Кіріспе
Эдуард көлі (жергілікті аталымдары Rwitanzigye немесе Rweru) – Африкадағы Ұлы көлдердің ең кішісі. Ол Шығыс Африка жарылысының батыс тармағы – Альбертин жарылысында, Демократиялық Конго Республикасы (ДКР) мен Уганданың шекарасында орналасқан. Көлінің солтүстік жағалауы экватордан бірнеше шақырым оңтүстікке қарай жатыр.
Lake Edward (locally Rwitanzigye or Rweru) is one of the smaller African Great Lakes. It is located in the Albertine Rift, the western branch of the East African Rift, on the border between the Democratic Republic of the Congo (DRC) and Uganda, with its northern shore a few kilometres south of the equator.
Тарих
Уэльстік зерттеуші Генри Мортон Стэнли көлді алғаш рет 1888 жылы Эмин-пашаны құтқару экспедициясы барысында көрді. Көл сол кездегі британ монархы Виктория патшайымның ұлы, кейіннен король Едуард VII болған Уэльс ханзадасы Альберт Эдуардтың құрметіне аталған. 1973 жылы Уганда мен Заир (ДРК) оны Уганда диктаторы Иди Аминнің құрметіне Иди Амин көлі деп атады. 1979 жылы ол құлатылғаннан кейін көл өзінің бұрынғы атын қайта алды. 2014 жылы көлде мұнай дауы туындады. SOCO International компаниясы мұнай іздеу мақсатымен көл орналасқан Вирунга ұлттық паркіне енді. Бірақ, мұнай компаниясының аймаққа кіруіне қарсылық көрсеткен ауыл тұрғындары мен жұмысшылар ұрып-сапалап, тіпті ұрланып, азапталды. Вирунганың шекараларын қайта қарастырып, көлді алып тастау мүмкіндігі де қарастырылды. Алайда, парк әлемдік мұра ретінде танылғандықтан және көл оның құрамында болғандықтан, мұндай жоспарлар Әлемдік мұра конвенциясына қайшы келеді.
Топография және дренаж
Эдвард көлі теңіз деңгейінен белгілі бір биіктікте орналасқан, ең ұзын және енді жерлерінде тиісінше ұзындығы мен еніне ие, ал жалпы ауданы – континенттегі 15-ші ірі көлді құрайды. Көлге Ньямугасани, Ишаша, Рутшуру, Нтунгве және Рвинди өзендері құяды. Солтүстік-шығыста орналасқан Джордж көлі Казинга каналы арқылы оған су құяды. Эдвард көлі солтүстікке қарай Семилики өзені арқылы Альберт көліне құяды. Ұлы Рифті аңғарының батыс беткейі көлдің батыс жағалауынан жоғары көтеріліп, биіктігіне жетеді. Оңтүстік және шығыс жағалаулары жалпақ лавалық жазықтарды құрайды. Рувензори таулары көлдің солтүстігінде орналасқан.
Жанартаулық
Бұл аймақта соңғы 5000 жыл ішіндегі жанартаулық белсенділіктің көптеген белгілері байқалады. Көлдің солтүстік-батыс жағалауындағы Казинга каналының екі жағында Катве Кикоронго және Буняругуру вулкандық далалары орналасқан, олар кең конустармен және кратерлермен ерекшеленеді. Бұрын Джордж және Эдвард көлдері бірігіп, бір үлкен көл болған деп саналады, бірақ осы далалардан аққан лава оларды бөліп, өткен бірліктің жалғыз қалдығы ретінде Казинга каналын қалдырды. Оңтүстікке қарай May ya Moto термикалық активті жанартауы жатыр, ал батыс Вирунга тауларындағы Nyamuragira жанартауы оңтүстікке қарай орналасқан, бірақ оның лава ағындары бұрын көлге жеткен. Экваторлық Африкадағы Эдуард көлінен алынған поршеньдік қазбалардың кальцит және биогенді кремний (BSi) құрамының элементтік құрамын жоғары дәлдікпен талдау, соңғы 5400 жылдағы климаттың өзгеруі мен көлдегі геохимия арасындағы күрделі байланыстарды көрсетеді. Казинга каналының арғы бетіндегі Буняругуру даласы да шамамен осы көлемде, онда 30-ға жуық кратерлік көл бар, олардың кейбіреулері Катведен де үлкен.
