Кіріспе

Американдық саясаткер Мэтью Хейл Карпентер (шын аты – Декатур Мерритт Хаммонд Карпентер; 22 желтоқсан 1824 – 24 ақпан 1881) – американдық адвокат және Висконсин штатының АҚШ сенаторы. Ол 1869 жылдан 1875 жылға дейін және 1879 жылдан 1881 жылға дейін Сенатта қызмет етті. Конституциялық құқық бойынша сарапшы ретінде танылған ол 19 ғасырдағы Американың маңызды заңдық аргументтерін жасады. Карпентер АҚШ Жоғарғы Сотында штаттардың құқықтары және корпорацияларды реттеу сияқты мәселелер бойынша істерді қарады. Бастапқыда демократ болған ол Азамат соғысы кезінде республикашылға айналып, Висконсин штатында партияның саяси жүйесін нығайтуға көмектесті. Президент Улисс С. Гранттың әкімшілігін жемқорлыққа қарамастан қолдағандығы үшін реформаторлардың қолдауын жоғалтты, ал 1876 жылғы президент сайлауындағы даулы мәселеде демократ Сэмюэл Дж. Тильденді қорғаған заңдық аргументтері көптеген республикашыларды ашуландырды. Өнерлі шешен болғандықтан, оны «Батыстың Вебстері» деп атады.

Висконсин штатының адвокаты

Висконсин аумағы конституциясын қабылдап, жақын арада штат болатынын оқығаннан кейін Карпентер батысқа көшіп, Белойтте заңгерлік мансабын бастады. Жаңа Англиялық көшпенділер қоғамының докторы Гораций К. Уайттың ұсынысымен осы жерді таңдаған еді. 1848 жылдың маусымында келген Карпентер тез арада табысты және қолжетімді адвокат ретінде танылып, жергілікті қоғамнан көп мақтау алды. Оның қызметі көзінің қатты қабынуынан тоқтап қалды, бұл оны соқыр етті. Нью-Йоркке емделуге барып, бір жылдан кейін кеңесшісі Диллингхемнің Уотерберидегі үйінде сауығып жатқанда көзі біртіндеп қалпына келді. Висконсинге оралмас бұрын ол Диллингхемнің қызы Кэтринге кездесіп, бес жылдан кейін үйленді. 1850 жылы Карпентер Белойтқа оралып, 17 ғасырдың белгілі ағылшын заңгері сэр Мэтью Хейлдің есімімен жаңа есімді – Мэтью (Мэт) Хейл Карпентерді пайдаланып заңгерлік тәжірибасын жаңартты. Шоуттың саясаттан алшақтау туралы ескертуіне қарамастан, Карпентер Рок округінің округтік прокуроры болып сайланды және 1850 жылдан 1852 жылға және 1854 жылдан 1856 жылға дейін қызмет етті. Ол Томас Джефферсон мен Эндрю Джексон дәстүріндегі демократ болды, бірақ партияның құлдыққа қолдау көрсетуін қабылдамады, сонымен қатар "жоғары заң" негізінде құлдыққа қарсылық білдірудің виг партиясының көзқарастарын да қабылдамады – яғни, жеке адамның дұрыс және бұрыс туралы сенімі оған наразылық тудыратын заңдар мен ережелерді бұзуға рұқсат береді деген идея. 1854 жылы Рок округінің округтік прокуроры лауазымына тағы бір мерзімге сайлауда жеңілгендей болғаннан кейін Карпентер соттардың сайлау комиссиясының куәліктерін ескермей, сайлаушылардың тізімін қайта қарауға құқылы екенін сәтті дәлелдеді, нәтижесінде сайлау нәтижесі жойылды.

