Кіріспе

Чарльз Кертис (1860 жылғы 25 қаңтар – 1936 жылғы 8 ақпан) – Канзас штатында тұратын американдық заңгер және республикалық саясаткер. 1929 жылдан 1933 жылға дейін Герберт Гувер басшылығымен АҚШ-тың 31-ші вице-президенті қызметін атқарды. 1924 жылдан 1929 жылға дейін Сенатта көпшілікке басшылық еткен. Канзас территориясында дүниеге келген Кау тайпасының мүшесі Кертис – американдық түпкілікті халықтан шыққан және нәсілдік азшылық өкілінен алғашқы адам болып, федералды атқару билігіндегі ең жоғары лауазымдардың біріне жетті. Жеке тәжірибесіне сүйене отырып, Кертис түпкілікті американдықтардың білім мен ассимиляциядан пайда көретініне сенді. Ол 32 жасында саяси өмірге қадам басып, 1892 жылдан бастап Топека, Канзастағы округінен АҚШ Өкілдер палатасына республикалық өкіл ретінде бірнеше мәрте сайланды. Ол онда 1898 жылғы Кертис заңын демелеп, қабылдауға көмектесті, ол Доуэс заңын Үндістан аумағындағы бес мәдениетті тайпаға таратып берді. Кертис заңның соңғы нұсқасына наразы болғанына қарамастан, оның іске асырылуы Үндістан аумағындағы тайпалық жерлерге иелік етуді тоқтатып, 1907 жылы Оклахома штаты ретінде қосылуға дайындады. Үкімет индейлерді жеке азаматтыққа және жерге ие болуға, сондай-ақ еуропалық американдық мәдениетін қабылдауға ынталандырды. Кертис алғаш 1906 жылы Канзас заң шығарушы органы, содан кейін 1914, 1920 және 1926 жылдары халықтың тікелей дауысымен АҚШ Сенатына сайланды. Ол 1907 жылдан 1913 жылға дейін алты жыл, содан кейін 1915 жылдан 1929 жылға дейін үш мерзімнің көп бөлігін Сенатта қызмет етті, одан кейін вице-президент болып сайланды. Канзастағы және федералды саясаттағы ұзақ уақыттан бері қалыптасқан беделі мен байланыстары Кертисті Сенатта күшті лидер болуға көмектесті. Ол 1915 жылдан 1924 жылға дейін республикалық «камшы» (whip) ретінде, ал 1924 жылдан 1929 жылға дейін Сенаттың көпшілік көшбасшысы болып сайлану үшін қолдау жинады. Осы лауазымдарда ол заңнамалық жұмысты басқаруда және республикалық ұлттық мақсаттарды іске асыруда маңызды рөл атқарды. 1928 жылы Герберт Гувермен бірге вице-президенттікке кандидат болып, үлкен жеңіске жетті. 1932 жылы ол Олимпиада ойындарын ашқан алғашқы АҚШ вице-президенті атанды. Алайда, Кертис пен Гувер 1932 жылы Ұлы депрессия кезінде қайтадан сайлауға түскенде, халық демократтар Франклин Д. Рузвельт пен Джон Нэнс Гарнерге осы жылы сенім артты. Кертис федералды үкіметте қызмет атқарған ең жоғары дәрежелі түпкілікті американдық болып қала береді. Ол сондай-ақ штат немесе федералды округ емес, аумақта туған атқару билігінің соңғы өкілі. 2021 жылы Камала Харрис сайланғанға дейін ол Америка тарихындағы жалғыз аралас нәсілді вице-президент болып саналды.

