәтижесінде, әлем чемпионаттарының нокаут кезеңдерінде жеңімпазды анықтау үшін лотерея тарту ешқашан қажет болған жоқ, бірақ ол 1969 жылы Марокконың Тунис командасын жеңген кездегі іріктеу матчтарында қолданылды.

Даму

Англияда алғашқы пенальти соққылары 1970 жылы Бутферри Парк стадионында, Халл қаласында, «Халл Сити» және «Манчестер Юнайтед» командаларының Уотни кубогы жартылай финалында өткізілді, және «Манчестер Юнайтед» жеңіске жетті. Алғашқы соққыны Джордж Бест орындады, ал бірінші рет Денис Лоу мүлтіді. Иан МакКечни, Лоудың соққысын қақпадан қайтарды, сонымен қатар пенальти соққысын орындаған алғашқы қақпашы болды; оның соққысы жоғары тіреуге тиіп, сыртқа кетіп, «Халл Ситиді» кубоктан шығарды. 1970–71 маусымда УЕФА Еуропа кубогы мен Кубок иегерлері кубогында матчтарды шешу үшін пенальти соққылары қолданылды. 30 қыркүйекте 1970 жылы Кубок иегерлері кубогының бірінші турында «Хонвед» командасы «Абердинге» қарсы 4:4 есебімен тең түскеннен кейін, алғашқы пенальти соққыларын 5:4 есебімен жеңіп алды, осы кезде Джим Форресттің соққысы жоғары тіреуге тиді. Бес аптадан кейін, 4 қарашада 1970 жылы, алғашқы Еуропа кубогы пенальти соққылары «Эвертон» және «Боруссия Мёнхенгладбах» командалары арасында өтті, бұл жолы Англия командасы 4:3 есебімен жеңіске жетті. 1972–73 жылғы Еуропа кубогының бірінші турында төреші «ЦСКА София» және «Панатинаикос» командалары арасындағы пенальти соққыларын мерзімінен бұрын тоқтатты, «ЦСКА» 3:2 есебімен алда тұрған күйі, бірақ «Панатинаикос» тек төрт соққы ғана орындады. «Панатинаикос» УЕФА-ға шағымданды, матч жойылды және келесі айда қайтадан өтті, «ЦСКА» пенальти соққыларына қатыспастан жеңіске жетті. 1973 жылғы Campeonato Paulista финалы да ұқсас жағдайларда аяқталды. «Сантос» командасы «Португезадан» 2:0 есебімен алда тұрды, әр команда үш пенальти соққысын орындағаннан кейін, төреші Армандо Маркес қателікпен (әр команданың әлі екі соққы жасауға мүмкіндігі болғандықтан, сондықтан «Португезаның» есепті теңестіруге мүмкіндігі бар еді) «Сантосты» жеңімпаз деп жариялады. «Португеза» командасының бас жаттықтырушысы Отто Глория командасын тез арада стадионнан алып шықты; бұл қате анықталғаннан кейін пенальти соққыларын қайта бастауға жол бермеу үшін, матч қайтадан өткізіліп, «Португезаның» жеңіске жету мүмкіндігі артуы үшін жасалды. «Сантос» командасы қайта матч өткізуге қарсылық білдірген кезде, Paulista FA президенті Освальдо Тейшейра Дуарте алғашқы матчты жойды және екі команданы да бірлескен чемпиондар деп жариялады. Пенальти соққыларымен шешілген алғашқы ірі халықаралық турнир 1976 жылғы Еуропа чемпионатының финалы болды, онда Чехословакия және Батыс Германия командалары кездесті. УЕФА екі күннен кейін финалды қайта өткізу мүмкіндігін қарастырды, бірақ командалар пенальти соққыларын пайдалануға келісті. Чехословакия 5:3 есебімен жеңіске жетті, шешуші соққыны Антонин Паненка «чиппен» орындады, ал Ули Хоэнес бұрынғы соққыны жоғары тіреуге жібергеннен кейін. Әлем чемпионатында алғашқы пенальти соққылары 1977 жылдың 9 қаңтарында Африкалық іріктеу турнирінің бірінші турында Тунис командасы Марокконы жеңген кезде ойнатылды. Финалдық турнирде алғашқы пенальти соққылары 1982 жылы Батыс Германия Франциядан жеңіске жеткен кезде ойнатылды. Егер 1982 жылғы финал тең түскен болса, қайта матч та тең түспесе, пенальти соққылары қолданылмаған болар еді.

