Кіріспе

Sud Express (шуды Surexpreso suɾeɣsˈpɾeso және Sud Expresso suðɨʃˈpɾesu деп те аталады) – Парижді Лиссабон және Мадридпен байланыстыратын түнгі жолаушылар пойызы. Бастапқыда Compagnie Internationale des Wagons Lits компаниясымен жүргізілді және Парижден солтүстікке Кале қаласына дейін қатынайтын. 1994 жылдан кейін Sud Express Лиссабонды Франция-Испания шекарасындағы француз коммунасы Хендаемен байланыстырды. 1957 жылы Рейтер агенттігі оны «Еуропаның ең жылдам және танымал пойыздарының бірі» деп атады. Пойыздың тарихының көп бөлігінде ол екі бөлімнен тұрды, жолаушылар француз-испан шекарасында пойыз құрамын ауыстыруға мәжбүр болды, себебі ондағы рельс енінің өзгешелігі тікелей қатынасқа мүмкіндік бермеді. Бірақ 1973 жылдың маусымынан 1994 жылдың мамырына дейін Sud Express Париж мен Лиссабон арасында купелі вагондармен жүрді (Мадрид бағыты 1973 жылы алынып тасталды), себебі шекарада рельс енін өзгертуге бейімделген доңғалақ жиынтығы бар вагондар енгізілді. 2020 жылдың наурыз айында COVID-19 пандемиясының басталуына байланысты қызмет тоқтатылды және әлі күнге дейін қайта жаңартылмады.

Тарих

Sud Express-тің алғашқы рейсі 1887 жылғы 21 қазанда Лиссабонды Мадрид арқылы Парижге 45 сағатта жалғастырды, ал қызмет 1887 жылғы 4 қарашада Кале қаласына дейін кеңейтілді. Пойыздың тарихының көп бөлігінде (1973 жылға дейін) барлық жолаушылар француз-испан шекарасында пойыздарды ауыстыруға мәжбүр болды, себебі екі елдің теміржол кеңдігі әртүрлі болды және бұл екі ел арасында пойыздардың тікелей қатынауын мүмкін етпеді. Бастапқыда қызмет апта сайын іске асырылды, бірақ 1888 жылы аптасына екі рет, сондай-ақ Лондонның Чаринг-Кросс стансасынан да жүргізіле бастады. Сондай-ақ 1888 жылы британдық Royal Mail Лиссабоннан Рио-де-ла-Платаға және Бразилияға жүк тасымалдау қызметін ұсынды. Қызметтің жиілігі одан әрі артты және 1907 жылдың 1 қаңтарынан бастап күнделікті рейс жасауға көшті. 1930 жылдары Испаниядағы азаматтық соғыс салдарынан қызмет бірнеше рет тоқтатылды, соның ішінде соғыс басталғаннан бастап (1936 жылы) 1937 жылдың 5 қарашасына дейін, және 1937 жылдың 11 желтоқсанынан 1939 жылдың 1 тамызына дейін. 1940 жылдың 1 қарашасында Екінші дүниежүзілік соғысқа байланысты қайта тоқтатылды. 1945 жылдың наурыз айында Париж мен Лиссабон арасында қайта жаңғыртылды, жақын арада Мадридке де қайта бағытталды. Пойз 1933 жылға дейін тек Пуллман вагондарын (люкс кластағы демалыс вагондары мен ұйықтайтын вагондарды) тасымалдады, содан кейін Пуллманнан төмен кластағы бірінші сынып вагондары қосылды. 1957 жылы Рейтер агенттігі оны "Еуропаның ең жылдам және танымал пойыздарының бірі" деп атады. Sud Express Париж мен Бордо арасында тоқтамай жүріп, 1964 жылы (кем дегенде) әлемдегі ең ұзақ тоқтамайтын пойыз маршрутын құрады, ол 359,8 миль (579 км) қашықтықты қамтиды. 1973 жылы Sud Express Madrid бағыты тоқтатылды, себебі 1969 жылғы маусымда Париж мен Мадрид арасында түнгі ұйықтайтын вагондармен тікелей қатынас ұсынатын Puerta del Sol атты жаңа пойыз енгізілді. Алайда, 1973 жылы Sud Express өз маршрутының барлық бөлігінде вагондарды тікелей тасымалдауға мүмкіндік алды, қазір тек Париж-Лиссабон бағытында, өзгермелі дөңгелекті дивандық вагондардың енгізілуі арқасында. 1975 жылғы маусымда Париж-Оренсе, ал 1977 жылы Вигоға дейін бағыттар кеңейтілді.

