Кіріспе

Фризия аралдары, сондай-ақ Вадден аралдары немесе Вадден теңізі аралдары деп те аталады, Солтүстік Еуропаның солтүстік-батысындағы Солтүстік теңіздің шығыс жиегінде орналасқан архипелаг құрайды. Бұл архипелаг Нидерландының солтүстік-батысынан басталып, Германия арқылы Данияның батысына дейін созылады. Аралдар Вадден теңізінің лайлы аймағын (оның көп бөлігі төмен су кезінде құрғап қалады) Солтүстік теңізден қорғайды. Фризия аралдары, Германия шығанағындағы материк жағалауымен бірге, Фризия аймағын (неміс және голланд тілдерінде: Фризия) құрайды – фриз халқының отаны. Әдетте, "Фризия аралдары" термині фриз тілінде сөйлейтін және этникалық жағынан фриздер болып табылатын аралдарға қолданылады. Ал "Вадден аралдары" термині бүкіл архипелагты қамтиды, соның ішінде голланд тілінде сөйлейтін Тексел және Влиланд аралдарын, Дания тілінде сөйлейтін Дания Вадден теңізі аралдарын (Ютландияның батыс жағалауынан солтүстікке қарай) және Тришен мен Нойверк аралдарын да қамтиды. Вадден теңізі аралдарының көп бөлігі қорғалатын экологиялық аймақтар болып табылады, ал Нидерланды, Германия және Дания елдері арасында халықаралық жабайы табиғат қорығын үйлестіру жұмыстары жүргізілуде. Дегенмен, табиғи газ бен мұнайды бұрғылау, сондай-ақ Эмс, Везер және Эльба өзендерінің сағалары маңындағы кемелер қозғалысы жануарлар дүниесін қорғау мен экономикалық мүдделер арасында керіс тудырады.

Шығу тегі

Соңғы мұз дәуірі кезінде, шамамен 12 000 жыл бұрын, теңіз деңгейі қазіргіден төмен болған, ал қазіргі Солтүстік теңіздің бір бөлігі құрлық болған. Мұздықтардың еруімен теңіз деңгейі көтеріліп, шамамен 7 000 жыл бұрын, Голоцен дәуірінің басында қазіргі жағалау сызығына жеткен. Судың толқыны үлкен мөлшерде құмды алып, Нидерландыдан Германиядағы Эльба өзенінің сағасына дейін созылған құм төбелерін қалыптастырған. Теңіз көптеген жерлерде құм төбелерін бұзып, Ваттен аралдарын жасады, ал төмен жатқан құрлық Ваттен лайлы жерлеріне айналды.

Аралдар түзілуі

Голландияның Батыс Фризия және Германияның Шығыс Фризия аралдары – кедергі аралдар. Олар толқындардың жиегінде пайда болды, мұнда судың күші тұнбаларды жинап, ал бұзылған толқындар оларды шайып кетті. Уақыт өте келе, иілімдер пайда болды, олар кейде ғана болатын дауылдық сулармен жабылды. Керісінше, Солтүстік Фризия аралдары ежелгі Гестланд аралдарының қалдықтарынан құралды, онда жер дауылдық су тасқыны мен су әрекеті салдарынан ішінара жойылды, содан кейін материктен бөлінді. Сондықтан олар көбінесе оңтүстіктегі аралдарға қарағанда биік және олардың ядросы өзгеріске аз бейім. Бірақ ядродан тыс жерлерде де осы процестер жалғасуда, бұл әсіресе Сильт аралында байқалады, онда аралдың оңтүстік бөлігі үзіліп кету қаупі бар, ал солтүстіктегі Лист порты лайланып толып жатыр. Солтүстікке қарай тізбекте орналасқан Дания аралдары құм сілкінділерінен пайда болды. 20-ғасырға дейін аралдардағы лай жиналу үлкен мәселе болды. Оларды қорғау үшін шағын ормандар отырғызылды.