Халықаралық

Тоғыз FIFA 11 жақты турнирдің финалы, оның ішінде үш ерлер әлем чемпионаты, пенальти сериясімен шешілді. Ең маңызды матчтардың кейбіреулері төмендегідей. 1991 жылғы Жастар әлем чемпионатының финалы Португалия мен Бразилия арасында Лиссабонда өтті, ода португалиялықтар 4:2 есебімен жеңіске жетті, соңғы соққыны Руи Кошта орындады. 1994 жылғы ФИФА әлем чемпионатының финалында Калифорния штатының Пасадена қаласындағы Роуз-Боулда Бразилия мен Италия арасындағы матч қосымша уақыттан кейін голсыз тең аяқталды. Бразилия пенальти сериясінде 3:2 есебімен жеңіске жетті. 1999 жылғы ФИФА әйелдер әлем чемпионатының финалында, сондай-ақ Роуз-Боулда өткен, АҚШ пен Қытай арасындағы матч қосымша уақыттан кейін де голсыз тең аяқталды. АҚШ пенальти сериясінде 5:4 есебімен жеңіске жетіп, турнирді жеңіп алған бірінші ел болды. 2006 жылғы ФИФА әлем чемпионатының финалында Франция мен Италия арасындағы матч та пенальти сериясімен шешілді (1:1 есебімен тең түскеннен кейін қосымша уақыттың 30 минуты голсыз аяқталды), Италия Берлиндегі Олимпиадалық стадионда Францияға қарсы 5:3 есебімен жеңіске жетті. 2011 жылғы ФИФА әйелдер әлем чемпионатының финалында Франкфурттағы Вальдстадионда өткен АҚШ пен Жапония арасындағы матч қосымша уақыттан кейін 2:2 есебімен тең аяқталды. Бұл жолы АҚШ жеңіліске ұшырады. Жапония пенальти сериясінде 3:1 есебімен жеңіске жетіп, Азия елдерінің арасында бірінші болып әлем чемпионатын жеңіп алды. 2013 жылғы ФИФА U-20 әлем чемпионатының финалында Стамбулда өткен матч қосымша уақыттан кейін 0:0 есебімен тең түсіп, пенальти сериясіне өтті. Франция Уругвайды 4:1 есебімен жеңді. Бұл олардың U-20 әлем чемпионатының бірінші титулы болды, осылайша олар барлық бес FIFA 11 жақты ерлер турнирін (ФИФА әлем чемпионаты, ФИФА Конфедерациялар кубогы, ФИФА U-20 әлем чемпионаты, ФИФА U-17 әлем чемпионаты және Олимпиадалық футбол турнирі) жеңген алғашқы ел болды. 2022 жылғы ФИФА әлем чемпионатының финалында Франция мен Аргентина арасындағы матч қосымша уақыт 3:3 есебімен тең аяқталып, пенальти сериясіне өтті. Аргентина Франциядан 4:2 есебімен жеңіске жетіп, 1986 жылдан бері алғаш рет әлем чемпионатының жеңімпазы атанды. Әлем чемпионатындағы алғашқы пенальти сериясі 1982 жылы Батыс Германия мен Франция арасындағы жартылай финалда болды. Пенальти сериясі тең аяқталып, кенеттен өлімге ұшырады. Қақпашылар пенальти сериясінде өздерінің соққыларымен жеңіске жеткен жағдайлар болған. Мысалы, УЕФА Еуро-2004 ширек финалында Португалия қақпашысы Рикардо Англияның Дариус Васселлден соққыны сақтап қалып, жеңіс соққысын орындады. Тағы бір мысал – 1994 жылғы Копа Либертадорес финалында Велес Сарсфилдтің Хосе Луис Чилаверт. (Чилаверт өлі топтарда ойнау шебері ретінде танымал болды және клубтық мансабында 41 гол соқты). Соңғы кезде, 2023 жылғы Африка Ұлттар кубогында Конго Демократиялық Республикасының қақпашысы Лионель Мпаси екі жыл бұрын Камерунда өткен финалда Египет командасының жарыс кезінде пенальтиді сақтап қалған Мохамед Габаскиге қарсы оң жақ бұрышта соққы жасады. Антонин Паненка (Чехословакия) УЕФА Еуро-1976 финалында Батыс Германияға қарсы матчта голдың ортасына фишкамен соққы жасап, пенальти сериясін шешті. Англия құрамасы ірі турнирлердің финалдарындағы пенальти сериялерінде жеті рет жеңіліске ұшырады (тоғыз рет өткізілген), соның ішінде 1990 жылғы ФИФА әлем чемпионатының жартылай финалында Германияға және 1996 жылғы УЕФА Еуропа чемпионатында (соңғысы Испанияға қарсы өткен турда дәл осындай әдіспен жеңіске жеткен). 1996 жылғы Еуропа чемпионатынан кейін Англия ірі турнирлердің финалдарында тағы төрт рет жеңіліске ұшырады, 1998 жылғы әлем чемпионатында Аргентинаға, 2004 жылғы Еуропа чемпионатында Португалияға және 2006 жылғы әлем чемпионатында Италияға, ал 2012 жылғы Еуропа чемпионатында Италияға жеңіліп, 2018 жылғы әлем чемпионатында Колумбияға қарсы жеңіліс тізбегін бұзды; бұл пенальти сериясі Англияға он екі жылдан кейін алғаш рет ширек финалға шығуға мүмкіндік берді. Англия тағы да УЕФА Еуро-2020 финалында Италияға қарсы пенальти сериясінде жеңіліске ұшырады. Нидерланды төрт рет қатарынан жеңіліске ұшырады: 1992 жылғы Еуропа чемпионатында Данияға, 1996 жылғы Еуропа чемпионатында Францияға, 1998 жылғы әлем чемпионатында Бразилияға және 2000 жылғы Еуропа чемпионатында Италияға, ақыры 2004 жылғы Еуропа чемпионатында Швецияға қарсы жеңіске жетті. 