Кіріспе

Өлім аңғары – Шығыс Калифорниядағы Мохаве шөлінің солтүстігінде, Ұлы бассейн шөлінің шекарасында орналасқан шөл аңғары. Жаз айларында Жер бетіндегі ең ыстық жер деп есептеледі. Өлім аңғары – Тимбиша тайпасының ежелгі мекені, бұрын Панаминт Шошоны тайпасы деп аталған олар кем дегенде соңғы мың жылдан бері осы аңғарда тұрып келеді. Өлім аңғарының Бадвотер ойпаты – Солтүстік Америкадағы теңіз деңгейінен ең төмен орналасқан нүкте, теңіз деңгейінен 86 метр (282 фут) төменде жатыр. 1913 жылдың 10 шілдесінде АҚШ-тың ауа райы бюросы Өлім аңғарындағы Фурнас-Крикте 134°F (56.7°C) температураны тіркеді, бұл Жер бетіндегі ең жоғары қоршаған орта температурасы ретінде танылды. Алайда, кейбір қазіргі заманғы сарапшылар осы көрсеткішті және сол кезеңде алынған басқа да бірнеше мәліметтерді күмәнді санады. Өлім аңғары көбінесе Иньо округінде орналасқан, Калифорния мен Невада штатының шекарасына жақын, Сьерра-Невада тауларының шығысында жатыр. Ол солтүстіктен оңтүстікке қарай Амаргаса жотасының шығысы мен Панаминт жотасының батысы аралығында созылады. Грейпвин таулары мен Оулсхед таулары оның солтүстік және оңтүстік шекараларын құрайды. Оның ауданы шамамен 7770 км² (3000 шаршы миль) құрайды. Өлім аңғары ұлттық паркіндегі ең биік нүкте – Панаминт жотасындағы Телескоп шыңы, оның биіктігі 3366 метр (11043 фут) болып табылады.

Геология

Өлім аңғары – екі тау тізбегі арасындағы төмен қарай түскен жер қабаттары. Ол Орегонға қарай созылатын Уокер-Лэйн геологиялық ойысының оңтүстік шетінде орналасқан. Аңғарды оң жақтан ығыстырушы жарық жүйесі екіге бөледі, оған Өлім аңғары жарығы және Фурнас-Крик жарығы кіреді. Сол жақ Garlock жарығының шығыс ұшы Өлім аңғары жарығымен қиылысады. Фурнас-Крик және Амаргоза өзендері аңғардың бір бөлігі арқылы ағып, ақырында аңғардың құмды төбесіне сіңіп кетеді. Өлім аңғарында тұзды далалар да бар. Қазіргі геологиялық консенсус бойынша, шамамен 10 000–12 000 жыл бұрын аяқталған Плейстоцен дәуірінің ортасында Өлім аңғарында ішкі көл – Мэнли көлі пайда болған. Көлдің ұзындығы шамамен 161 километр, ал тереңдігі 183 метрге жетеді. Бұл көлдер тізбегінің соңғы бассейні, ол солтүстіктегі Моно көлінен басталып, Оуэнс өзені арқылы төменгі аймақтардан, Сирлз және Қытай көлдері мен Панаминт аңғары арқылы батысқа қарай жалғасқан. Аймақ шөлге айналған кезде су буланып, көп мөлшерде натрий тұздары және борак сияқты минералды тұздар қалды, олар аймақтың жаңа тарихында, әсіресе 1883 жылдан 1907 жылға дейін кеңінен пайдаланылды.