Гарднердің Тисдейлге қарсы ісі

1855 жылы Карпентер Белойт тұрғындарының көптегені жерлеріне заңды құқығы болмайтынын анықтады, себебі оларға жерді алдын ала иеленген, бірақ үкіметтен (Конгресс бұрыннан шаруашылыққа жарамайтын жерлерді алдын ала иеленуді тыйым салған болатын) ресми құжат алмаған адам сатқан. Карпентер алғашқы иеленуші әлі де техникалық тұрғыдан мүліктің иесі болып саналады деген теория ұсынды. Бірнеше күрделі мәмілелерден кейін, олардың арасында Пол Диллингхэм жер иелеріне жаңа құжаттарды сатқан, сондай-ақ Диллингхэм, Руфус Шоат, Авраам Линкольн және басқа да белгілі адвокаттардың қатысуымен АҚШ Жоғарғы Сотына шағымдар түсті. Карпентердің заңдық теориясы ұқсас істе қабылданбағандықтан, Висконсин жөніндегі іс қайтарылып алынды.

Барстоу-Башфорд сайлауы туралы дау

Висконсин штатының 1855 жылғы губернатор сайлауы күмәнді ахуалға түсті, өйткені қолдағы демократ губернаторы Уильям А. Барстоу, Барстоуға жақын сауалнама кеңесі арқылы республикашыл Коулз Башфордтан 157 дауыспен жеңіске жеткені жарияланды. Сайлау қорытындыларында қателіктер анықталды, екі партия да билікке таласып, өз кандидаттарын қызметке ант бердіргенде саяси шиеленіс күшейді. Барстоудың тапсырысымен Карпентер істі жоғары сотта бірнеше рет кейінге шегеріп, тоқтатты. Ол сайлаулар атқарушы биліктің құзыретіне жататындықтан, соттың юрисдикциясы жоқ екенін мәлімдеді, себебі Барстоу жеңімпаз деп танылған. Бірақ сот өзінің құзыретін растап, сайлау санағын тексеруге құқылы екенін мәлімдеді (бұрын Карпентер округ прокуроры лауазымына сайлауда өзін қорғағанда осыны дәлелдеген болатын). Барстоу кейін отставкаға кетіп, лейтенант-губернатор Артур Макартурды губернаторлыққа тағайындады. Сот Башфордты заңды губернатор деп шешкеннен кейін, Макартур қызметтен бас тартты. Барстоу кейін Карпентерге гонорарын төлеуден бас тартты. Жеңіліске ұшырағанына қарамастан, Карпентер штаттағы заңгерлік шеберлігін көрсетті. Оның көптеген істері үшін Милуокидегі федералды сотқа қатысу қажет болды, нәтижесінде 1858 жылы ол сол жерде кеңсе ашты. Оны демократтық партияның жетекшісі Джозиа Нунан да ынталандырды, ол Карпентер мен тағы бір беделді адвокат, штаттық демократтық партияның ықпалды тұлғасы Эдвард Г. Райан арасында заңгерлік серіктестік құрды. Олардың қабілеттеріне қарамастан, олар мінез жағынан үйлесімсіз болды және келесі жылы серіктестікті тоқтатты. Карпентер Милуокиге көшкен кезде теміржол дауларында тәжірибелі болды және алаяқтық амалдардың салдарынан құндылығын жоғалтқан облигацияларды ұстап қалған инвесторлар атынан көптеген теміржол компанияларын сотқа берді. АҚШ Жоғарғы Сотындағы алғашқы ісі Ла-Кросс және Милуоки теміржол компаниясына қарсы сот шешімімен аяқталды. Ол сондай-ақ, күштеп зорлау айыбымен сотталып жатқан бостандық күресуші Шерман Бутты қорғаған заңгерлер тобының құрамында сәтті жұмыс істеді.

Азамат соғысы кезінде адал демократ

Карпентер 1860 жылғы президенттік сайлауда демократ Стивен Дугласты қолдады, республикашыл Авраам Линкольнді адал болғанымен, аймақтық мүдделерді қорғайтын қабілетсіз кандидат деп қарады. Бірақ ол өз партияластарына сепаратизмді мемлекетке қарсы қылмыс деп санайтынын және Конституцияны қорғау үшін "оқпанымен бірінші болып тұратынын" ескертті. 1861 жылы Конфедерация әскерлері Форт Самтерге шабуыл жасағаннан кейін Карпентер әскерге жазылмады, бірақ Одақтың мүддесін қолдайтын құмарлы спикерге айналды. Ол бейбіт уақытта көптеген федералдық шаралардың конституцияға қайшы келетінін түсінді, бірақ соғыс кезіндегі кездейсоқ ұстаулар мен хабеас корпустың тоқтатылуы – өзін-өзі сақтау шаралары болып табылады және оларға рұқсат етілді. Ол сондай-ақ ертедегі азат етуді жақтады, бірақ оны адамгершілік актісі ретінде емес, соғыс шарасы ретінде қарастырды. Демократиялық басшылардың отырыстарынан шеттетілген Карпентер "Адал демократия" партиясының басқа да мүшелерімен бірге Висконсин штатында үшінші партия құруды қарастырды, бірақ бұл жоспар іске аспады. Оның Линкольнді "ессіз" деп жазған жеке хаттары газет беттеріне шықты, бірақ Карпентер 1864 жылғы қайта сайлауда оны көптеген Одақ пен Линкольнді қолдайтын сөздерімен қолдады.