2000 жылғы Еуропа чемпионатында Нидерланды матч барысында екі пенальти соқты, ал пенальти сериясінде төрт соққы жасады, бірақ итальяндық қақпашы Франческо Толдоға қарсы тек бір соққыны голға айналдыра алды. Франк де Бурдың пенальти соққысы мен пенальти сериясіндегі соққысын Толдо сақтап қалды, ол сонымен қатар Пауль Босвелттен соққыны сақтап алып, Италияға 3:1 есебімен жеңіс сыйлады. Нидерландының жағдайы 2014 жылғы әлем чемпионатында жақсарды, олар ширек финалда Коста-Риканы пенальти сериясында жеңіп, бірақ жартылай финалда Аргентинаға пенальти сериясында жеңіліп қалды. 2022 жылғы әлем чемпионатында олар Аргентинаға қарсы пенальти сериясінде тағы жеңіліске ұшырады, бірақ бұл жолы ширек финалда. Итальяндықтар ірі чемпионаттарда алты пенальти сериясінде жеңіліске ұшырады, ең бастысы үш қатарынан әлем чемпионаттарында (1990–1998, соның ішінде 1994 жылғы финал), 2008 жылғы Еуропа чемпионатының ширек финалында және 2016 жылғы Еуропа чемпионатының ширек финалында пенальти сериясінде ұтылды. Алайда, олар бес пенальти сериясінде жеңіске де жетті, соның ішінде 2000 жылғы Еуропа чемпионатының жартылай финалында Нидерландыға, 2012 жылғы Еуропа чемпионатының ширек финалында Англияға, 2006 жылғы әлем чемпионатының финалында Францияға, 2020 жылғы Еуропа чемпионатының жартылай финалында Испанияға және 2020 жылғы Еуропа чемпионатының финалында Англияға қарсы. 2005 жылдың 16 қарашасында алғаш рет әлем чемпионатына қатысу тікелей пенальти сериясымен шешілді. 2006 жылғы ФИФА әлем чемпионатының іріктеу ойынында Австралия мен Уругвай арасындағы матч 1:1 есебімен тең аяқталды; Уругвай бірінші ойында өз алаңында 1:0 есебімен жеңіске жетті, ал Австралия екінші ойында өз алаңында сол есеппен жеңіске жетті. 30 минуттық қосымша уақыттан кейін пенальти сериясі өтті, Австралия 4:2 есебімен жеңіске жетті. Бұл жағдай 2022 жылғы ФИФА әлем чемпионатының іріктеу кезеңдерінде екі рет қайталанды, біріншісі 2022 жылдың 29 наурызында КАФ үшінші турында Египет пен Сенегал арасындағы матчта, Сенегал пенальти сериясында 3:1 есебімен жеңіске жетті, екі ойын 1:1 есебімен тең аяқталды, екіншісі 2022 жылдың 13 маусымында АФК КОНМЕБОЛ іріктеу ойынында Австралия мен Перу арасындағы матчта, Австралия пенальти сериясында 5:4 есебімен жеңіске жетті, плей-оффтағы жалғыз ойын 0:0 есебімен тең аяқталды. COVID-19 пандемиясынан туған кешігулер салдарынан тек бір матч бейтарап Катарда өтті, дәстүрлі үй және сыртқы плей-офф ойындарының орнына. 2006 жылғы ФИФА әлем чемпионатында Германияда Швейцария 16-шы турда Украинаға қарсы өткен пенальти сериясінде жаңа жағымсыз рекорд жасады, бірде-бір пенальтиді голға айналдыра алмады, 3:0 есебімен жеңіліске ұшырады. Қақпашы Александр Шовковский (Украина) пенальти сериясінде бірде-бір гол жібермеген бірінші қақпашы болды, швейцариялықтардың екі соққысын сақтап, үшінші соққы жоғарыдан соғылды. Нәтижесінде Швейцария әлем чемпионатына бірде-бір гол жібермей шығарылған бірінші ел болды (сонымен қатар әлем чемпионатының финалына бірде-бір гол жібермей қатысқан жалғыз ел). Бұл жеңіліске қарамастан, Швейцария Еуро-2020 турнирінің 16-шы турында Францияны пенальти сериясында 5:4 есебімен жеңді. Сол турнирде Германия мен Аргентина арасындағы пенальти сериясі өтті, бұл әлем чемпионаттарының финалдарындағы пенальти сериялері бойынша ең табысты екі команда: әр команда үш пенальти сериясіне қатысып, барлығында жеңіске жетті. Германия пенальти сериясын жеңіп, Германияның әлем чемпионатының финалдарындағы 4:0 есебімен жеңіске жеткен жалғыз командасы болды. 2007 жылдың 20 маусымында УЕФА жаңа рекордын жасады. Еуропаның 21 жасқа дейінгі чемпионатының жартылай финалында Нидерланды мен Англия командасы арасындағы матч 1:1 есебімен тең аяқталды, содан кейін теңдікті бұзу үшін отыз екі пенальти соққысы жасалды. Нидерланды ақыры пенальти сериясінде 13:12 есебімен жеңіске жетті.