Климат

Өлім аңғарының климаты субтропиктік, ыстық шөлді климат (Köppen: BWh), ұзақ, өте ыстық жаздар; қысқа, жылы қыстар; және аздаған жауын-шашынмен сипатталады. Аңғар өте құрғақ, себебі ол төрт ірі тау жотасының (соның ішінде Сьерра-Невада және Панаминт жотасы) жаңбыр көлеңкесінде орналасқан. Тынық мұхитынан ішкі аймақтарға қарай жылжыған ылғал, Өлім аңғарына жету үшін таулардың үстінен шығысқа қарай өтуі керек. Ауа массалары таулардың әр жотасынан өте келе жоғары көтеріліп, салқындап, ылғал конденсацияланып, батыс беткейлеріне жаңбыр немесе қар түрінде жауады. Ауа массалары Өлім аңғарына жеткенде, ауадағы ылғалдың көп бөлігі бұрыннан жоғалған болады, сондықтан жауын-шашын түсу үшін аз ғана қалды. Өлім аңғарының ерекше ыстығы географиялық және топографиялық факторлардың жиынтығына байланысты. Ғалымдар бірнеше маңызды себептерді анықтады: Өлім аңғарындағы ауа биік, тік аңғар қабырғаларымен тұтқындалып, аңғар төңірегіне қайта оралып, үнемі қайта қыздырылады. Жылы ауа аңғардың солтүстік-оңтүстік бағытымен де тұтқындалады, ол батыстан шығысқа қарай соғатын басым желдерге перпендикуляр орналасқан. Басқа аймақтардан жылы ауаның қозғалысы (адвекция): Өлім аңғарына жақын орналасқан ыстық шөлді аймақтар, әсіресе оңтүстік және шығыста, көбінесе ауаны Өлім аңғарына жеткенше қыздырады. Жылы тау желдері: Желдер таулардың үстінен өте келе (мысалы, Өлім аңғарының батысындағы көптеген тау жоталары) әртүрлі жолдармен жылынуы мүмкін. Нәтижесінде пайда болатын құрғақ, жылы желдер фён желдері деп аталады. Олардың жылуының бір бөлігі су буының бұлттарға конденсациялануы кезінде болатын жасырын жылудың бөлінуінен туындайды. Теңіз деңгейінен төменгі өте төменгі биіктік ауаны қысып, оны одан әрі қыздырады. Қатты ыстық пен құрғақтық Өлім аңғарындағы тұрақты құрғақшылық жағдайларына себеп болады және аңғар шегінен өтетін бұлттардың пайда болуына кедергі келтіреді, онда жауын-шашын көбінесе вирга түрінде жауады. Өлім аңғарының тереңдігі мен пішіні оның климатына зор әсер етеді. Аңғар теңіз деңгейінен төмен түсетін ұзын, тар ойын және биік, тік таулармен қоршалған. Таза, құрғақ ауа және сирек өсімдік жамылғысы күн сәулесінің шөл бетін қыздыруына мүмкіндік береді. Жазғы түндер аз ғана жеңілдік береді: түнгі ең төменгі температуралар диапазонда ғана төмендеуі мүмкін. Өте ыстық ауа массалары аңғар арқылы соғып өтіп, қоршаған ортаның өте жоғары температурасын тудырады. Өлім аңғарында тіркелген ең жоғары ауа температурасы 1913 жылдың 10 шілдесінде Гренланд ранчосында (қазіргі Фурнас Крик) тіркелген. 2013 жылдың 30 маусымында Кувейттің Митрибаха қаласында тіркелген температура Жер бетіндегі ең жоғары ауа температурасы ретінде расталды. 2020 жылдың 16 тамызында Фурнас-Крик метеостанциясында тіркелген температура әлі ресми расталмаған. 2021 жылдың 9 шілдесінде аңғарда тағы да осындай температура тіркелді, бірақ ол да әлі ресми расталған жоқ. Өлім аңғарындағы ең төменгі температура 1913 жылдың 2 қаңтарында Гренланд ранчосында (қазіргі Фурнас Крик) тіркелген. Жер бетіндегі ең жоғары температура 1972 жылдың 15 шілдесінде Фурнас-Крикте тіркелген, бұл Жер бетіндегі ең жоғары жер бетіндегі температура және жер бетіндегі температураның 54 градустан жоғары тіркелген жалғыз жағдай. 2001 жылдың жазында максималды температура кемінде 54 градусқа жеткен күндердің ең көп саны 154 күн болды. 1996 жылдың жазында 40 күн 54 градустан жоғары, ал 105 күн 50 градустан жоғары болды. 1917 жылдың жазында температура 54 градусқа немесе одан жоғары жеткен 52 күн тіркелді, олардың 43 күні қатарынан келді. Өлім аңғарындағы ең жоғары түнгі температура 1918 жылдың 5 шілдесінде тіркелген. Алайда бұл мән даулы, 2012 жылдың 12 шілдесінде тіркелген рекордтық жоғары ең төменгі температура сенімді деп есептеледі. Бұл - бұрын-соңды тіркелген ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Сондай-ақ 2012 жылдың 12 шілдесінде Өлім аңғарындағы 24 сағаттық орташа температура тіркелді, бұл әлемдегі ең ыстық 24 сағаттық температура болып табылады. Өлім аңғары мен мұхиттың арасында төрт ірі тау жотасы орналасқан, олардың әрқайсысы құрғақ жаңбыр көлеңкесінің әсерін күшейтеді, ал 1929, 1953 және 1989 жылдары жыл бойы жаңбыр жауған жоқ. 1995 жылдың қаңтар айында Өлім аңғарында ең көп жауын-шашын жауды. Қар жиналып жауған жалғыз жағдай 1922 жылдың қаңтарында тіркелді, ал басқа жағдайларда шашыраған ұсақ-түйектер тіркелді.

