Кіріспе

Францияда темір жол тасымалының тарихы 1823 жылы салынған алғашқы француз темір жолынан басталып, AGV сияқты бүгінгі кәсіпорындарға дейін жалғасады.

Мемлекеттік араласу

1842 жылғы келісім, Адольф Тиерс жасаған, 1842 жылы қабылданған Тиерс жоспары мемлекеттің бір мильге шамамен 50,000 доллар көмектесуін және жүйенің меншігін қарастырды. Жеке компаниялар бір мильге 40,000 доллар жол төсеуге, жабдықтарға, ғимараттарға, локомотивтерге және вагондарға жұмсайды. Үкімет компанияларға қосымша субсидия берді, Ponts et Chaussées департаменті жаңа желілерді жоспарлау және инженерлік жұмыстардың басым бөлігін жүзеге асырды. Үкімет жерді иеленуге көмектесіп, көбінесе экспроприация арқылы қамтамасыз етті. Сондай-ақ, үкімет инфрақұрылымдық шығындарды – көпірлер, туннельдер және жол төсеніштерін салуға келісті. Жеке компаниялар теміржол бұйымдарын, стансаларды және жылжымалы құрамды қамтамасыз етіп, пайдалану шығындарын төлейтін болды. Бұл саясат шатастырушы және қайшылықты болды, монополияларды шектеді, нәтижесінде аймақтық желілер құрыла алмады. Бұл жалпы саясат көптеген ерекшеліктер мен қосымша шарттарды жасырды. Ең табысты компаниялар, әсіресе Chemins de fer du Nord, үкіметтік рәсімдердің қиындықтарынан аулақтау үшін өз желілерін өздері салуға жиі тырысты. Мысалы, 1850-ші жылдардағы экономикалық өркендеу кезеңінде ұлттық үкімет теміржол құрылысының барлық шығындарының 19 пайызын ғана төлеуге тиіс болды. Миди сияқты, жетіспеушілік танытқан басқа желілер жұмыс істеу үшін үкіметтен көбірек көмекке мұқтаж болды. Бұл жағдай 1859 жылы теміржол желілері банкроттықтан сақтау үшін жаңа келісімге келген кезде де осылай болды. Теміржол желілерін салудың бір бөлігін қаржыландыру үшін француз үкіметі компаниялардың тарифін шектеді. Ол сондай-ақ барлық мемлекеттік жүктер стандартты бағадан үш есе арзанға тасымалдануын талап етті. Үкіметтің теміржол жүйесін ұлттандыруы мүмкін деген үміт француз теміржол заңнамасының маңызды бөлігін құрады. 1842 жылғы бастапқы келісім бойынша теміржол желілері компанияларға 36 жылға ғана жалға берілді. Наполеон III билікке келгеннен кейін бұл мерзім 99 жылға дейін ұзартылды. Компаниялардың тек жалға алу шарты бойынша жұмыс істеуі 1930-шы жылдардағы социалистік үкімет кезінде француз теміржол желілерін мемлекеттендіруге жағдай жасады. 1848 жылы республика монархияны алмастырғанда 2000 миль теміржол желісі іске қосылды, бірақ жағдай қанағаттанарлықсыз болды. Жетілуге жақын компания жұмыс істеді, олардың көпшілігі толық емес желілермен, бұл трафик көлемін шектеді. Көпшілігі қаржылық қиындықтарға тап болды. Жолаушылар мен жүктерді бір станциядан екінші станцияға тасымалдау қиын болды, барлығы түбегейлі реформалар талап етті, бірақ ешқандай заң қабылданбады. Страсбург–Базель теміржолының концессиясы 1838 жылы Коехлин ағайындылары құрған Compagnie du chemin de fer de Strasbourg à Bâle компаниясына берілді. Теміржол 1840–1844 жылдары ашылды.

