Кіріспе

Француз экономисі және кәсіпкер (1767–1832)

Жан Батист Сей (ʒɑ̃batist sɛ; 5 қаңтар 1767 – 15 қараша 1832) – бәсекелестікті, еркін сауданы және кәсіпкерлікке қойылған шектеулерді жоюды қолдаған либералды француз экономисі және кәсіпкері. Ол ең белгілісі – Сей заңы, сондай-ақ нарық заңы деп танылған заңды қанаттандырды. Ғалымдар қазір Сей заңы деп аталатын заңды алғаш рет осы Сей айтқан-айтпағаны туралы күрделі мәселеде келіспеушілік танытады. Сонымен қатар, ол кәсіпкерлікті зерттеген алғашқы экономистердің бірі болды және кәсіпкерлерді экономиканы ұйымдастырушы және басшылық етуші тұлғалар ретінде қарастырды. Ол сондай-ақ тарихтағы алғашқы бизнес мектебі саналатын École spéciale de commerce et d'industrie мектебінің дамуына тікелей қатысты.

Ерте өмір

Саи Лион қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Жан Этьен Сей протестант отбасында туған, ол Ним қаласынан Едікт Нант қайтарылып алынғаннан кейін біраз уақытқа Женеваға көшіп кеткен. Саидің коммерциялық мансапты қуып кетуі жоспарланған, және 1785 жылы ол ағасы Горациймен бірге білімін толықтыру үшін Англияға жіберілді. Ол біраз уақыт Кройдонда, содан кейін (Францияға қайтып келгеннен кейін) Фулхэмде тұрды. Кейінгі кезеңде ол Лондон негізделген екі қант саудагері фирмасында – Джеймс Бейли және компаниясы, және Сэмюэл мен Уильям Хибберт фирмаларында жұмыс істеді. 1786 жылдың соңында ол Сэмюэл Хиббертпен бірге Францияға сапарға шықты, ол Хибберттің Нант қаласында желтоқсан айында қайтысымен аяқталды. Саи Парижге оралды, онда ол Этьен Клавьер басқаратын өмір сақтандыру компаниясы кеңсесінде жұмысқа орналасты. Оның інісі Луи Август (1774–1840) да экономист болды.

Жазушылық, оқыту және кәсіпкерлік

Сэйдің алғашқы әдеби тәжірибесі – 1789 жылы жарық көрген баспасөз бостандығы туралы памфлет. Кейін ол Мирабоның «Курьер де Прованс» газетінде жұмыс істеді. 1792 жылы Шампань жорығына ерікті болып қатысты. 1793 жылы француз революциясының сән-салтанатына сәйкес «Аттикус» деген псевдоним қабылдап, сол кездегі қаржы министрі Этьен Клавьердің хатшысы болды. 1794 жылдан 1800 жылға дейін Адам Смиттың тұжырымдамаларын баяндаған «La Decade philosophique, litteraire, et politique» атты мерзімді басылымды редакциялады. Ол осы кезде публицист ретінде танымал болды және 1799 жылы консулдық үкімет құрылғанда Трибунаттың 100 мүшесінің бірі болып сайланды, сонымен бірге «Decade» редакторы лауазымынан бас тартты. 1800 жылы Сэй «Ольби, немесе ұлттың әдет-ғұрыптарын реформалау жолдары» деген еңбегін жариялады. 1803 жылы өзінің негізгі еңбегін – «Traite d’économie politique ou simple exposition de la manière dont se forment, se distribuent et se composent les richesses» атты кітабын шығарды. Наполеонның мүддесі үшін өз нанымынан бас тартпағандықтан, 1804 жылы Сэй Трибунаттан шеттетілді. Ол өнеркәсіптік іс-әрекетке көшті және мақта мануфактурасының процестерімен танысқаннан кейін Па-де-Кале аймағындағы Аухи-ле-Эсден қаласында 400-500 адамды, көбінесе әйелдер мен балаларды жұмысқа алған иілгіш тоқыма фабрикасын құрды. Бос уақытын біраз уақыттан бері баспадан шықпаған экономикалық трактатын қайта қарауға арнады, бірақ мемлекеттік цензура оны қайта басып шығаруға мүмкіндік бермеді. 1814 жылы Сэй (өз сөзімен айтқанда) одақтас державалардың Францияға кіруінен туындаған салыстырмалы бостандықтан пайдаланып, Ресей императоры Александр I-ге арналған, өзін шәкірті деп жариялаған жұмыстың екінші басылымын шығарды. Сол жылы Франция үкіметі оны Ұлыбританияның экономикалық жағдайын зерттеуге жіберді. Оның байқауларының нәтижесі «De l'Angleterre et des Anglais» атты трактатта жарияланды. 1817 жылы «Traite» кітабының үшінші басылымы жарық көрді. 1819 жылы Консерваторияда өнеркәсіптік экономика кафедрасы ашылды. 1825 жылы ол «École spéciale de commerce et d'industrie» мекемесінің жақсарту кеңесінің мүшесі болды, кейіннен ол «École Supérieure de Commerce de Paris» деп аталды, қазір ESCP Business School – әлемдегі алғашқы бизнес мектептерінің бірі. 1831 жылы ол «Collège de France» колледжінде саяси экономика профессоры болды. 1828-1830 жылдары «Cours complet d'économie politique pratique» атты еңбегін жариялады.

Кәсіпкерлік теориясы

Өзінің басты экономикалық еңбегі "Трактатта" Сэй кез келген өндіріс процесіне күш-жігер, білім және кәсіпкердің "іске асыруын" қажет ететінін айтқан. Оның пікірінше, кәсіпкерлер – тұтынушылардың сұранысын қанағаттандыру үшін жер, капитал және еңбек сияқты өндірістік факторларды біріктіретін өндіріс процесіндегі делдалдар. Осының нәтижесінде олар экономикада орталық рөл атқарады және үйлестірушілік қызмет атқарады. Сэй сәтті кәсіпкер үшін қандай қасиеттер маңызды екені туралы да ойланған және шешім қабылдау қабілетін ерекше атап көрсеткен. Оның ойынша, кәсіпкерлер нарық қажеттіліктерін және оларды қанағаттандыруға болатын мүмкіндіктерді үнемі бағалауы керек, бұл "жетілген нарық сезімін" талап етеді. Кейде өндіруші жаңа өнім енгізуге, ескі өнімнің сапасын жақсартуға немесе өндірісті тиімдірек етуге бағытталған процесті жасайды.

Жеке өмір

1793 жылы Сэй бұрынғы адвокаттың қызы Делошқа үйленді.

Құрметтер

1826 жылы Сэй Швед Корольдік ғылым академиясының шетелдік мүшесі сайланды.

Кейінгі жылдар және өлім

Өмірінің соңғы жылдары Сэй нервтік дүрбелеңге ұшырады. 1830 жылдың қаңтарында әйелі қайтыс болды, содан денсаулығы нашарлай бастады. Сол жылы төңкеріс басталғанда, Сэй Сена департаментінің бас кеңесіне мүше болып сайланды, бірақ ол отставкаға кетуге мәжбүр болды. Сэй 1832 жылдың 15 қарашасында Парижде қайтыс болды және Пэр-Лашез бейістігіне жерленді.