Оқиғалар

1939 жылы 29 наурызда Испанияның Толоса қаласының жанында болған апатта суретші Ромили Федден және оның әйелі, романист Катарина Уолдо Дуглас қаза тапты. 1985 жылдың 11 қыркүйегінде Sud Express пойзы Moimenta Alcafache станциясының маңында тағы бір пойызбен толыққан тоқ соқтығысты. Локомотивтер жарылып, шамамен 400 жолаушы тасымалдаған пойыз дереу өртенді. Ресми мәлімет бойынша 49 адамның қазасы расталды, олардың көп бөлігі өрт салдарынан көз жұмды, алайда бейресми есептер бойынша қаза болғандардың саны 100-ден 150-ге дейін жетеді. Оқиға орнында ескерткіш орнатылды.

ХХ ғасырдың аяғы - 2020 жыл

1994 жылы LGV Atlantique рейсі Парижден Ируньге және Хендаяға (Франция-Испания шекарасының екі жағындағы егіз шекаралық қалалар) іске қосылғанда, Sud Express арқылы қызмет көрсету екі түрлі пойыздың (жылдамырақ) комбинациясына алмастырылды. Парижден және Парижке алғашқы байланыс бір TGV арқылы Ируньге және Хендаяға жасалды. Sud Express бұрынғысынша Франция-Испания шекарасындағы Ирундан Лиссабонға және Лиссабондан Хендаяға түнгі пойыз ретінде қатынай берді. 2010 жылдың сәуір айына дейін екінші сыныпты орындықтар, екінші сыныпты купелер (6 орындық бөлімшелер) және бірінші сыныпты жеке ұйықтауға арналған 1, 2 немесе 3 жолаушыға шақталған бөлімшелер болды. Бұрын бірінші сынып жолаушылары вагонда отырғанда шоколад және шағын бөтелке порт шарабын табатын, ал кешкі ас жақсы жабдықталған асхана-бар вагонында беріліп, ертесі күні континенттік таңғы ас ұсынылатын. Алайда, 2019 жылға қарай толық мейрамхана вагоны мен қызмет көрсету кафе-бар вагонымен ауыстырылды. Пойыз Renfe компаниясынан жалданып алынған Talgo IV жиынтығынан тұрды, ол Ирунь/Хендая мен Медина-дель-Кампо арасында RENFE 252 класты локомотивімен, Медина-дель-Кампо мен Вилар-Формосо арасында RENFE 334 класты локомотивімен және Вилар-Формосо мен Лиссабон арасында CP 5600 класты локомотивімен тартылды. Португалия үкіметінің 2011 жылдың қазан айында жарияланған көлік саласындағы стратегиялық жоспарында Sud Express қызметін тоқтату көзделген. 2012 жылдың қазан айында CP Порту мен Коимбра арасында Intercity (кейін InterRegional қызметіне төмендетілді) қызметін бастады, бұл Sud Express пен Солтүстік Португалия арасындағы байланысты жақсарту мақсатында жасалды. Сондай-ақ 2012 жылдың қазан айынан бастап бұл пойызды CP Comboios de Portugal басқарады. 2018 жылдың 25 сәуірінен кейін LGV SEA желісінде жүретін жаңа TGV 2N2 паркінің тиісті сертификаты болмағандықтан, оңтүстік бағытындағы Sud Express Ирунь емес, Хендаядан бастау алды.

COVID-19 пандемиясына байланысты тоқтату

Қызмет 2020 жылдың 17 наурызында COVID-19 пандемиясының салдарынан тоқтатылды, бірақ әліге дейін жаңартылған жоқ. 2021 жылдың наурыз айында Испанияның көлік министрлігінің өкілі, коронавирус пандемиясы аяқталғаннан кейін де елде түнгі пойыз қатынасы тоқтатылуы мүмкін екенін мәлімдеді.