Екінші империяның табысы

Наполеон III президенттік өкілетін императорлық мәртебеге айналдырғанда, ол дерлік диктаторлық билікке ие болды және тиімді жүйе құруды басымдыққа қойды. Бірінші қадам – белгілі бір бағыттардағы барлық компанияларды біріктіру болды. Алты ірі компанияға шоғырлану сәтті аяқталды. 1857 жылы шоғырлану толыққаннан кейін, үкімет енді ешқандай желіні басқармады. Барлық магистральдық желілер бір-бірімен байланысты болды. Парижді хаб ретінде пайдалану жоспары сақталды, сондықтан алыс жерлерге саяхаттау үшін Париждегі басқа желіге ауысу қажет болды. Париж халқы, өнеркәсібі, қаржысы, коммерциялық белсенділігі және туризмі күрт өсті. 1857–58 жылдардағы әлемдік экономикалық дағдарыс қаржыландыру мен құрылысты қысқа мерзімге тоқтатты, бірақ алты компанияның қаржыландыруы үкіметтік кепілдіктермен бекітілді. 1842 жылғы ұлттық желі идеясы көбінесе іске асырылды. Жүйе 1870 жылға қарай дерлік толыққанды, бірақ желілердің сапасын жақсарту, екі жол салу, көпірлерді қайта жаңарту, сигналдау жүйесін жетілдіру, ірі жүк және жолаушылар станцияларын салу, көлбеулерді азайту және ұзын туннельдерді қазу жұмыстары үздіксіз жүргізілді.

Көшбасшылық

Темір жол құрылысы өте ірі жоба болды, және оның нәтижесі Ұлыбританияда айқын байқалды, алға қойылған мақсаттарға қол жеткізу үшін жетекші қаржыгерлер, өнеркәсіпшілер және инженерлер белсенді түрде бәсекелесті, барлығы императордың қатаң бақылауында болды. Басты тұлғалардың ішінде Исаак Перейр мен Эмиль Перейр ағайындылары, Огюст де Морни, Паулин Талабот және олардан ең байы – Джеймс де Ротшильд болды. Парижден Жерорта теңізіне дейінгі теміржол желісін бақылау үшін күрес барысында, Ротшильдтің қолдауымен Талабот Перейр ағайындыларын жеңіп шықты. 1853 жылы Морни Гранд-Центральді теміржол идеясын ұсынды. 1857 жылға қарай ол алты ірі монополиялық желінің жобасына айналды: Солтүстік (Nord), Шығыс (Est), Батыс (Ouest), PLM, Орлеан және Оңтүстік (Midi). Үкімет 99 жылға жалға берді, тұрақты субсидиялар берді, ал оның орнына үкіметтік тасымалдарға үлкен жеңілдіктер жасады. Алты компанияға жергілікті аймақтарда қосымша желілер салу міндеттелді.