Үй ішіндегі тостаған

ФА Кубогында 1972 жылы үшінші орын үшін өткен плей-оффта пенальтилер қолданылды. Олар 1991–92 маусымда бір рет қайталап ойнағаннан және қосымша уақыттан кейін тең қалған матчтарды шешу үшін жиірек қолданыла бастады. Бұрынғыда қайталап ойнаулардың саны шектеусіз болған, бұл ойын кестесін бұзып, әсіресе үлкен клубтарға ұнамайтын. Қайталап ойнаулар көбінесе теңдескен матчтан екі-үш күн кейін өткізілетін, бұл 1989 жылғы Футбол көрермендері заңынан кейін қажетті жоспарлауды қиындатты. ФА Кубогында пенальтилермен алғашқы рет шығарылған команда – 1991 жылғы 26 қазанда Роттерхэм Юнайтедпен өткен бірінші турдың қайталап ойнауынан кейін жеңілген Сканторп Юнайтед болды. Пенальтилер алғаш рет 2005 жылы ФА Кубогының финалында қолданылды, онда Арсенал Манчестер Юнайтедті 5–4 есебімен жеңді. Келесі жылы Ливерпуль ФА Кубогының финалында екінші рет пенальтилер бойынша Уэст Хэм Юнайтедты жеңді. 2005 жылғы 31 тамызда жаңа Англия рекорды орнатылды, Тунбридж Уэллс пен Литтлхэмптон Таун арасындағы ФА Кубогының қайталап ойнауында 40 пенальти соғылды, Тунбридж Уэллс 16–15 есебімен жеңіске жетті. Қазірге дейін Футбол лигасы кубогының алты финалында пенальтилер қолданылды. Біріншісі 2001 жылы Ливерпульдің Бирмингем Ситиді 5–4 есебімен жеңгені болды, матч қосымша уақыттан кейін 1–1 есебімен тең аяқталды. Екіншісі 2009 жылғы финалда Манчестер Юнайтед пен Тоттенхэм арасындағы матч голсыз аяқталып, Манчестер Юнайтед пенальтилер бойынша 4–1 есебімен жеңді. 2012 жылғы финалда Ливерпуль мен Кардифф Сити арасындағы матч қосымша уақыттан кейін 2–2 есебімен тең аяқталды, Ливерпуль пенальтилер бойынша 3–2 есебімен жеңді. 2016 жылғы финалда Манчестер Сити 1–1 есебімен тең түскен Ливерпульді пенальтилер бойынша 3–1 есебімен жеңді. Манчестер Сити 2019 жылғы финалда да Челсимен 0–0 есебімен тең түсіп, пенальтилер бойынша 4–3 есебімен жеңді. Содан кейін Челси 2022 жылғы финалда Ливерпульге пенальтилер бойынша 11–10 есебімен жеңіліп қалды. Футбол лигасы кубогының алғашқы турларында тең ойынды шешу үшін пенальтилер көп жылдар бойы қолданылып келеді. Ең алғашқы мысал 1976 жылғы тамызда Донкастер Роверстің Линкольн Ситиді бірінші турдың матчтарында үш рет тең түскеннен кейін (1–1, 1–1, 2–2) пенальтилер бойынша 3–2 есебімен жеңгені болды. Жартылай финалда пенальтилер сирек кездеседі, себебі қосымша уақыттан кейін саяхатта гол салу ережесі қолданылады. Алайда, 2013–14 жылғы жартылай финалда Сандерленд пен Манчестер Юнайтед арасындағы екі ойын тең аяқталғаннан кейін пенальтилер қолданылды, Сандерленд пенальтилер бойынша 2–1 есебімен жеңіске жетті. Community Shield де 90 минуттық ойыннан кейін пенальтилер арқылы шешіледі, бірақ қосымша уақыт болмайды. Манчестер Юнайтед пенальтилер арқылы үш рет жеңіске жетті, 2003 жылы Арсеналды, 2007 жылы Челсиді және 2008 жылы Портсмутты жеңді. 2009 жылы Манчестер Юнайтед пенальтилер бойынша Челсиге жеңіліп қалды. 2008 жылы Түркия кубогының финалында екі онжылдықтан бері алғаш рет Стамбулдың Үшінші командасынан тыс екі клуб болды, бірақ пенальтилер Генчлербирлиги мен Кайсериспор арасындағы жеңімпазды анықтады, соңғысы финалға алғаш рет жетті. 120 минуттан кейін ойын нәтижесіне 28 пенальти соққысы қажет болды, Димитар Иванковтың гол соғып, гол сақтап қаһармандық танытуының арқасында Кайсериспор алғашқы түрік кубогын 11–10 есебімен жеңіп алды. 2008–09 жылғы Грекия кубогының финалында АЕК 89-шы минутта Скокконың голымен 3–2 есебімен көшбасшылықты алды, бірақ Олимпиакос тоқтату уақытының соңғы секундтарында (90+6) Дербиширдің голымен өлімнен қайта оралды, содан кейін қосымша уақытқа мәжбүр болды. Олимпиакос Галлеттидің голымен қосымша уақытта 4–3 есебімен көшбасшылықты алды, бірақ гол соққан ойыншы тойлап жатқанда көйлегін шешкені үшін екінші сары карточка алып алаңнан қуылды. Кейіннен Авраам Пападопулос та екінші сары карточка алып, Олимпиакосты 9 ойыншымен қалдырды. АЕК ойынды 4–4 есебімен теңестіріп, пенальти соққыларын өткізді. АЕК бірінші болып соқты. АЕК пен Олимпиакос алғашқы 4 пенальтиде гол соқты. АЕК-тің Майсторовичи 5-ші пенальтиде горизонтальді тіреуге тиді, бұл Djordjevic-ке (оның мансабының соңғы ойыны) Олимпиакостың жеңісін бекітуге мүмкіндік берді. Алайда оның соққысын АЕК-тің аргентиналық қақпашысы Сая бұғаттады. Сондықтан соққылар жалғасты. Екі команда да 6-шы және 7-ші пенальтилерін соқты. Орталық қорғаушы Анцас Олимпиакос үшін 8-ші пенальтиді соқты, бірақ қақпашы Никополидис бастамашылық танытып, пенальтиді өзі соғып, есепті 7–7 ете білді. Никополидис Георгиастың АЕК үшін соққан келесі (9-шы) пенальтиді бұғаттады, бірақ Антзас Олимпиакос үшін пенальтиді соқпады (Сая сақтап алды) және соққыны аяқтамады. Олимпиакостың алаңда 9 ойыншысы болғандықтан, соққы соққан ойыншылар кезекпен алмасып, алғашқы соққан ойыншылар қайтадан соқты. Екі команданың да келесі 7 пенальти соққан ойыншылары гол соқты, нәтижесінде 14–14 есебімен 32 пенальти соғылды. Алайда, АЕК-тің Пеллетьериі нашар соқты, Никополидис оңай бұғаттап алды, содан кейін 34-ші пенальтиді екінші қақпашы Саяға соғып, гол соғып, Олимпиакостың пенальтилер бойынша 15–14 есебімен жеңісімен және жалпы есеп бойынша 19–18 есебімен аяқталды (2008–09 Грекия кубогы).

