Кіріспе
Польшадағы Грос Розен концентрациялық лагері – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия құрған және басқарған нацистік концентрациялық лагерлер желісі. Басты лагерь Германияның Гросс-Розен ауылында орналасқан, қазіргі кезде Польшаның Төменгі Силезия воеводалығындағы Рогозница. Тұтқындар негізінен еврейлер, поляктар және кеңес азаматтары болды. Тұтқындар аннексияланған аумақтардан қуылғандарға арналған қосалқы лагерьлер жүйесін салуға жұмылдырылды. Грос Розен 1941 жылдың 1 мамырында тәуелсіз лагерьге айналды. Кешен кеңейген сайын тұтқындардың көп бөлігі осы қосалқы лагерьлерге қосылған жаңа нацистік кәсіпорындарда жұмыс істеді. Жұмыс істей алмай, бірақ әлі өлмеген тұтқындар Дахау концлагеріне «мүгедектер» деп аталатын көліктермен жіберілді. Бірақ тұтқындардың басым бөлігі еврейлер болды, олар алдымен Дахау және Саксенхаузен лагерьлерінен, кейін Бухенвальдтан келді. Лагерь болған кезеңде еврей тұтқындары негізінен Польша мен Венгриядан келді, ал қалғандары Бельгия, Франция, Нидерланды, Грекия, Югославия, Словакия және Италиядан келді. 1944 жылғы Польшаның Варшава көтерілісі сәтсіз аяқталғаннан кейін, немістер 3000 полякты бастапқыда тұтқындалған Прушковтағы Дулаг 121 лагерінен Гросс-Розенге депортациялады. Бұл поляктардың көпшілігі 20 мен 40 жас аралығындағы адамдар еді. Лагерь Шығыс Германияда, Германия басып алған Чехословакия мен Польшада орналасқан. Соңғы кезеңде Грос Розен лагерінің тұрғындары нацистік концлагерьдегі тұтқындардың 11% құрады. Лагерь өмірлік кезеңінде әртүрлі ұлттан 125 мыңнан астам тұтқын өтті, олардың 40 мыңы шамасындағысы сол жерде, өлім шерулерінде және эвакуациялық көліктерде қайтыс болды. Лагерь 1945 жылдың 14 ақпанында Қызыл Армия тарапынан босатылды. Барлығы 500-ден астам әйел лагерь күзетшілері Грос Розен кешенінде оқытылып, қызмет етті. Әйелдер СС-ның әйелдер қосалқы лагерьлері Бруннлиц, Грейбен, Грюенберг, Грушвиц Нойсальц, Хундсфельд, Крацтау II, Обералтштадт, Рейхенбах және Шлезиерзее Шанценбау. Габерсдорф еңбек лагері 1941 жылдан бері Шмельт ұйымымен жұмыс істейтін еврей тұтқындары үшін мәжбүрлі еңбек лагерлері желісінің бөлігі болды. 1939 жылы Венада орналасқан Vereinigte Textilwerke K. H. Barthel & Co. компаниясы әйел еврей тұтқындары жұмыс істейтін тоқыма зауытын «арийлендірді». Тұтқындар Алойс Хаасе және Дж. А. Клюге және Этрих компанияларына тиесілі заводтарда да жұмыс істеді. 1944 жылдың 18 наурызына қарай Габерсдорф Грос Розеннің қосалқы лагеріне айналды. Грос Розеннің бір қосалқы лагері Бруннлиц еңбек лагері болды, ол Чехословакияның Бреннец қаласында орналасқан, онда Оскар Шиндлер құтқарған еврейлер тұтқындалған. Пампиц ауылының жанында орналасқан Бриг қосалқы лагері 1944 жылдың тамызына дейін еврейлердің мәжбүрлі еңбек лагерінің орналасқан жері болды, содан кейін еврей тұтқындары Гросс Розен негізгі лагерінен келген тұтқындардың бірінші тобымен ауыстырылды. Лагерьде көбінесе Люфтваффе әскерлері мен бірнеше СС мүшелері болды. Тұтқындардың көпшілігі поляктар, аздаған ресейлік және чех тұтқындары болды. Поляктардың көпшілігі Варшавадағы Павиак түрмесінен эвакуацияланды, ал қалғандары Рейхтің бақылауындағы аумақта тұтқындалды немесе Краков пен Радомнан тасымалданды. Тұтқындарға 150 грамм нан, 1 литр шұбат, ротабага, қызылша, кәдігі, көже немесе кейде қызылша, 1 пинт қара «кофе» және бір қасық мелас берілді. Кейде «зулага» деп аталатын «жұмысшылар» қанды шұжық немесе шикі жылқы еті шұжығы, джем және маргаринмен марапатталды. Сонымен қатар тұтқындарға аптасына 1 стакан Норр шұпасы берілді.
