Кіріспе

Моңғолия мен Ресейдегі өзен – Селенга немесе Селенге – Моңғолияның және Ресейдің Бурятия республикасының ірі өзені. Идер және Дельгер-Мөрөн өзендерінің бастауларынан басталып, Байкал көліне құяды. Сондықтан Селенга – Енисей-Ангара өзен жүйесінің ең алыс бастауы болып табылады. Байкал көліне су жеткізіп, көлге құйылатын судың шамамен жартысын құрайды және көлге жеткенде кең дельта құрайды. Селенга өзенінің ерекшелігі – жыл сайынғы су тасқындары. Су тасқындары олардың әсер ету деңгейіне қарай «қалыпты», «ірі» немесе «апатты» деп жіктеледі. 1730-1900 жылдар аралығында тіркелген 26 су тасқынының үшi «апатты» болды. Олар – 1830, 1869 және 1897 жылғы су тасқындары. Селенга өзенінің алабы – жартылай шөлейт аймақ, оның ауданы шамамен құрайды. Бұл Солтүстік Мұзды мұхитының бассейніне кіреді және солтүстік Моңғолияда орналасқан. XIX ғасырдың соңында Селенга өзенінен табылған тас құралдары, Американың жергілікті халқы мен олардың Шығыс Азиядағы ата-бабалары арасындағы байланысты орнатуға көмектесті. Селенга алабының климатына күшті Сібір антициклонының әсері зор. Ауа райы қатал қыстар мен жылы жаздардан тұрады, өзен қарашадан сәуірге дейін мұздап қатып қалады. Селенга өзенінің дельтасы – Рамсар аймағы, оны батпақтар қоршап тұр. Бурятия Республикасының әкімшілік аймағында орналасқан бұл ылғалды жерлер, Сібір Байкал стерлегі және 170-тен астам құс түрі сияқты көптеген қауіпті және эндемикалық түрлердің мекені болып табылады. Селенге-Орхон орман-даласы Орхон және Селенга өзендерінің бассейндерін қамтиды. Аймақта сирегірек орман мен кең тау тізбектері кездеседі. Иркутск су электр станциясы сияқты өзендерге жасалған өзгерістер Селенга дельтасының қоршаған ортасына әсер етіп, су басуға себеп болды. Кен өндіру, ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және сарқырама суларды төгу сияқты іс-әрекеттер де өзеннің қоршаған ортасына әсер еткен. Осы антропогендік факторлардың нәтижесінде су сапасының нашарлауы байқалады. Эрозия процестері мен ауа райының әсері сияқты табиғи факторлар да су сапасының төмендеуіне үлес қосады. Қоршаған ортаны қорғайтын ұйымдар, Шүрен су электр стансасы жобасына қарсылық көрсетті, себебі бұл жоба Селенга дельтасына зиян келтіруі мүмкін еді. Бұл жобаның себептеріне өзен ағысының бұзылуы және Байкал көліндегі эндемикалық балық түрлерінің шарықталу орындарына әсер етуі кірді.

Атауы

Селенге атауы моңғол тіліндегі "жүзу" деген мағына беретін "селех" сөзінен келген. "Селенга" – осы сөздің орысшаланған түрі. Тағы бір дереккөз атаудың Evenki тіліндегі "селе" ("темір") сөзінен шыққандығын, оған иелік жалғауы "нге" қосылғандығын айтады. Моңғолияның Селенге облысы осы өзеннің атымен аталған.

Археология

XIX ғасырдың соңында Селенга өзенінің алабында палеолит мәдениетінің іздері табылды. Табылған заттар тас құралдардан тұратын жиынтық болды. 1928 және 1929 жылдары КСРО Ғылым академиясының басшылығымен Г. П. Сосновский Киахтаның жанындағы Селенга аңғарында тас дәуірін зерттеу жұмыстарын жүргізді. 2012 жылы осы учаскеде жүргізілген қосымша археологиялық жұмыстар барысында екі адам тісінің фрагменттері табылған.

Су тасқыны

Селенга өзенінің су тасқыны жиі кездеседі, және жыл сайын шағын су тасқындары байқалады. Селенга өзенінің су тасқындарын олардың әсер ету дәрежесіне қарай жіктеуге болады. Өзен Моңғолиядан басталып, Ресейдің шығыс-орталық бөлігіне ағып, Байкал көлінің негізгі саласы болып табылады. 448 000 км² алабындағы климат антициклонға байланысты қатал қыстармен сипатталады. Бұл күз және қыс мезгіліндегі жауын-шашынмен салыстырғанда ерекше. Бассейн 280 000 км² алып жарымы құрғақ аймақ болып табылады және Монголияның ең ірі бассейні есептеледі. Дельтаның шөгінді балансы физикалық процестерге тәуелді, ал бұл өз кезегінде аймақтың геохимиялық тосқауылдық функцияларына әсер етеді. 2017 жылы Chalov және авторлар жариялаған мақалаға сәйкес, Иркутск су электр стансасының құрылысы кезінде (1950–56) "дельтаға шөгінділердің жеткізілуі артқан". Селенга өзенінің дельтасындағы ылғалды жерлер Рамсар аймағы болып саналады және Бурятия Республикасының әкімшілік шегінде орналасқан. Бұл ылғалды жерлер 170-тен астам құс түрімен қатар, көптеген сирек және эндемикалық түрлерге пана болып табылады. Ангара өзенінің бойында салынған станция, Ангара өзенінің су деңгейін Байкал көлінің деңгейіне дейін көтеру мақсатымен жобаланған. Экологиялық ұйымдар бұл жоспарға қарсылық білдірді, себебі Селенга өзенінде гидроэлектр стансасының салынуы Байкал көлінің экожүйесіне тигізетін экологиялық салдарларға алаңдады.

Балық

Leocottus kesslerii gussinensis және Leocottus kesslerii arachlensis – Селенга өзенінің бастауындағы суларында және Жоғарғы Хиллок өзенінде таралған балықтың эндемикалық түршелері. Байкал көлі – Сібірлік Байкал осетрінің мекені.

Дельтада кездесетін көшіп-қонушы түрлер

Сибирь краны, Grus leucogeranus Антропогендік факторларға кен өндіру, егін шаруашылығы, мал шаруашылығы, су қоймаларына сарғыш су төгу және су пайдалану кіреді.

Өзеннің пайдаланылуы

Селенга өзені Моңғолия мен Ресейдің экономикалық болашағын анықтауда маңызды рөл атқарады. Бұл сарқынды суларды тазарту қондырғылары Моңғолияның Цецерлег, Булган, Дархан қаласы, Улиастай, Эрденет қаласы, Арвайхер, Сухбаатар, Зуунмод, Мурун және Уланбатор қалаларында орналасқан. Улан-Удэ қаласы қалалық сумен жабдықтау үшін Селенга өзенін негізгі көз ретінде пайдаланады, суды алу үшін суға батырылатын сорғылары бар 60 құдық қолданылады. 2009 жылы сорылған судың жалпы көлемі .