Ерте өмір және білім

1860 жылдың 25 қаңтарында Канзас штатының Солтүстік Топека қаласында, Канзас штаты болып қабылданғанға дейін бір жыл бұрын дүниеге келген Чарльз Кертистің бес сегізден бір бөлігі еуропалық америкалық, ал үш сегізден бір бөлігі – жергілікті американдық тегі болды. Оның анасы Эллен Папин (кейде Паппан деп те жазылады) – кау, осаге, потаватоми және француз тегінен шыққан. Әкесі Оррен Кертис – ағылшын, шотланд және уэльс тегінен таралған. Анасының жағынан Кертис кау тайпасының бас ақ қауырсыны және осаге тайпасының басшысы Паухусканың ұрпағы еді. Чарльз өзінің алғашқы сөздерін француз және канса тілдерінде айтқан, оларды анасынан үйренген. Ол үш жасқа толғанда, 1863 жылы анасы қайтыс болды, бірақ ол кейін анасының әжесі мен атасымен бірге кау резервациясында біраз уақыт тұрды және жылдар өткен соң қайтадан оларға оралды. Ол жылқы жарыстарын ұнатты және кейіннен далалық жарыстарда өте табысты жокей болды. Кертистің анасы 1863 жылы қайтыс болғаннан кейін, әкесі қайтадан үйленді, бірақ көп ұзамай ажырасты. Азамат соғысы кезінде Оррен Кертис тұтқындалып, түрмеге қамалды. Осы кезеңде кішкентай Чарльз анасының әжесі мен атасының қамқорлығында болды. Олар кейіннен оған Солтүстік Топекадағы анасының жеріне иелік етуге көмектесті; кау тайпасының аналық тектік жүйесі бойынша ол оны анасынан мұраға алды. Әкесі сол жерді өзіне қаратуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Оррен Кертис үшінші рет үйленді және 1866 жылы, соғыс аяқталғаннан кейін Тереза Пермелия "Долли" Кертис деген қызы дүниеге келді. Кертис кау тайпасына қайта тіркелді, ол Канзастан Үндістан аумағына көшірілген болатын. Кертиске екі жақтан да әже-шешелері зор әсер етті. Анасының әжесі мен атасымен резервацияда тұрғаннан кейін, ол Топека қаласына оралды. Ол Топека орта мектебінде оқыған кезінде әкесінің әжесі мен атасымен бірге тұрды. Екі әжесі де оның білім алуына қолдау көрсетті. Кертис белгілі бір фирмада жартылай штатпен жұмыс істеп, заңгерлік мамандықты оқыды. 1881 жылы ол адвокаттыққа қабылданды. 1885 жылдан 1889 жылға дейін Канзас штатының Шоуни округінің прокуроры болып қызмет етті.

Неке және отбасы

1884 жылы 27 қарашада Кертис Энни Элизабет Бэйрдке (1860–1924) үйленді. Олардың үш баласы болды: Пермелия Жаннет Кертис (1886–1955), Генри "Гарри" Кинг Кертис (1890–1946) және Леона Вирджиния Кертис (1892–1965). Ол әйелімен бірге Топека қаласында әкесінің қарындасы Доли Кертиске үйленгенге дейін баспана берді. 1924 жылы әйелі қайтыс болды. 1928 жылы вице-президент болып сайланған кезде жесір қалған Кертис, бұрын үйленген әпкесі Долли Кертис Ганн (1866 жылдың наурызы – 1953 жылдың 30 қаңтары) әлеуметтік шараларда оның ресми қабылдаушысы ретінде қызмет етті. Бүгінгі күнге дейін Кертис – өкілдік ету мерзімінде үйленбеген жалғыз вице-президент. Албен Баркли 1949 жылдан 1953 жылға дейін вице-президент болды, ол өкілдік ету кезеңінде жесір болып кіргенімен, қызмет еткен кезінде қайта үйленді.

Өкілдер палатасы (18931907)