УЕФА клубтық жарыстары

Еуропа кубогының финалында алғашқы пенальти сериясі 1984 жылғы Еуропа кубогының финалында «Ливерпульдің» «Романы» жеңген кезде болды. Бұл матч «Ливерпуль» қақпашысы Брюс Гроббелардың көңіл көтеруімен есімдеріне іліккен. «Романың» Бруно Конти соққы жасауға дайындалып тұрғанда, Гроббелар қақпаға қарай жүгіріп, артындағы камераларға сенімді күлімсіреп, содан кейін спагетти жегендей етіп, тордың артқы жағын шайнады. Конти допты жоғарыдан өткізіп жіберді. Гроббелар Франческо Грациани соққы жасағанға дейін ұқсас ойын көрсетті, ол әйгілі түрде аяқтарын қалқытып, қорқынышпен ойнады. Грациани мүжілді, ал «Ливерпуль» 4:2 есебімен жеңіске жетті. 1986 жылғы Еуропа кубогының финалында «Стеауа Бухарест» пен «Барселона» командаларының арасындағы матчта «Стеауа» қақпашысы Гельмут Дукадам «Барсаның» барлық төрт пенальтісін сейімдеді, осының арқасында ол «Севильяның батыры» атанды. «Стеауа» екі пенальтіні соқпады, бірақ бәрібір 2:0 есебімен жеңіске жетіп, титулды жеңген жалғыз румын клубы болды. 2003 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасының финалында пенальті сериясі көптеген жанкүйерлер арасында дау тудырды, себебі қайталаулар Милан қақпашысы Диданың Трезеге, Залайета және Монтеродан пенальтіні сейімдеген кезде қақпа сызығынан шығып кеткенін көрсетті. «Ювентус» қақпашысы Буффон Сейдорф пен Каладзеден пенальтіні сейімдеген кезде де қақпа сызығынан шығып кетті. 2005 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасының финалында «Милан» мен «Ливерпуль» арасындағы матчта «Ливерпуль» қақпашысы Джерзи Дудек 1984 жылы Брюс Гроббелар қолданған тактиканы (2005 жылы «Дудек биі» деп аталды) «Миланның» пенальті оқушыларын алаңдату үшін пайдаланды, нәтижесінде оның командасы жеңіске жетті. 2008 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасының финалында «Манчестер Юнайтед» пен «Челси» арасындағы матч пенальті сериясімен аяқталды, Джон Терри «Челсидің» матчты (және Чемпиондар лигасының) жеңіп алуына мүмкіндік берген пенальтіні соқпады. Ол соққы жасағанда, тірегі сырғып, доп бағанаға тиді. «Челси» 6:5 есебімен жеңіліске ұшырады, Терри көздерінен жас шығып жылады. Терри бастапқыда пенальті соққысын орындамайтын еді, бірақ шабуылшы Дидье Дрогба қосымша уақыт аяқталар алдында алаңнан қуылды. УЕФА Чемпиондар лигасының жартылай финалында «Реал Мадрид» пен «Бавария» арасындағы матчта Икер Касильяс пен Мануэль Нойер екі-екі пенальтіні сейімдеді. Нойер трансферлік құны бойынша тарихтағы ең қымбат футболшылар болған Криштиану Роналдудан (80 миллион фунт) және Какадан (56 миллион фунт) пенальтіні сейімдеді. 2012 жылдың 19 мамырында «Челси» 2012 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасының финалында пенальті сериясымен «Бавария Мюнхенді» 4:3 есебімен жеңді. «Челси» бұған дейін жарыста пенальті сериясінде жеңіске жеткен емес, 2008 жылғы финалда және 2007 жылғы жартылай финалда жеңіліске ұшырады. «Бавария» Еуропада пенальті сериясінде жеңіліске ұшырған емес; олардың жеңістері 2001 жылы «Валенсияға» қарсы финалда және 2012 жылы «Реал Мадридке» қарсы жартылай финалда болды. Дидье Дрогба 2008 жылғы финалда қосымша уақытта қызыл карточка алғандықтан бесінші пенальтіні (Терри соқпаған) орындай алмады. Келесі күні көптеген британдық газеттерде ағылшын командасының соңғы рет неміс командасын пенальті сериясында жеңгені туралы жазылды. 2021 жылдың 26 мамырында «Вильярреал» 2021 жылғы УЕФА Еуропа лигасының финалында «Манчестер Юнайтедті» пенальті сериясымен 11:10 есебімен жеңді. Матч қосымша уақыттан кейін 1:1 есебімен аяқталды. Алаңдағы барлық ойыншылар пенальті соқты – «Манчестер Юнайтед» қақпашысы Дэвид Де Хеа ғана соқпады, оның соққысын Геронимо Рулли сейімдеп, «Вильярреалға» алғашқы маңызды титулын сыйлады. 21 соққан пенальті – УЕФА-ның ірі турниріндегі пенальті сериясінің рекорды.

Жазбалар

2013 жылдың 9 қазанында «Броккенхерст» пен «Андовер Таун» командалары арасындағы Хэмпшир Ағалар кубогының екінші турындағы ойында 29 рет қатарынан соғылған пенальти бойынша әлемдік рекорд тіркелді, онда 30-шы пенальти сақталды және «Броккенхерст» 15:14 есебімен жеңіске жетті. Бұл 2011 жылдың 7 қыркүйегінде «Лейтон Ориент» пен «Дагенхэм және Редбридж» командалары арасындағы Футбол лигасы кубогының бірінші турындағы 27 пенальтиден тұратын бұрынғы рекордты жаңартты, онда 28-ші пенальти сақталды, бұл «Дагенхэмнің» жеңіске жеткеніне мүмкіндік берді. 1992 жылы Сенегалде өткен Африка Ұлттар кубогының финалында «Кот-д’Ивуар» құрамасы пенальти сериясында 11:10 есебімен жеңіске жетті. Бес пенальтилік сериядан кейін есеп 10:10 тең болғаннан кейін, ойын «кенттік өлімге» дейін жалғасты, онда Гана құрамасының қапталдағы капитаны Энтони Баффо соңғы пенальтиді мүжіп етті. Бұл ірі халықаралық турнирдің финалындағы ең көп пенальти саны және ережеде бес пенальтилік сериядан тұратын екінші топтың соңғы рет қолданылуы. Бұл пенальти сериясының ерекшелігі – халықаралық ірі турнирдің финалындағы бірінші рет, алаңдағы әр ойыншы пенальти соқты. Он төрт жыл өткен соң, «Кот-д’Ивуар» және «Камерун» командаларына 2006 жылғы Африка Ұлттар кубогының жартылай финалына өту үшін 24 пенальти соғу қажет болды. «Кот-д’Ивуар» 12:11 есебімен жеңіске жетті, өйткені Сэмюэл Это’о екінші әрекетінде қақпадан мүжіп қалды, ол пенальти сериясының жалғыз сәтсіздігі болды. Бірінші лига матчтарындағы ең ұзақ пенальти сериясы бойынша әлемдік рекорд – 2005 жылғы Намибия кубогында 48 пенальти, онда «KK Palace» командасы «Civics» командасын 17:16 есебімен жеңді. ФИФА Әлем чемпионатындағы ең ұзақ пенальти сериясы 2023 жылғы ФИФА Әйелдер Әлем чемпионатының плей-офф кезеңіндегі «Австралия» және «Франция» командалары арасындағы матчта тіркелді, онда 20 пенальти соғылды, нәтижесінде «Австралия» 7:6 есебімен жеңіске жетті. Бұл рекорд 2022 жылдың 9 наурызында ағылшынның екі лигадан тыс командасы – «Вашингтон» және «Бедлингтон Терриерс» командалары Эрнест Армстронг Мемориал кубогында 3:3 есебімен тең түскеннен кейін 54 пенальти соғып, 25:24 есебімен «Вашингтонның» пайдасына аяқталды. Бес пенальти мүжіп етілді. Алайда, пенальти сериясындағы ең жоғары ұпай бойынша рекорд 1988 жылғы Аргентина чемпионатында тіркелді, онда «Аргентинос Жуниорс» командасы 44 пенальтиден кейін «Расинг Клубты» 20:19 есебімен жеңді. 2015 жылдың 3 маусымында «Сундсёрэ ИФ» Дания Футбол қауымдастығы кубогының іріктеу кезеңінде «Нюкёбинг Морс» командасын 20:19 есебімен жеңді. 2012 жылдың 11 желтоқсанында «Брэдфорд Сити» командасы қатарынан пенальти сериясындағы жеңістер бойынша рекорд орнатты. Олар 2009 жылдан бері 9 пенальти сериясында жеңіске жетті, оның ішінде «Арсенал» және жергілікті қарсыластары «Хаддерсфилд Таун» командаларына қарсы жеңістер де бар. Пенальти сериясының ең қысқа нұсқасы әр командадан үш пенальтиден тұрады, бір команда барлық пенальтилерін соғып, ал екінші команда ешқайсысын соға алмайды. Мұндай жағдай 2017 жылғы Конфедерациялар кубогының жартылай финалында тіркелді, онда Чили құрамасы Португалия құрамасын 3:0 есебімен жеңді. NCAA әйелдер колледжінің рекордтық саны 2022 жылдың 30 қазанында «Сан-Диего штаты» командасы «Юта штаты» командасын 19:18 есебімен жеңген кезде тіркелді.