Қайта құру актілерін анықтау

Карпентер АҚШ Жоғарғы Соты алдындағы бірқатар маңызды істердің басты адвокаты болды, ол Конгресс қабылдаған Қайта құру актілерінің заңдылығын анықтап, штаттардың құқықтарын анықтауға көмектесті. Ex parte Garland Оңтүстік штаттарының адвокаттары федералды соттарда заңгерлік қызметтен шеттетілуімен айналысты, олар қару көтермегендіктеріне немесе Конфедерацияға көмектеспегендіктеріне ант беруден бас тартты. Карпентер 1865 жылғы 24 қаңтарда қабылданған актінің кері күшпен қолданылғанын (соғыс аяқталғаннан кейін) және айыптау актісі болғанын (сот шешімімен сотталмай жазаланды) дәлелдеді. 1865 жылдың желтоқсан айында сот Карпентердің аргументін қолдады, көпшілік пікірде Карпентердің қысқаша сөздерінен тіркестер қолданылды. Ex parte McCardle оккупациялық Одақ армиясының заңды билігіне қатысты. Виксбург Таймс газетінің редакторы, Конфедерация полковнигі Уильям Х. Маккардл, бүлік шығаруға, федералды лауазымды тұлғаларды қаралауға және сайлаушыларды қорқытуға шақырып, әскери билікке қарсылық көрсеткені үшін айыпталды. Аудандық сот оған хабеас корпус жарлығын беруден бас тартқаннан кейін, Маккардл АҚШ Жоғарғы Сотына шағымданды. Карпентер соттың президенттің ресми актілеріне қатысты юрисдикциясы жоқ екенін, оның осыған ұқсас Грузия – Грантқа қарсы ісі сияқты, мәлімдеді. Одақтың "басқыншылық құқығын" талап етудің орнына, Карпентер Оңтүстік штаттары бөлініп шыққан кезде конституциялық қорғаныстарынан бас тартқанын, тиісінше, аумақтарға айналғанын айтты. Ол сөзін аяқтаған соң, соғыс министрі Эдвин Стэнтон оны құшақтап: «Карпентер, сен бізді құтқардың!» деді. Тіпті Маккардлдың адвокаты Джеремая С. Блэк оны «елдегі алғашқы Конституциялық заңгер» деп мақтады. Алайда, Конгресстегі радикалды республикашылдар Қайта құру актілері конституцияға қайшы деп танылады деп қорқып, 1867 жылғы Хабеас Корпус Актісін жою туралы заңды тез арада қабылдады, күтудегі істер бойынша сот шешімі шығаруға кедергі келтірді және соттың нақты шешім қабылдауына бөгет жасады. Slaughterhouse істерінде Карпентер 1869 жылы Луизиана штатының заң шығарушы органы Нью-Орлеандағы барлық мал сою бизнесіне монополия берген Crescent City Livestock Landing and Slaughterhouse Company-ны өкілдік етті. Заң бойынша жұмысынан шығарылған мал өсірушілер мен мал сатушылар аудандық соттан тыйым салу туралы өтініш берді, олардың 14-ші түзету бойынша тең қорғалу құқығынан айырылғанын және процессуалдық кепілдіктер бұзылғанын мәлімдеді. Штаттардың құқықтарын қорғап, Карпентер түзетудің мақсаты тек афроамерикандықтардың мәртебесін көтеру болғанын және штаттың экономикалық заңдарына қатысы жоқ екенін айтты. Ол сондай-ақ, федералды үкіметтегі өкілеттіктердің тым көп шоғырлануы туралы ескертті. Сот Карпентердің 14-ші түзетутің қолданылу аясын тарылтуымен келісті. Bradwell vs. Illinois ісінде Карпентер Чикаго Заң жаңалықтарының редакторы Майра Брэдвеллдің ісі бойынша түзетудің қорғалуын кеңейтуге тырысты, өйткені ол әйел болғандықтан Иллинойс Жоғарғы Сотының адвокатурасына қабылданудан бас тартты. Брэдвеллдің атынан Карпентер ешбір адамдар тобының заңгерлік мамандықты орындаудан шеттетілмеуі керек екенін мәлімдеді. Федералды сот бұған келіспей, штаттың адвокаттыққа қабылдау шарттарын анықтаудың дұрыстығына күмән келтірді. Бұл істер Карпентерге айтарлықтай гонорар, ұлттық даңқ және жеңілген тараптардың ашуын әкелді. Ол сондай-ақ Стэнтон мен президент Улисс Гранттың қолдауын алды, екеуі де оны АҚШ Сенатына республикалық кандидат ретінде түсуге шақырды.