53-ші Конгресс Өкілдер Палатасына алғаш рет республикашыл ретінде сайланған Кертис, келесі алты мерзімге қайта сайланды. Табиғатынан әуесқой болған ол, көптеген сайлаушыларын жақсы білуге тырысып, оларды жеке достарындай қабылдады. Өзінің қолмен жазылған автобиографиясында Кертис, Кертис заңының соңғы нұсқасына наразы екенін айтты. Бұл заң жобасы – HR 8581, Өкілдер Палатасы мен Сенаттың комитеттерінде бес рет қаралып, Кертистің бастапқы жобасынан көбінесе ештеңе қалмады. Ол, бес мәдениетті тайпа өзгерістер жасауы керек деп сенді, ал Американың жергілікті халқы үшін алға жылжудың жолы – білім беру және олардың, сондай-ақ басым мәдениеттің жетістіктерін пайдалану екенін ойлады. Дегенмен, ол жергілікті американдықтардың жағдайын жақсартуға көбірек көмек көрсетуді үміттенеді, бірақ Конгресс мұндай қолдау көрсетуге дайын болған жоқ. 1902 жылы Кау жерін бөлу туралы заң, Кау тайпасын заңды тұлға ретінде таратып, басқа тайпалар тәжірибесіне ұқсас үдеріс арқылы оның ортақ жерін мүшелеріне бөлуді қарастырды. Заңға сәйкес, 160 акр (0,6 км²) бұрынғы тайпалық жер федералдық үкіметке берілді. Ал қалған жерлер жеке тайпа мүшелеріне бөлінді. Заңның талаптарына сәйкес, тізімдегі тайпа мүшелері ретінде Кертис пен оның үш баласына Оклахома штатындағы Вашунга маңындағы Кау жерінің 1,625 акры (6,6 км²) бөлінді. Кертис 1893 жылдың 4 наурызынан 1907 жылдың 28 қаңтарына дейін бірнеше рет Палатада қызмет етті. (АҚШ сенаторларын халық сайлауы конституциялық түзетумен міндетті емес еді.) Сонымен қатар, заң шығарушы орган Кертисті келесі толық Сенат мерзіміне сайлады. 1907 жылдың 4 наурызынан 1913 жылдың 3 наурызына дейін қызмет етті. 1912 жылы демократтар Канзас штатының заң шығарушы органында басымдыққа ие болды, сондықтан Кертис қайта сайланбады. Сенаторларды тікелей халық сайлауды көздейтін 17-ші түзету 1913 жылы қабылданды. 1914 жылы Кертис Канзастың екінші Сенат орынына халық дауысымен сайланды және 1920 және 1926 жылдары қайта сайланды. Барлығында, ол 1915 жылдың 4 наурызынан 1929 жылдың 3 наурызына дейін қызмет етті, содан кейін вице-президент болу үшін отставкаға кетті. Кертис көп сөйлемейтіні үшін есінде қалды және "штаттың ең жақсы картотекасын" сақтағаны үшін белгілі болды. Кертис "өзгеріссіз саясатты ұстанатын" адам ретінде танымал болды, ол республикашылдардың ең адал өкілі, сонымен қатар өз партиясының прогрессивтерімен және қарсы партияның сенаторларымен келісімге келе алатын саясаткер еді.

Вице-президенттік (1929-1933 жж.)