Статистикалық жазба

Статистикалық мақсаттар үшін, пенальти сериясы әдетте оған дейінгі матчтан бөлек қарастырылады. Екі кезеңді матч болған жағдайда, екі матч та тең нәтижемен немесе бір жеңіс пен бір жеңіліс ретінде есептеледі; жалғыз матч болған жағдайда, ол тең нәтиже деп саналады. Бұл, матчтың қосымша уақытта жеңіспен аяқталуымен қарама-қайшы, онда негізгі уақыттың нәтижесі өзгертіледі. Пенальти сериясында соғылған голдар ойыншының жеке көрсеткіштеріне немесе "алтын бутсы" сияқты жарыстарда есепке алынбайды. АҚШ-тағы көптеген университеттердегі футболды басқаратын NCAA ережелер кітабы да осыған ұқсас көзқарас ұстанады. Ұлттық чемпионат ойынынан басқа, егер кез келген матчтың нәтижесі кенеттен өлім уақытында (немесе алтын гол) тең болса, матч нәтижесі тең деп тіркеледі, пенальти сериясының нәтижесіне қарамастан. Ұлттық чемпионат ойынында пенальти сериясының нәтижесі статистикалық мақсаттар үшін матчтың нәтижесін анықтайды. 2001 жылға дейін, NCAA-да пенальти сериясы арқылы жеңімпазды немесе чемпионды анықтаған барлық матчтар тең нәтиже деп тіркелді. 2002 жылы ереже өзгертілді, соның салдарынан пенальти сериясы қолданылған барлық матчтарда жеңімпаз анықталып, статистикалық мақсаттар үшін тіркелді. 2003 жылы ереже тағы өзгертілді, бұл 2002 жылға дейінгі ережеге сәйкес келді, бірақ ұлттық чемпионат ойынындағы пенальти сериясының нәтижесі барлық мақсаттар үшін, соның ішінде рекордтар үшін шешуші болады деген жаңа ереже қосылды. УЕФА коэффициенттерін есептеуде клубтық коэффициенттер үшін пенальти сериясы ескерілмейді. ФИФА рейтингісінде жеңіске үш ұпай беріледі, пенальти сериясымен жеңіске екі ұпай, тең нәтиже мен пенальти сериясымен жеңіліске бір ұпай, ал жеңіліске ноль ұпай беріледі.

Сындар

Футбол матчын шешудің бір жолы ретінде, пенальтилер әртүрлі жағынан қызықты кульминация немесе қанағаттандырмайтын шешім ретінде қарастырылып келді. Пол Дойл пенальтилерді "керемет және ширығуға толы" деп сипаттады, ал 2008 жылғы УЕФА Чемпиондар Лигасы финалындағы пенальти сериясын "тамаша финалды аяқтаудың керемет тәсілі" деп атады. Ричард Уильямс осы көріністі "алаңдағы жазалаумен" салыстырды. Көбінесе нәтиже шеберлікті сынау емес, лотерея ретінде қарастырылады; Роберто Донадони өз командалары тиісінше жеңгеннен кейін осылай сипаттады. Бірақ, басқалар оған келіспейді. Митч Филлипс оны "ерік-жігер мен техниканың ең жоғары деңгейдегі сынағы" деп атады. Пенальтилер – бұл жеке ойыншылардың сынағы, бұл командалық спорт түрі үшін орынсыз деп есептеледі; Сепп Блаттер: "Футбол – командалық спорт, ал пенальтилер команда емес, ол жеке тұлғаның көрсеткіші" деді. Төмен деңгейдегі командалар тең ойын үшін ойнауға тырысады, өйткені пенальти сериясы оларға жеңіске жетудің ең жақсы мүмкіндігін береді деген есепте. 1991 жылғы Еуропа кубогы финалында "Олимпик Марсельді" жеңген "Қызыл Жұлдыздың" өнер көрсетуі, ойынның басынан-ақ "пенальтиге ойнағандары" үшін жиі айыпталды; бұл тактиканы жаттықтырушы Люпко Петрович ашық мойындады. Екінші жағынан, үлкендерді жеңу мүмкіндігінің артуы да артықшылық ретінде қарастырылуы мүмкін, бұл ФА кубогы сияқты жарыстардың тартымдылығын арттырады. Кейбір командалар пенальтилер бойынша жеңілуді құрметті нәтиже немесе "жеңіліс емес" деп қарастырған, немесе осылай айыпталған. The Economist басылымы бірінші соққыны жасаған команданың көбінесе жеңіске жететіні және жоғарырақ мақсат қойған ойыншылардың көбінесе гол соғатыны туралы хабарлады.