Gross Rosen was a network of Nazi concentration camps built and operated by Nazi Germany during World War II. The main camp was located in the German village of Gross Rosen, now the modern day Rogoźnica in Lower Silesian Voivodeship, Poland, Its prisoners were mostly Jews, Poles and Soviet citizens. Prisoners were put to work in the construction of a system of subcamps for expellees from the annexed territories. Gross Rosen became an independent camp on 1 May 1941. As the complex grew, the majority of inmates were put to work in the new Nazi enterprises attached to these subcamps. Some prisoners who were not able to work but not yet dying were sent to the Dachau concentration camp in so called invalid transports. The largest population of inmates, however, were Jews, initially from the Dachau and Sachsenhausen camps, and later from Buchenwald. During the camp's existence, the Jewish inmate population came mainly from Poland and Hungary; others were from Belgium, France, Netherlands, Greece, Yugoslavia, Slovakia, and Italy. Following the unsuccessful Polish Warsaw Uprising of 1944, the Germans deported 3,000 Poles from the Dulag 121 camp in Pruszków, where they were initially imprisoned, to Gross Rosen. Those Poles were mainly people of 20 to 40 years of age. located in eastern Germany and German occupied Czechoslovakia and Poland. In its final stage, the population of the Gross Rosen camps accounted for 11% of the total inmates in Nazi concentration camps at that time. A total of 125,000 inmates of various nationalities passed through the complex during its existence, of whom an estimated 40,000 died on site, on death marches and in evacuation transports. The camp was liberated on 14 February 1945 by the Red Army. A total of over 500 female camp guards were trained and served in the Gross Rosen complex. Female SS staffed the women's subcamps of Brünnlitz, Graeben, Gruenberg, Gruschwitz Neusalz, Hundsfeld, Kratzau II, Oberaltstadt, Reichenbach, and Schlesiersee Schanzenbau. The Gabersdorf labour camp had been part of a network of forced labor camps for Jewish prisoners that had operated under Organization Schmelt since 1941. The spinning mill where the female Jewish prisoners worked had been "Aryanized" in 1939 by a Vienna based company called Vereinigte Textilwerke K. H. Barthel & Co. The prisoners also worked in factories operated by the companies Aloys Haase and J. A. Kluge und Etrich. By 18 March 1944 Gabersdorf had become a subcamp of Gross Rosen. One subcamp of Gross Rosen was the Brünnlitz labor camp, situated in the Czechoslovakian town of Brněnec, where Jews rescued by Oskar Schindler were interned. The Brieg subcamp, located near the village of Pampitz, had originally been the location of a Jewish forced labor camp until August 1944, when the Jewish prisoners were replaced by the first transport of prisoners from the Gross Rosen main camp. The camp was mostly staffed by soldiers from the Luftwaffe and a few SS members. Most of the prisoners were Polish, with smaller numbers of Russian and Czech prisoners. Most of the Poles had been evacuated from the Pawiak prison in Warsaw; others had been arrested within the territory controlled by the Reich or had been transported from Kraków and Radom. 150 grams of bread, 1 quart of soup made with rutabaga, beets, cabbage, kale or sometimes nettles, 1 pint of black "coffee" and a spoonful of molasses. Sometimes "hard workers" called zulaga would be rewarded with a piece of blood sausage or raw horsemeat sausage, jam and margarine. Prisoners also received 1 cup of Knorr soup per week.
Грос-Розен лагерлерінің орналасқан жерімен тізімі
Грос Розен еңбек лагерлері жүйесінің ең ауқымды кеңеюі 1944 жылы, жылдам алға жылжып келе жатқан майданның артында қолдауға деген қажеттілік күшейгеніне байланысты болды. Жаңа лагерьлердің мінезі мен мақсаты қорғаныс инфрақұрылымын салуға қарай өзгерді. Кейбір қалаларда, Вроцлав (Бреслав) сияқты, лагерьлер әрбір екінші ауданда құрылды. Олардың ресми мақсаттарының тізімі бойынша олардың жалпы саны сол кезде 100-ге жеткені есептеледі. Ең ірі қосалқы лагерьлерге Jelcz Laskowice қаласындағы AL Fünfteichen, Вроцлав қаласындағы төрт лагерь, Brzeg Dolny қаласындағы Dyhernfurth, Kamienna Góra қаласындағы Landeshut және Бүлік таулары бойындағы Riese жобасы кірді.