Республикалық сенатор

Азамат соғысынан кейін Карпентердің Джефферсон демократынан республикашылға айналуы толыққанды болды. Президент Эндрю Джонсонның саясатын қолдады деген хабарларға қарамастан, ол радикалдық конгресске қолдау білдіретін сөздер сөйледі. Африкалық америкалық ерлерге сайлау құқығын беруді талап етті және Лоялдық демократия мүшелерін республикашылдарға қосылуға шақырды, өзі де 1867 жылдың жазында губернатор Люциус Фейрчайлдты қайта сайлауды қолдаған болатын. Жоғары деңгейдегі қолдаумен Карпентер, партиясының ықыласынан айырылған "Джонсондық" республикашыл Джеймс Р. Дулиттлдің Сенаттағы орындығына сәтті үміткер болды. Жеңісімен ол "Мэдисон Регенттігімен" байланысын нығайтты, оған бұрынғы губернатор және Джонсонның почта бастығы Александр Рэндалл, Мэдисон почта бастығы Элиша У. Киес және Висконсин штаты журналының редакторы, республикалық штатық орталық комитетінің төрағасы Хорас Рубли кірді. Рубли президент Грант тарапынан Швейцарияға елші етіп тағайындалғаннан кейін Киес партия төрағасы болып, Карпентермен тығыз байланыста саяси одақтастарға федералдық жұмыс орындарын бөлуді үйлестірді. Сенатқа кірген соң Карпентер көзқарастарын өзгертіп, жаңадан пайда болған табанды республикашылдардың біріне айналды. Одаққа қайта қабылдануды қалаған штаттарға қойылған кез келген "негізгі талаптарға" қарсы болды және бұрынғы Конфедерация мүшелеріне толық кешірім жасауды жақтады. Карпентер Грант әкімшілігінің берік қолдаушысы ретінде танылды. Сенатта ол мемлекеттік қызмет реформасын сынай отырып, саяси қамқорлықты қорғады. Карпентер сенатор ретінде шешендігімен көзге түсті, соның ішінде 1869 жылы Белойтқа оралғанда. Белойт колледжінде ол тарихи маңызы зор деп саналатын сыртқы саясатқа арналған лекция оқыды. Ол либералды республикашыл сенаторлар Чарльз Самнер мен Карл Шурцпен көптеген мәселелер бойынша дауласты. Конфедерацияға кешірім жасау туралы заңға Самнердің азаматтық құқықтарды кеңейтуге бағытталған түзетулерін кешірімсіз сынады. Тергеу комитетінің төрағасы ретінде Самнер мен Шурцтың Соғыс министрлігі Франко-пруссия соғысы кезінде Францияға ескірген мылтықтарды сатқан кезде бейтараптығын бұзды деген мәлімдемесін жоққа шығарды. Мұндай қақтығыстарға қарамастан Карпентер сенатта құрметті тұлға болды және 1871 жылы әріптестері оны уақытша президенттік лауазымға сайлады. Сонымен қатар, ол Тіркелген заң жобалары жөніндегі комитет (42-ші конгресс) және Контингенттік шығыстарды тексеру және бақылау жөніндегі комитет (42 және 43-ші конгресстер) төрағасы болды. Басқа комиссияның тергеуінің бір бөлігі ретінде Карпентер Луизианаға сайлау туралы талаптарды зерттеу үшін барды, соның нәтижесінде даулы штаттың заңды губернаторын анықтауға тырысты. Оның баяндамасы екі топты да сынады, бірақ республикашыл губернатор Уильям П. Келлогты мойындауды ұсынды. Кейіннен Карпентердің бейтараптығы күмәнді болды, өйткені жеке хаттар екеуінің арасындағы тығыз қарым-қатынасты көрсетті, соның ішінде "қаржылық қиындыққа тап болған" Карпентер Келлогтан 1000 доллар қарыз сұрады.