Су тасқыны

2005 жылы Өлім аңғарының орташа жылдық жауын-шашын мөлшері төрт есеге артты. Бұрынғыдай, жүздеген жылдар бойында болған сияқты, аңғардың ең төменгі бөлігі кең, беткей көлмен толды, бірақ ыстық пен құрғақтың күшімен эфемерлік көл дереу булануға кірісті. NASA-ның Landsat 5 спутнигі түсірген суреттер (оң жақта) Өлім аңғарының Бадуотер көлінің қысқа тарихын көрсетеді: 2005 жылдың ақпан айында пайда болған (жоғарыдағы сурет) және 2007 жылдың ақпан айына қарай буланды (төмендегі сурет). 2005 жылы үлкен жасыл түсті су жинағы аңғардың түбіне дейін созылды. 2005 жылдың мамыр айына қарай аңғардың түбі Badwater ойпаты ретіндегі әдеттегі қалпына келді, тұзбен қапталған тұзды далаларға айналды. Уақыт өте келе, жаңа еріген және қайтадан кристаллданған тұз қоюлана түседі. Өлім аңғарының батыс жағын аллювийлік жаңбырлармен құралған төбелермен белгіленген. Кенеттен болатын су тасқыны кезінде батыстағы тік таулардан жауған жаңбыр тар каньондар арқылы ағылып, ұсақ сазды топырақтан бастап үлкен тастарға дейін әр түрлі материалды алып кетеді. Бұл ағыстар каньонның аузына жеткенде кеңейіп, баяулайды және көп салалы арналарға бөлінеді. Жаңбырлардың түсі неғұрлым ақшыл болса, олар соғұрлым жас болады.

Экология

Өлім аңғарының қатал ыстығына және аз жауын-шашынға қарамастан, онда айқын биологиялық әртүрлілік байқалады. Көктемнің әр жылы қар суымен суарылған гүлдер шөлдің бетін жабады, маусым айына дейін созылады. Бұл оқшауланған шабақтар тобы – ылғалды Плейстоцен дәуірі климатының қалдықтары. Тұз гүлдері деп те аталатын эффлоресценция, Өлім аңғарында сирек кездесетін құбылыс. Бұл жаңбыр топыраққа сіңіп, беткі қабаттағы тұзды ерітеді, нәтижесінде жер беті қармен жабылғандай көрінеді.

Тарих

Өлім аңғары – бұл Тімбиша тайпасының мекені, бұрын Панаминт Шошоны деп аталған, олар кем дегенде соңғы мың жылдан бері осы аңғарда тұрып келеді. Тімбиша тайпасы аңғарды tümpisa деп атайды, бұл «тасқа бояу» деген мағынаны білдіреді және аңғарда табылған бір түрлі сазdan жасалған қызыл охр бояуына сілтеме жасайды. Кейбір отбасылар әлі күнге дейін Фурнасс-Крик аңғарында тұрады. Тағы бір ауыл қазіргі Скоттс-Касл орналасқан жерге жақын Грейпвайн каньонында болған. Бұл жер Тімбиша тілінде маахуну деп аталған, оның мағынасы нақты белгісіз, бірақ «хуну» сөзі «каньон» дегенді білдіреді. Аңғар 1849 жылы Калифорния алтын ірілісі кезінде ағылшын тіліндегі атын алды. Алтын іздеушілер мен алтын кендеріне жол тартқандар оны «Өлім аңғары» деп атады, себебі ертедегі бір шарапатты көліктер тобының экспедициясында 13 пионер қаза тапқан. 1850 жылдары аңғардан алтын мен күміс өндірілді. 1880 жылдары борак ашылып, қалыңдықтар тартқан арбалармен алынды. Өлім аңғары ұлттық ескерткіші 1933 жылдың 11 ақпанында президент Герберт Гувермен жарияланды, бұл аймақты федералдық қорғауға алды. 1994 жылы ескерткіш Өлім аңғары ұлттық паркі болып қайта аталды және Саллин мен Эврика аңғарларын қосу үшін айтарлықтай кеңейтілді.