Баламалар

Атыс ойындары енгізілгенге дейін де, кейін де теңдікті шешудің басқа да әдістері ұсынылды. Футбол қауымдастығы 1866 және 1867 жылдары регбидегі сынаққа ұқсас "тач-даунды" пайдаланды. "Тач-даун" бейтараптыққа қарсы футбол түрлерінде қолданылған ұқсас теңдікті шешуге байланысты болды, мысалы, Этон далалық ойынындағы "руж" (және 1862 жылдан 1868 жылға дейін Шеффилд ережелерінде). Регбиде өзі 1875 және 1886 жылдар аралығында сынақ теңдікті шешу үшін қолданылды. Егер ойын тең аяқталса, команданың келесі кезеңге өтуіне байланысты нәтиже анықталмаса, тең деп есептелуі мүмкін. 1993 жылға дейін (1974 жылды қоспағанда) ФА Charity Shield тең нәтиже болған жағдайда екі командаға да берілді. 1972 жылғы Олимпиада турнирінің үшінші орын үшін өткен кеңес және Шығыс Германия арасындағы ойын қосымша уақыттан кейін 2:2 есебімен тең аяқталғанда, қола медаль екі командаға тең бөлінді. 1962 жылғы әлем чемпионатына іріктеу кезінде Марокко және Тунис екі командадан тұратын топты құрды. Екеуі де өз алаңында 2:1 есебімен жеңіске жетті, сондықтан үшінші ойынды бейтарап жерде өткізді. Бұл ойын қосымша уақыттан кейін 1:1 есебімен тең аяқталғанда, Марокко монета лақтыру арқылы келесі іріктеу кезеңіне өтті. Осыған ұқсас жағдай 1970 жылғы әлем чемпионатына іріктеу кезінде қайталанды, онда екі команда үш ойыннан кейін де тең нәтиже көрсетті. Марокко тағы да монета лақтыру арқылы алға өтті. Тунис монета лақтыруда сәтті болды; 1965 жылғы Африка Ұлттары кубогында олар үш топтық ойыннан кейін Тунис пен Сенегалдың жеңісі (Эфиопияға қарсы) және тең нәтижесінен (бір-біріне қарсы) кейін Сенегал есебінен финалға өтті. Басқа нұсқалардың бірі – тең аяқталған ойынды қайта ойнау. 1974 жылғы Еуропа кубогының финалында бірінші ойын тең аяқталды, нәтижесінде екі күннен кейін қайта ойнауға тура келді. Бұл бәсекеде осыған дейін болған жалғыз оқиға. Ағылшын ФА кубогының бесінші раундына (соңғы 16) дейін қайта ойнау мүмкіндігі сақталады. 1991 жылға дейін кез келген санында қайта ойнауға рұқсат етілді, рекорд – бес рет. (Содан бері [бірінші] қайта ойнауда тең нәтиже болған жағдайда пенальти сериясы арқылы шешіледі.) Алайда, 2024 жылдың сәуір айында 2024-2025 жылғы ФА кубогының бірінші кезеңінен бастап қайта ойнау жойылатыны жарияланды. Басқа ұсыныстардың арасында матчтың элементтерін пайдалану, мысалы, көп соққылар, көп бұрыштар, ең аз ескертулер мен шығарылымдар, немесе командалар ойыншыларды үдемелі интервалдармен алмастыруға мәжбүр болатын қосымша уақыт (Ұлттық хоккей лигасының регулярлық маусымындағыдай, ойыншылар 3-ке 3 есебімен қосымша уақыт ойнайды). Бұл ұсыныстарды Халықаралық футбол қауымдастығы әлі бекіткен жоқ. Алайда, 2006 жылғы әлем чемпионатынан кейін Сепп Блаттер әлем чемпионатының финалында пенальти сериясын болдырмағысы келетінін мәлімдеді, алдын ала қайта ойнауды немесе "бір ойыншыларды алып тастап, алтын гол ойнауды" ұсынды. Бұл идеяны қолдаушылар бұл жағдайда қосымша уақыттың қарқындылығы артатынын, өйткені командалардың бірі гол соғуға тиіс екенін түсінетінін және екі команда да тек пенальтиге күтіп отыратын матч болмайтынын айтады. Тағы бір артықшылығы – өткізіп алған ойыншылар қосымша уақытта өзін түзету мүмкіндігіне ие болады. Керісінше, пенальти сериясын жеңген команда қосымша уақытта қорғанысқа көшуге бейім болады, өйткені тең нәтиже оларды жеңіске жеткізеді. Алайда, бұл кемшілік соншалықты анық емес, өйткені бір гол жеңіске жету мен жеңілу арасындағы айырмашылықты жасайды, ал бір голды қорғаған команда жеңіске жету мен тең нәтиже арасындағы айырмашылықты жасайды. Тағы бір балама – Шабуылшы-Қорғаушы-Қақпашы (ADG) форматы, онда он кездесуден тұратын серия өткізіледі, онда шабуылшы 32 ярдтан бастап 20 секунд ішінде қорғаушы мен қақпашыға қарсы гол соғуға тырысады. Он кездесуден кейін ең көп гол соққан команда жеңімпаз атанды.