Пресса мен партияның атысына ұшыраған

Грант әкімшілігінде Карпентердің ықпалы артқан сайын, баспасөзден де айыптаулар күшейді. Оның Сенаттағы бір тергеуі нәтижесінде екі журналист құпия келісімнің көзін ашпағандары үшін түрмеге қамалды. «Нью-Йорк Трибьюн» сияқты оппозициялық газеттер Карпентердің әдістерін ғана сынап қоймай, оның жеке өмірін талқыға салып, моральдық беделін де түйреп тастады. Кейін редакторлар Карпентерді азаматтық дауға қатысқан адамдардың өкілдеріне (яғни сұхбат алушыларға) сот процесін жүргізуге мүмкіндік беретін заң жобасын ұсынып, газеттерді тиімді түрде «жабуға» тырысқан деп айыптады. 1873 жылы Карпентер өз партиясының көптеген өкілдерін ашуландырды, өйткені ол қатал идеологияға қарсы ұстанымдар қабылдады. Реформалық рухта ол «Кредит Мобилиер» және «Жалақыны ұрлау» сияқты әкімшіліктің артықшылықтарын ашық мойындап, оларды Дженсвиллде сөйлеген сөзінде қорғады. Рипон қаласындағы сөйлеген сөзінде ол теміржолдарды сынап, олардың мемлекеттік жерлер есебінен салынған, жалпы қолданыстағы жолдар екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, үкіметтің корпорацияларды реттеуге құқығы да, міндеті де бар екеніне сенетінін айтты. Карпентер және оның қолдаушылары Милуоки «Сентинел» газетін республикалық партияның сенімді органына айналдыру үшін газетті сатып алып, сенатор болып сайлануына көмектескен редактор Александр М. Томсонды қызметтен босатуға мәжбүр етті. Томсон партия машинасына тым сыни қарады. Оның жұмыстан шығарылуы оны Карпентердің өмір бойына жауына айналдырды. «Сентинел» газеті тез арада Карпентердің жеке тілшісі ретінде танылды. Көптеген сынға қарамастан, Карпентердің 1875 жылы қайта сайлануы мүмкін деп есептелді. Бірақ наразы республикашылардың күтпеген қимылы мен есептеулі демократтардың дауысы нәтижесінде Ла-Кросс республикашылы Ангус Кэмерон сайланды.