Тұрғылықты жері

Қазіргі заманның басталуынан көп бұрын Вадден аймағында адамдар қоныстанған. 800 жылға дейін тұрғындардың көпшілігі терпендерде (жасанды үйінділерде) өмір сүрді. Өмір жағдайы қиын болды. Біздің заманымыздың бірінші ғасырында жазған римдік табиғат зерттеушісі Плиний фриздерді ағаштар мен бұталарсыз өмір сүретін халық ретінде сипаттады: «шығыста, мұхит жағалауында, осындай мұқтаж жағдайда көптеген тайпалар бар; бірақ бұл солтүстіктегі «үлкен» және «кішкентай» шаукендер деп аталатын халықтарға да қатысты. Онда күні-түні екі рет теңіздің күшті толқыны үлкен жазықты басып, осы аймақтың теңіз ме, құрлық ме екенін жасырады. Осы қасіретті тайпалар жоғарылатылған жерлерде немесе платформаларда тұрады, оларды қолдарымен ең биік толқындар деңгейінен жоғары бекітеді. Таңдалған жерлерге салынған шатырларда тұрып, су айналағы жерді жапқанда кемедегі теңізшілерге ұқсайды, ал толқын тартылғанда – кеме апатқа ұшыраған адамдарға ұқсайды. Олардың шатырларының маңынан, толқынмен қашып құтылуға тырысатын балықтарды ұстайды. Олар мал өсіріп, сүтпен қоректене алмайды, себебі олардың төңірегіндегі тайпалар сияқты мал өсіруге жағдай жоқ. Олар тіпті жабайы жануарлармен де күресе алмайды, өйткені бұталы жерлер тым алыс. Олар құрақ пен қамыстан арқандар тоқиды, одан балық аулауға арналған торлар жасайды, сазды қолдарымен қазып, күнде кептірудің орнына желмен кептіреді, отын ретінде топырақ қолданып тамақтарын және суық желде қатып қалған денелерін жылытады. Олардың жалғыз суы – үйлерінің алдындағы резервуарларда жиналған жаңбыр суы. Олар енді римдіктерге бағынса, құлдыққа түсеміз дейді! Бұл рас: тағдыр жазалау үшін адамдарды сақтайды. 1000 жылға қарай бөгет салу басталды. Бұл істе монахтар, соның ішінде Адуард монастырының монахтары маңызды рөл атқарды. Бірақ теңізге бөгет салуға бұрын да әрекеттер жасалған. Фризиялық Пейнс (Франекердің жанында) 40 метрлік бөгет бөлігі табылды, ол б.з.б. 1-2 ғасырға дейін салынған деп есептеледі. Кейінгі орта ғасырларда бөгет жүйесі біртіндеп нығайтылып, су тасқыны азайды. 17 ғасырдан бастап көбірек жерді игеру үшін бөгеттер алысқа салына бастады. Бұл іс-әрекет 19 және 20 ғасырларда ең жоғары деңгейге жетті.

Батыс Фризия/Голландия жағалауын қорғау

Вадден теңізінен оңтүстікке қарай орналасқан құмды төбелер де осы процеске ұшырауы мүмкін еді, бірақ адамның араласуы Солтүстік Голландия және Оңтүстік Голландия провинцияларының жағалауын көптеген дауыл толқындарының әсерінен Вадден батпақтары бар жеке аралдарға айналуынан сақтап қалды. Дегенмен, шамамен 1200 жылы дауыл толқындары Батыс Фризияның солтүстік жағалауын бес аралға бөліп жіберді. 1600 жылға қарай, олардың төртеуі батыс жағалауда қайтадан құрлыққа қосылды, бірақ Тексельдің оңтүстік-шығысында орналасқан Виерген 20 ғасырға дейін арал болып қалып қойды.

Археология

2019 жылы голландиялық теңіз сарқыпшылары MSC Zoe контейнерлерін іздеу барысында 16 ғасырдағы кеме қалдығын тапты. Голландияның мәдени мұраны сақтау ұлттық кеңсесінің хабарлауынша, кеме шамамен 1540 жылы Нидерландта V Карл патшаның тұсында салынған. Зерттеушілер Фуггер әулетінің эмблемасы бар мыс пластиналар және 30 метрге жуық ұзындықтағы, жылтыр қабырғалы ағаш қаңқаларын да анықтады.

Саздықтың беткейі

Фризеланд пен Гронингенде Вадден теңізін құрғату және суару жоспарлары жасалды. Осының салдарынан аралдар материкке қосылуы мүмкін еді. Бүгінгі күнге дейін табиғатты және қоршаған ортаны қорғаушылар мұны болдырмауға қол жеткізді. 1872 жылы Фризияның Холверд қаласынан Амеланд аралдарына дейін дамба салу жобасы ғана іске асырылды, бірақ ол өте сәтті болмады. Салынысымен бірге, дамба көп ұзамай дауылдан қатты зақымданып, 1882 жылы одан бас тартылды. Содан бері дамбаның көп бөлігі эрозияға ұшырады. Солтүстік Вадден теңізінде дамбалар салу әлдеқайда оңай болды. Нордстранд қазір дамбалармен жағалаумен тығыз байланысты, сондықтан оны арал деп анықтау қиын, сондай-ақ Лангенесс, Оланд, Нордстрандишмур, Гамбургер Халлиг, Силт және Рёмё аралдарына да дамбалар арқылы жетуге болады. Мандоға тіпті дамбасыз, жарықшақ жолы арқылы да баруға болады.

Көші-қон

Вадден аралдары үздіксіз қозғалыста болады. Ең маңызды қозғалысы – "көші-қон": аралдардың өзі батыстан шығысқа қарай баяу, бірақ сөзсіз жылжиды. Батыс жағында аралдардың көпшілігі теңізге баяу сіңіп, ал шығыс жағында одан да ірі құм сілкінділері пайда болады. Осы қозғалыс себепті көптеген ауылдар өз аралдарының батыс жағында орналасқан. Олар негізделген кезде аралдың ортасында болған. Соңғы бірнеше ғасыр ішінде көптеген үйлер, тіпті толық ауылдар теңіздің құрсауына кетіпті.

Қалқаны пішіндеу

Екінші қозғалыс – ілгек пішінінің дамуы. Теңіз жағалауындағы бұзылыстардан ілгек тәрізді құм тізбектері пайда болады, олар теңіздің қозғалысымен пішінін өзгертеді. Осы ілгектердің өсуі нәтижесінде Ноордерхакс және Зюдерхакс сияқты жаңа шағындар пайда болады. Кейде мұндай шағын арал аралдың "қозғалыс" жасаған жерінде пайда болып, аралдың аумағын кеңейтеді.