Солтүстік Америкадағы тәжірибелер

Солтүстік Америка футбол лигасы (NASL) 1970 және 1980 жылдары, содан кейін Бас футбол лигасы (MLS) алғашқы төрт маусымда (1996–1999) соққылар бойынша шешім шығару процедурасының бір түрін сынап көрді. Құрлыққа тікелей соққы берудің орнына, соққылар қақпадан басталып, соққы жасауға бес секунд уақыт берілді. Ойыншы бес секунд ішінде қарсыласынан қашып, мүмкіндігінше көп қимыл жасап, содан кейін соққы беруге тырысатын. Бұл процедура мұз хоккейіндегі айыппұл соққысына ұқсас. Стандартты соққылар сияқты, бұл нұсқада да бес соққыдан ең жақсы нәтиже көрсеткен модель қолданылды. Егер есеп тең болса, тең түскен командалар бір командаға бір реттен қосымша раундқа шығатын. Бұл формат ойыншылардың шеберлігін марапаттайтын, себебі ойыншылар қақпашыларды алдап, допты соққыға дайындау үшін ойнауға тырысатын, бірге-бірге дағдылар сайысындай, ал қақпашылар айыппұл соққыларындағы қалыпты шектеулерсіз шабуылшыларға қарсы тұра алатын. NASL-дің 1981 жылғы чемпионат финалы Soccer Bowl '81 осы формат бойынша шешілді. 1968 жылы құрылғаннан бастап NASL лига кестесін анықтау үшін дәстүрден тыс ұпай жүйесін қолданды. Командалар жеңіске үш ұпай, тең нәтижеге екі ұпай алды. Бұған қоса, командалар ойында соққан әр голы үшін бір бонус ұпай алатын, бірақ ең көп дегенде ойын сайын үш голға дейін. Демек, 5:3 есебімен жеңілген команда үш ұпай алатын. Алайда, 1:0 есебімен жеңілген команда ұпай алмайтын. Сондай-ақ, 5:4 есебімен жеңген команда тоғыз ұпай алатын (3:0 есебімен жеңгенмен бірдей). Бірақ 2:0 есебімен жеңген команда тек сегіз ұпай алатын. Лиганың екінші маусымында (1969) Канзас-Сити Спарс 10 жеңіс, 2 жеңіліс және 4 тең нәтижемен лига чемпионы атанды, тіпті Атланта Чифс 11 жеңіс, 2 жеңіліс және 3 тең нәтижеге ие болса да, себебі Канзас-Сити көбірек бонус ұпайларын алды. 1971 жылғы плей-офф матчтарынан бастап NASL алтын гол ережесін қолданды, және әр матчтың жеңімпазы ойын барысында анықталды. Қосымша уақыт 15 минуттан тұратын, содан кейін қысқа үзіліс жасалып, жартылалар ауыстырылатын. 1971 жылы NASL жартылай финалындағы Рочестер Лансерс пен Даллас Торнадо арасындағы 1-ші матч алты қосымша уақытқа созылып, Рочестер 176-шы минутта жеңіс голын соқты. Сол серияның 3-ші матчында Даллас 148-ші минутта гол соғып, төрт қосымша уақыттан кейін матчты және серияны жеңіп алды. 1975 жылы NASL барлық тұрақты маусым және плей-офф матчтары үшін дәстүрлі айыппұл соққысы жүйесін қабылдады, және енді NASL матчтары тең аяқталмайтын болды. Ереже бойынша жеңген командаға алты ұпай берілді. Айыппұл соққысы арқылы жеңген командаға бір ұпай берілді. Әр гол үшін бонус ұпайлар беріле берді, бірақ ең көп дегенде ойынға үш голға дейін. 1977 жылы NASL жоғарыда сипатталған Солтүстік Америкалық соққылар процедурасын қабылдады. Егер матч 90 минуттан кейін тең болса, ең көп дегенде екі алтын гол қосымша уақыт кезеңдері 7,5 минуттан ойналатын. Егер екі команданың ешқайсысы гол соқпаса, матч жеңімпазын анықтау үшін соққылар сериясы өткізілетін. Турнир кестесінде жеңген командаға алты ұпай берілді, жеңіс ережелі уақытта, қосымша уақытта немесе соққылар арқылы болды. Әр гол үшін бонус ұпайлар беріле берді, бірақ ең көп дегенде ойынға үш голға дейін. Қосымша уақытта соққан голдар үшін бонус ұпайлар берілмейтін. Плей-офф матчтары да осылай шешілді. 1981 жылы соққылар арқылы жеңген командаға берілетін ұпай саны алтыдан төртке дейін азайтылды. Бұл 1984 жылы NASL-дің соңғы маусымына дейін қолданылып келді. 1996 жылы құрылғаннан бастап MLS матч жеңімпаздарын анықтау үшін NASL қолданған соққылар жүйесін пайдаланды. Регулярлы маусым немесе плей-офф матчтары тең аяқталмайтын. Жалпы, қосымша уақыт ойнатылмады, 90 минуттан кейін соққылар сериясы басталды. Тек MLS Кубогы финалында ғана ерекшелік болды, онда 90 минуттан кейін тең нәтиже болса, ең көп дегенде екі 15 минуттық қосымша уақыт кезеңдері алтын гол ережесі бойынша ойналатын. Регулярлы маусымдық кестеде ереже бойынша жеңген команда үш ұпайға ие болды. Соққылар арқылы жеңген командаға бір ұпай берілді. Бонус ұпайлар немесе жеңілген командаларға ұпайлар берілмейтін, ережелі уақытта немесе соққылар сериясында жеңілгеніне қарамастан. Плей-оффта конференция жартылай финалы мен финалы үш матчтан тұратын серия ретінде ұйымдастырылды. Соққылар арқылы жеңіс жеңіске тең. Осылайша, команда үш матчтың екеуін соққылар арқылы жеңіп, үшінші матчты ереже бойынша жеңіліп, келесі кезеңге өте алатын. Бұл тұрақты маусымдағы командаларға берілетін сыйақымен үйлеспейтін, себебі бір жеңіске жеткен команда үш ұпай алса, екі жеңіске жеткен команда тек екі ұпай алатын. 1999 жылы 90 минуттан кейін тең нәтиже болған матчтар үшін ең көп екі 15 минуттық қосымша уақыт кезеңдері қосылды. Егер екі команданың ешқайсысы қосымша уақытта гол соқпаса, матч соққылар сериясы арқылы шешілетін. MLS 2000 жылғы маусымнан бастап Солтүстік Америкалық стильдегі соққылар жүйесінен бас тартты. Плей-оффта жеңімпазды анықтау үшін айыппұл соққылары қажет болған жағдайда, MLS Халықаралық футбол қауымдастығының тағайындаған соққылар процедурасын қолданады. MLS Next Pro дамыту лигасында барлық тең нәтижелерден кейін айыппұл соққылары сериясы өткізіледі. Екі команда да тең нәтиже үшін 1 матч ұпайы алады, бірақ соққылар сериясын жеңген команда қосымша матч ұпайы алады, нәтижесінде тең нәтижеде соққылар сериясын ұтқан командаға 2 ұпай, ал жеңілген командаға 1 ұпай беріледі.