Қызметтен тыс және бақылауда

1875 жылы Карпентер кейбір штаттардың Республикалық партияларына федералдық спирттік таңсылдан түсетін кірістерді бағыттатқан «Виски сақинасы» скандалына қатысты болды. Ол Милуокидегі сақинаның негізгі қатысушыларымен жақын болғанымен, оның қатысы бар екенін дәлелдейтін ешқандай мәлімет табылмады. Осы кезеңде Карпентер, Иеремия С. Блэк пен Монтгомери Блэрмен бірге, Гранттың соғыс хатшысы Уильям В. Белкнапты пошта тасымалдаушысын тағайындағаны үшін ақша алды деген айыптауларға қарсы қорғады. Белкнаптың дереу отставкаға кетуіне қарамастан, ашуланған Өкілдер палатасы оның импичментін жалғастырды. Карпентер Белкнапты әлеуметтік жағдайы үшін күрескен әйелдің бақытсыз құрбаны ретінде бейнеледі, бірақ оның заңдық жеңісі Белкнапқа қатысты сот билігі оның отставкасымен аяқталды деген тұжырымына негізделді. Сондай-ақ 1875 жылы Карпентер Кеншілер ұлттық қауымдастығының (MNA) лауазымды тұлғаларын қорғады, бұл кәсіподақ пикеттері мен ұйымдастыру жұмысына қатысты құпияласудың заңдық ұғымын қолдануға бағытталған маңызды еңбек дауына қатысты іс болды. Бұл іс Пенсильвания штатының Клирфилд округіндегі көміршілердің ереуілінен туындады, оған сол кездегі ең ірі американдық кәсіподақтардың бірі – MNA қолдау көрсетті. Бірінші кезекте, ереуілге шыққан жұмысшылардың елуден астамы қылмыстық сөз байласу бойынша сотталды, ал олардың отыз алтысы кінәлі деп танылды, кейбіреулері түрмеге жабылды, бірақ олар тек бейбіт пикетке қатысқандары үшін ғана кінәлі болды. Содан кейін MNA президенті Джон Сини және кәсіподақтың ең жақсы ұйымдастырушыларының бірі Синго Паркс та осы айып бойынша сотталды. Сини ақталды, бірақ Паркс кінәлі деп танылды, бірақ көп ұзамай кешірілді. 1876 жылғы даулы президенттік сайлаудан кейін Карпентер Демократиялық кандидат Сэмюэл Тильденнің жақтастарымен Луизианадағы дауыс санауын тексеру және Республикалық Рутерфорд Б. Хейс үстінен жеңіске жету үшін жалданып алынды. Карпентердің жемқорлықпен айналысқан Республикалық штат әкімшілігі туралы бірінші қолынан алған мәліметтері демократтарға үміт сыйлады, бірақ соңында арнайы сайлау комиссиясының (7 республикашыл, 6 демократ) партиялық құрамы және оның расталған дауыс санауын тексермеуі олардың көптеген шешімдерін Хейс үшін сөзсіз жеңіске әкелді.

Сенатқа қайта оралу

Баспасөздің үнемі сынауына және денсаулығының нашарлауына қарамастан, 1878 жылы Карпентер республикашыл Тимоти Хоу иеленген сенат орыны үшін күресті бастады. Күшті лоббинің көмегімен ол заң шығарушы органда штаттық партия басшысы (және бұрынғы досы) Элиша У. Кейестен басым түруге жеткілікті дауыс жинады. Карпентердің сенаторлық екінші мерзімі қайта құру жылдарындағы саяси тартыстардан айырылды. Ол президент Рутерфорд Б. Хейздің оңтүстік сайлау учаскелерінде федералды әскерді сақтап тұруын қолдады. Сондай-ақ ол демократтардың 1863 жылы Манассаста генерал Джон Поуптың бұйрықтарын орындамаған генерал Фитц Джон Портерді кешіру ұсынысына қарсы күресті, кешіру құқығының тек президентке тиесілі екенін айтты. Карпентер президент Гранттың үшінші мерзімге үміткер болуына адал қолдау көрсетті, бұл Карпентер мен Ақ үйге үміткер сенатор Джеймс Блейн арасындағы қатыгез пікірталасқа себеп болды.

Өлім

Карпентердің денсаулығының нашарлауы оның тойқаналық өмір салтына байланысты болғанымен, ол сонымен қатар Брайт сырқатының тудырған өкпе қабынуынан да зардап шекті. Қайта-қайта ауырып жазылып, қалпына келгеннен кейін, 1881 жылдың 24 ақпанында Вашингтон қаласындағы үйінде, достары мен туыстарының арасында қайтыс болды. Ол Милуокидегі Форест-Хоум зиратында жерленді.

Отбасы

1855 жылы Карпентер Пол Диллингемнің қызы Каролина Диллингемге үйленді. Олардың төрт баласы болды. Қыздары Ада мен Энни 1860 жылы туып, сол жылы қайтыс болды. Ал қалған екеуі ересек шаққа жетті – Лилиан (1857–1942) атты қыз және Пол Диллингем Карпентер (1867–1932) атты ұл.