1928 жылы Канзас-Ситиде өткен республикалық ұлттық съезде Кертис 1084 дауыстың ішінде 64 дауыс алды. Жеңімпаз кандидат Герберт Гувер 837 дауыс жинады және президент Кальвин Кулидж 1927 жылдың тамыз айында өзінен басып шыққаннан бастап кандидатураға сүйікті азамат саналды. Кертис Гуверге қарсы қозғалыстың жетекшісі болды және сенаттағы екі әріптесі – Гай Гофф және Джеймс Э. Уотсон, сондай-ақ Иллинойс штатының губернаторы Франк Лоуденмен одақ құрды. Теодор Рузвельттің прогрессивті жақтасы Гувердің тегі Кертис сияқты консерваторларға ұнамады. Сайлауға бір апта қалғанда ол Гуверді «партия оны тағайындаған күннен бастап сайлау күні дауыс беру аяқталғанға дейін қорғануға мәжбүр болар адам» деп сипаттады. Дегенмен, Кертис вице-президенттікке ұсынылғанды қабылдауға еш қылық жасамады. 1928 жылғы президенттік науқанында Гувер аз сөйлесе де, Кертис елдің түкпір-түкпіріне сапар шегіп, күнде сөз сөйледі. Кертис ашылу салтанатында американдық джаз тобының өнер көрсетуін ұйымдастырды. Кертистің вице-президент болып сайлануы тарихқа енді, себебі ол туған жері Канзас штатынан шыққан жалғыз адам, американдық түпкіліктің жалғыз өкілі және бұл лауазымға алғаш рет еуропалық емес адам тағайындалды. Американың түпкілікті тайпасына тіркелген алғашқы адам осындай жоғары лауазымға сайланды. Кертис кеңсесін американдық түпкіліктің өнер туындыларымен безендірді және үнді бас киімінде суретке түсті. Ұлы депрессия басталғаннан кейін көп ұзамай, Кертис жұмыссыздық мәселесін шешу үшін бес күндік жұмыс аптасын, жалақыны төмендетпестен қолдады. 1930 жылдың қазан айында, 1930 жылғы аралық сайлау науқанының ортасында Кертис «жақсы күндер жақын арада» деген пікір білдірді. Кейін бұл мәлімдеме қате түрде Гуверге жатқызылды және «өлімге әкелетін саяси бумеранг» атанды. 1932 жылғы Республикалық Ұлттық съезде Гувер дерлік бірауыздан қайта ұсынылды. Кертис вице-президенттікке алғашқы дауыс беруде көпшілік дауысын жиная алмады. Ол 1154 дауыстан 559,25-ін (немесе 48,5%) алды, ал оның ең жақын қарсыластары генералдар Ханфорд Макнайдер (15,8%) және Джеймс Харборд (14,0%) болды. Екінші дауыс беру кезінде Пенсильвания делегациясы Эдвард Мартиннен Кертиске дауыс берді, бұл оған 634,25 дауыс (54,9%) берді және екінші рет кандидатураны қамтамасыз етті. Кертис 1932 жылғы Лос-Анджелесте өткен жазғы Олимпиада ойындарын ашты және осылайша Олимпиада ойындарын ашқан алғашқы АҚШ атқарушы органының өкілі болды. Кертис Сенатта үш рет дауыс тең түскен жағдайда шешім қабылдады. 1929 жылғы қор нарығының құлдырауынан кейін Ұлы депрессияның проблемалары Гувер әкімшілігі кезінде күшейді және 1932 жылы республикалық кандидаттардың жеңілісіне әкелді. Демократ Франклин Д. Рузвельт 1932 жылы президент болып сайланды, ол халықтың 57%-ының қолдауын алды, ал оның қарсыласы 40% дауыс жинады. Кертистің вице-президенттік мерзімі 1933 жылдың 4 наурызында аяқталды. Кертистің вице-президент ретіндегі соңғы міндеті – оның орнын басатын Джон Нэнс Гарнерге қызметке кірісу антты беру болды, оның ант беру рәсімі Сенат палатасында соңғы рет өтті.

Вице-президенттікке дейінгі (1933-1936 жж.)

Кертис заңгерлік мансабын жалғастыру үшін Вашингтон қаласында қалуға шешім қабылдады, себебі ол Конгресте және атқарушы биліктегі ұзақ қызметі барысында кең кәсіби байланыстар желісін құрған еді. Ол қалада өткен ең алғашқы триатлонның біріне қатысты. Кертис 1936 жылдың 8 ақпанында 76 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Өсиеті бойынша денесі Канзас штатына қайтарылып, Топека зиратында әйелінің қабіріне жақын жерленді.

Мұра мен құрмет

Кертис Америка Құрама Штаттарының вице-президенті қызметін атқарған алғашқы көп ұлтты адам болды және Камала Харрис 2021 жылы қызметке кіргенге дейін ол жалғыз болды. Кертис Олимпиада ойындарын ашқан АҚШ вице-президенттерінің арасында да бірінші болды. Өмірінің барысында Кертис үш рет Time журналының мұқабасында пайда болды. Осы пайда болулардың екеуі – 1926 жылдың 20 желтоқсаны мен 1928 жылдың 18 маусымы – Кертис сенатор болған кезде болды. Үшіншісі 1932 жылдың 5 желтоқсанында, вице-президенттік қызметінің соңғы айларында болды. Кертистің Канзас штатының Топека қаласындағы үйі қазірде Чарльз Кертис үй-музейі ретінде тарихи мұражай болып жұмыс істейді. Ол Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілген және мемлекеттік тарихи ескерткіш ретінде тағайындалған.