Кіріспе
Фицроя – кипарис тұқымдасының монотиптік туысы. Фицроя cupressoides – биік, ұзақ өмір сүретін, қылқан жапырақты ағаш, ол Анд тауларының және Чилидің оңтүстік жағалауының ендік аймақтарында, сондай-ақ Аргентина Анд тауларында ғана өседі, онда ол Вальдивияның қоңыржай ормандарының маңызды мүшесі болып табылады. Көпте қолданылатын атаулары: аллерс (испан тілінде "аларк"), лахуэн (испан тілінде мапучелердің лахуэн деген атынан алынған) және Патагония кипарысы. Туыс Роберт Фицройдың құрметіне аталған.
Fitzroya is a monotypic genus in the cypress family. The single living species, Fitzroya cupressoides, is a tall, long lived conifer native to the Andes mountains and coastal regions of southern Chile, and only to the Argentine Andes, where it is an important member of the Valdivian temperate forests. Common names include alerce ("larch" in Spanish), lahuén (Spanish, from the Mapuche name lahuén), and Patagonian cypress. The genus was named in honour of Robert FitzRoy.
Сипаттама
Фицроя купресоиды – Оңтүстік Америкадағы ең ірі ағаш түрі, әдетте 40–60 м биіктікте өседі, бірақ кейде 70 м-ден асып, діңінің диаметрі 5 м-ге жетеді. Оның жалпақ пирамида тәрізді жапырағы оңтүстік букі, лавр және мирт ағаштарына тығылған жер береді. Ең ірі тірі данасы – Чилидегі Алере Костеро ұлттық паркіндегі Алересе Миленарио. Оның биіктігі 60 м-ден асып, діңінің диаметрі 4,26 м. Бұл түр 19-шы және 20-шы ғасырларда кеңінен кесілгенге дейін, одан да ірі үлгілер кездесетін. Чарльз Дарвин 12,6 м айналымды (шамамен 4,01 м диаметрлі) бір дананы тапқанын хабарлаған. Бұл екі жынысты өсімдік, аталық және аналық шишанкалары бөлек ағаштарда орналасқан. Шишанкалары шар тәрізді, диаметрі 6–8 мм, ашылғанда 12 мм-ге дейін жайылады, үш қатардан тоғыз қабықшадан тұрады. Тек қабықшалардың ортаңғы қатары ғана құнарлы, әр қабықшасында 2–3 тұқым болады, ал төменгі және жоғарғы қатарлары кішкентай және сүректенген. Тұқымдары 2–3 мм ұзындықта, жапырақ тәрізді және әр жағында қанаты бар. Тұқымдар тозаңданудан кейін 6–8 айда піседі. F. cupressoides-тің қалың қабығы өртке бейімделудің нәтижесі болуы мүмкін. 1993 жылы Чилиден табылған "Гран Абуэло" немесе "Алерес Миленарио" 3622 жылдық екені анықталды, бұл оны өсу сақиналарын санау арқылы толық расталған екінші ең көне тірі ағаш түріне айналдырды (бристол конусынан кейін). Жақындағы зерттеулер бұл ағаштың әлемдегі ең көне ағашқа сәйкес келуі мүмкін екенін ұсынады. Тасмания университетінің ғалымдары Солтүстік-Батыс Тасманиядағы Лиа өзенінен Фицроя түрінің қазбаланған жапырақтарын тапты. 35 миллион жылдық (олигоцендік) қазбаға F. tasmanensis деп ат қойылды. Бұл жаңалық Австралия және Оңтүстік Американың оңтүстігі арасындағы ежелгі флоралық байланысты көрсетеді, оны ботаниктер Антарктида флорасы деп атайды. Шамамен 40–50 мың жыл бұрын, Ланкихью мұз басу кезеңдері арасында, Фицроя және басқа қылқан жапырақтары қазіргіге қарағанда әлдеқайда кең және үздіксіз географиялық ареалға ие болды, Чилоэ аралының шығыс жазықтары мен Ланкихью көлінің батысындағы аймақтарды қамтыды. Қазіргі уақытта Фицроя көбінесе теңіз деңгейінен белгілі бір биіктікте өседі. Теңіз деңгейіне жақын Фицроя ормандары, ең болмаса, қалдықтар болып табылады.
Тарих
Фицроя купресоиды ағашы Монте-Верде орнынан табылды, бұл оның кем дегенде 13 000 жыл бұрын қолданылғанын көрсетеді. Хуиллише халқы бұл ағаштан құрал-жабдықтар мен қару-жарақ жасағандығы белгілі. Ағаш колониялық Чилоэ және Вальдивия үшін экономикалық маңызға ие болды, олар Перуға ағаш тақталарын экспорттады. Бір ағаштан кем дегенде 0,5 м ені және 5 м ұзындығы бар 600 тақта шығуы мүмкін еді. 1599 жылы Вальдивияның қирауынан кейін Чилоэ Перу вице-корольдігін F. cupressoides ағашымен қамтамасыз ететін жалғыз аймақ ретінде маңыздылыққа ие болды, ал алғашқы ірі партия 1641 жылы Чилоэден жөнелтілді. Шамамен 1750 жылдан 1943 жылға дейін, Маулин өзені мен Вальдивия арасындағы жерді Испания, содан кейін Чили отарлаған кезде, Кордильера Пеладада Фицроя ормандарының көптеген өрттері болды. Бұл өрттерді испандықтар, чилиліктер және еуропалықтар қозғады. Бұрын, 1397 жылдан 1750 жылға дейін Кордильера Пелададағы Фицроя ормандары да найзағайлар мен жергілікті тұрғындардың салдарынан туған өрттерден зардап шекті. 1850 және 1860 жылдары Висенте Перес Розалес Оңтүстік Чилидегі неміс қоныстанғандарға жер беру үшін орманды жерлердің үлкен аудандарын өртеп жіберді. Перес Розалес өртінен зардап шеккен аймақ Анд тауларының етегінде Буэно өзенінен Релонкави шығанағына дейінгі жолақты қамтиды. Бұл өрттеу 1863 жылғы құрғақшылықты пайдаланып жасалды. Заңмен тыйым салынғаннан кейін (өлі ағаштардан басқа және Ұлттық корпорация CONAF-тың рұқсатымен), заңсыз ағаш кесу әлі де кездеседі.