Жұмыс істеп тұрған темір жолдар

Алғашқы аяқталған желілер Парижден басталып, Францияның ірі қалаларын астанамен байланыстырды. Бұл желілер әлі күнге дейін француз теміржол жүйесінің негізгі тірегі болып табылады. 1860 жылдарға қарай жұмысшылар желінің негізгі құрылымын аяқтады, бірақ 19 ғасырдың соңында көптеген қосымша желілерді салуды жалғастырды. 1855 жылы көптеген бастапқы шағын фирмалар алты ірі компанияға бірікті, олардың әрқайсысы Францияның бір аймағында өңірлік монополияға ие болды. Норд, Эст, Уэст, Париж-Орлеан, Париж-Лион-Медитерране (PLM) және Миди желілері елді қатаң бақылау дәліздеріне бөлді. Қиындық сол еді, Миди компаниясынан басқа, алты ірі монополияның барлығы Парижбен байланысты болды, бірақ елдің басқа жерлерінде бір-бірімен байланыспады. Француз теміржолының картасы Парижден басталатын және бір-бірімен байланысы жоқ тармақтардан тұрды. Бұл Парижге пойыз қатынасы жақсы болғанын білдірсе, елдің басқа бөліктеріне қызмет көрсету нашар болды. Мысалы, Париж-Орлеан желісінің бір тармағы Клермон-Ферранда аяқталды, ал Лион PLM желісінде орналасқан еді. Осылайша, 1860 жылы Лионнан Клермон-Ферранға тасымалдауды қажет ететін тауарлар немесе жолаушылар Париж арқылы жеті жүз шақырымнан астам айналма жолмен сапаруға мәжбүр болды, тіпті екі қаланың арасы жүз жиырма шақырым ғана болса да. Парижге ден қоюдың нәтижесінде Франко-Прус соғысында (1870-1871) тиімсіздіктер туды. Пруссиялық-неміс теміржол желілері, тор тәрізді өзара байланысқандықтан, әскерлер мен жабдықты майданға жеткізуде француздық желіге қарағанда әлдеқайда тиімді болды. Желілердің орналасуы Франция экономикасына да кері әсер етті. Аймақтық орталықтар арасындағы тасымалдау құны күрт өсті. Сондықтан көптеген қалалар өз тауарларын Парижге экспорттауға маманданған, өйткені екінші қалаға қайта тасымалдау бағасын екі есеге арттыратын еді. 1871 жылы Германияның бірігуінен кейін Франция Германияның құрылысынан қалып қойды. Франция осы жағдайға бірнеше себептердің салдарынан келді. Париж Францияның даусыз астанасы болды және көптеген адамдар оны Еуропаның астанасы деп есептеді. Француз теміржол жоспарлаушыларына барлық желілердің метрополиямен байланысуы табиғи көрінді. Керісінше, Германияда біртұтастық аз болғандықтан және үстемдік үшін күрескен көптеген орталықтар болғандықтан, әлдеқайда жақсы жүйе құрылды. Осылайша, әртүрлі теміржол орталықтары пайда болды. Берлин, Мюнхен, Дрезден, Гамбург және Рейн аймақтары бір-бірімен байланысты болды. 1900 жылға қарай Германияның үстемдігі айқын болды және Францияда Германияға деген наразылықтың күшеюіне ықпал етті. 1914 жылға қарай француз теміржол жүйесі әлемдегі ең тығыз және дамыған жүйелердің біріне айналды және шамамен үштен бір бөлігі тар жол желілерінен тұратын ең жоғарғы деңгейіне жетті. 1918 жылдан кейін Франция Версаль келісімі бойынша Германиядан талап етілген өтемақы ретінде локомотивтер мен вагондар паркіне елеулі үстемелер алды. Сонымен қатар, Эльзас-Лотарингиядағы императорлық теміржолдар желісі Францияға Франко-Прус соғысынан бері Германияның бақылауында болған Эльзас-Лотарингия аймағы Францияға қайтарылған кезде қарауына өтті.

Ақындардың төмендеуі және тоннаждың өсуі

Темір жол жүк тасымалы бағасы 1841-1844 жылдары 14,5 (тонна-километрге 1 центтен) болса, 1855-1864 жылдары 28,7-ге дейін төмендеді, содан кейін 1905-1913 жылдары баяулап 25,4-ке жетті. Ал автомобиль жолдарындағы жүк тасымалы тарифтері шамамен 25 деңгейінде тұрақталды. Ұлттық нарықтардың өсуімен қатар жүрген индустрияландырудың қарқыны тасылған жүктің көлемін күрт арттырды. 1845 жылы темір жолдар 102 миллион тонна-километр жүк тасымалдаса, 1850 жылы бұл көрсеткіш төрт есеге өсіп 423 миллионға жетті. 1855 жылы 1,530 миллион, ал 1860 жылы 3,140 миллион тонна-километрге жетті.

Ұлттықлендіру

1930 жылдары автокөліктердің бәсекелестігі темір жолға зиян келтірді, сондықтан темір жол желісін қысқарту қажет болды. Тар темір жолдар автокөліктің бәсекелестігінен ең көп зардап шекті; 1930 жылдары мыңдаған шақырым тар темір жол жабылды. 1950 жылдары бұрын кең таралған тар темір жол жүйесі дерлік жойылып кетті. Көптеген шағын стандартты темір жолдар да жабылды. Бүгінде француз темір жол жүйесінде шамамен 700 мыңнан астам темір жол бар. Көптеген жеке темір жол операторлық компаниялары қаржылық қиындықтарға тап болды. 1938 жылы социалистік үкімет темір жол жүйесін толықтай мемлекеттендіріп, Société Nationale des Chemins de fer Francais (SNCF) құрды. Аймақтық билік органдары 1970 жылдардың ортасынан бастап кестелерді белгілеуге кірісті, ал 1980 жылдардың ортасынан бастап аймақтар мен SNCF арасында жалпы келісімдер жасалды. 1981 жылдан бастап, жаңа салынған жоғары жылдамдықты TGV (Train à Grande Vitesse) желілері Францияның ең халыққа толы аймақтарын Париж астанасымен байланыстырды. 1994 жылы Франция мен Ұлыбританияны ағылшын арнасының астымен темір жолмен байланыстыратын "Еуротоннель" ашылды.