Елді мекендер
Эдвард көлі толығымен Вирунга ұлттық паркі (Конго) және Королева Елизавета ұлттық паркі (Уганда) шегінде жатыр, және оның жағасында, Ишангодан (Конго Демократиялық Республикасы) солтүстіктегі парктік рейнджерлерді даярлау орталығынан басқа, кең аумақты адам тұрғын жерлері жоқ. Оның суының үштен екі бөлігі Конго Демократиялық Республикасында, ал үштен бірі Угандада орналасқан. Ишангодан басқа, оңтүстіктегі негізгі конголық елді мекен – Витшумби, ал Угандадағы елді мекендер – солтүстік-шығыстағы Мвея және Катве, олар Уганда үшін тұздың негізгі өндірушісі болып табылатын сол аты бар кратерлік көлге жақын орналасқан. Ең жақын қалалар – Угандадағы Касесе солтүстік-шығыста және Конго Демократиялық Республикасындағы Бутембо солтүстік-батыста, олар тиісінше автомобиль жолымен шамамен жақын және алыс қашықтықта жатыр.
Экология
Эдвард көлі көптеген балық түрлерінің мекені, оның ішінде Багрус докмак, Ореохромис нилотикус, Ореохромис леукостикус популяциялары және 50-ден астам Хаплохромис және басқа хаплохроминдердің түрлері бар, олардың небәрі 25-і ғылыми тұрғыдан сипатталған. Балық аулау жергілікті тұрғындар үшін маңызды қызмет. Көл жағасында тіршілік ететін фауна – шимпанзелер, пілдер, крокодилдер және арыстандар – ұлттық парктерімен қорғалады. Аймақта көп жылдық және көшпенді құстардың көптеген түрлері де кездеседі.
Суқұйрықтар мен тилапиялардың саны азайды
1970 жылдары Эдвард көлі мен оның айналасында шамамен 29 000 бегемот мекендеген. Бірақ, жылдар бойы браконьерлік күшейгеніне байланысты, олардың саны 95% қысқарды, ал 2006 жылдың соңына қарай популяция тек бірнеше жүзге дейін азайды. 2019 жылы жүргізілген жердегі санақ бойынша, қазіргі саны 1500 жеке тұлғаға жетеді. Бегемоттар көбінесе көп мөлшердегі еті үшін және тістеріндегі азу тісі үшін браконьерлердің назарына ілігеді. Суқұйрық еті мен азу тісінің жоғары бағасы браконьерлерді осы жануарларды іздеуге итермелейді, бұл бегемот популяциясына ғана емес, сонымен қатар Эдвард көлінің экожүйесіне және көлден күнкөріс көшетін жергілікті балықшыларға кері әсер етеді. Бегемот популяциясы Эдвард көлінің экожүйесі үшін маңызды, себебі ол – түйінді түр. Бегемоттар нәжіс шығарады, ол Эдвард көлінде көптеп кездесетін тилапия балығының тағамы болып табылады. Бір бегемот күніне шамамен 25 килограмм немесе 55 фунт нәжіс шығарып, экожүйедегі мыңдаған тилапияны қоректендіре алады. Браконьерлік салдарынан бегемот саны азайғандықтан, олар тилапия балықтарына беретін тағам да азайды. Бұл тилапия популяциясының күрт төмендеуіне әкелді, өйткені азайып бара жатқан бегемот популяциясы бұрынғыдай тилапия балықтарының мөлшерін қамтамасыз ете алмайды, бұл экожүйе үшін де, Эдвард көлін қоршаған ауылдардағы балықшылар үшін де үлкен мәселе тудырады. Эдвард көліне жақын орналасқан ауылдар көбінесе отбасыларын азық-түлікпен және ақшамен қамтамасыз ету үшін балыққа, әсіресе тилапияға сенеді. Бұрын Эдвард көлі Конго Демократиялық Республикасының шығыс бөлігіндегі балыққа деген сұранысты толығымен қанағаттандыра алатын. Көлдің жылдық өндіріс қуаты 15 000-20 000 тонна тилапияны құрады, ал көлде шамамен 700 балық аулау қайығы бар деп есептеледі. Браконьерлік салдарынан бегемот санының азаюы көлдегі тилапияның мөлшеріне әсер етті, бұл жақын маңдағы ауылдардағы балықшылардың және Конго Демократиялық Республикасының шығыс бөлігінің қалған бөлігінің қиын жағдайға түсуіне әкелді. Көптеген базарлар енді өз балықтарын өндіре алмайды және бизнесін жалғастыру үшін басқа аймақтардан балық импорттауға мәжбүр. Конголық жергілікті шенеуніктердің алғашқы хабарламаларында қақтығыста жеті адам қаза тапқаны айтылды, бірақ бұл ақпарат екі елдің үкіметтері тарапынан расталмады. 9 шілдеде Солтүстік Киву шенеунігі Мухиндо Киаква қақтығыста он екі конголық балықшының қаза тапқанын мәлімдеді.