Бойколар: Карпат аймағының этнолингвистикалық тобы

Кіріспе

Бойколар (бойки; Bojkowie;), немесе қарапайым жоғарғы таулықтар (верховинці, verkhovyntsi немесе ґоралы, goraly) – Украина, Словакия, Венгрия және Польшаның Карпат тауларында қоныстанған этнолингвистикалық топ. Көршілес Лемколар мен Хуцулдармен бірге Бойколар украиндықтардың бір тармағы болып саналады және украин тілінің диалектісінде сөйлейді. Украинада және көптеген тіл білімі мамандарының пікірінше, Бойколар мен басқа русиндер этникалық украиндықтардың кіші тобы ретінде қарастырылады, ал русин тілі украин тілінің диалектілік жалғастығының бір бөлігі деп есептеледі. Бойколар көршілерінен диалектісі, киім-кешектері, халықтық сәулеті және салт-дәстүрлерімен ерекшеленеді.

Этимология

Бойко атауының шығу тегі туралы бірнеше этимологиялық гипотеза бар, бірақ діни қызметкер Жозеф Левицкийдің 1831 жылғы «Храматика» еңбегінде түсіндіргендей, ол жалпы алғанда boiie бөлшегінен туындаған деп саналады. Нақтырақ айтқанда, ол «бой!, бойє!» (< bo i je >) деген шақырудан шыққан, яғни «әрине, осылай!» деген мағынаны білдіретін сөз, ол халық арасында жиі қолданылады. 19 ғасыр ғалымы Павел Йозеф Шафарик, сондай-ақ Франжо Рачки мен Генри Хойл Хауорт келісіп, Бойколардың 10 ғасырлық «De Administrando Imperio» еңбегінде айтылған Бойки аймағымен тікелей байланысы бар екенін айтты. Бірақ бұл тезис ескірген және қабылданбады. Хутсулдар мен Лемкостар сияқты, олар да 18 және 19 ғасырлардан бергі тарихи және этнографиялық дереккөздерде тіркелген. Кейбір Бойколар осы атауды кемсітуші деп санайды және өздерін тау халқы (верховинтси) деп атайды, сонымен қатар шығыстан келген Уличтер мен кейінірек Трансильваниядан көшіп келген влахтардың (кошпенділердің) ұрпақтары екенін айтады. Олар 1947 жылы мәжбүрлі түрде орталыққа көшірілгенге дейін Польшаның Подкарпацк воеводалығындағы Санок, Леско және Пшемысль округтерінде де тұрған. Бойколардың құрметіне Украинаның Жоғарғы Радасы 2016 жылы Тельманов ауданын Бойкивск ауданы деп атады, себебі Бойколар 1951 жылғы поляк-кеңес аумақтық айырбасынан кейін Чарна қаласынан (қазіргі Польшадағы Бieszczady округі) депортацияланды. Қолда бар мәліметтерге сүйенсек, 1970 жылы 230 000-ға жуық Бойко текті адамдар өмір сүрген. «Русиндер» деген ескірген және архаикалық термин, «Русь» сөзінен шыққан, мағынасы белгісіз, себебі ол тарихи кезеңге байланысты русиндерге, украиндықтарға, белорустарға және кейде орыстарға да қатысты болуы мүмкін. 2001 жылғы Украина халық санағы бойынша, тек 131 адам өздерін украиндықтардан бөлек Бойко деп атады. Бұл КСРО және қазіргі Украинада русиндерді Украина мемлекетіне ассимиляциялауға жасалған көптеген әрекеттердің нәтижесі. 2011 жылғы Польша халық санағында 258 адам Бойконы ұлттық этностық сәйкестік ретінде көрсетті, олардың 14-і оны жалғыз ұлттық этностық сәйкестік ретінде атады.

Regarding the origin of the name Boyko there exist several etymological hypotheses, but it is generally considered, as explained by priest Joseph Levytsky in his Hramatyka (1831), that it derives from the particle boiie. Specifically, it derives from the exclamation "бой!, бойє!" (< bo i je >), meaning "it is really so! ", which is often used by the population. The 19th century scholar Pavel Jozef Šafárik, with whom Franjo Rački and Henry Hoyle Howorth agreed, argued a direct connection of the Boykos with the region of Boiki mentioned in the 10th century De Administrando Imperio, but this thesis is outdated and rejected, The derivation from Boii, As in the case of Hutsuls and Lemkos, they are recorded in historical and ethnographic sources since the 18th and 19th century. Some people otherwise identifiable as Boykos regard that name as derogatory and call themselves highlanders (verkhovyntsi). possibly also Ulichs who arrived from the East, and partly Vlach shepherds who later immigrated from Transylvania. They also lived in Sanok, Lesko and Przemyśl County of the Podkarpackie Voivodeship in Poland, before the forced relocation in 1947. In commemoration of Boykos, Ukraine's national parliament, the Verkhovna Rada, in 2016 renamed Telmanove Raion into Boykivske Raion where Boykos were deported from Czarna, Bieszczady County (today in Poland) after the 1951 Polish–Soviet territorial exchange. It is estimated from the evidence available that in 1970 there lived 230,000 people of Boyko origin. The deprecated and archaic term Ruthenian, while also derived from Rus', is ambiguous, as it technically may refer to Rusyns and Ukrainians, as well as Belarusians and in some cases Russians, depending on the historical period. According to the 2001 Ukraine census, only 131 people identified themselves as Boykos, separate from Ukrainians. This is also on top of many attempts within the USSR and modern day Ukraine to assimilate the Rusyn people into the modern Ukraine state. In the Polish census of 2011, 258 people stated Boyko as a national ethnic identity, with 14 of those people listing it as their only national ethnic identity.

Дін

Бойколардың көпшілігі Украина грек-католик шіркеуіне жатады, ал аз бөлігі Украина православие шіркеуіне жатады. Бойко аймағының ерекше ағаш шіркеу сәулеті үш күмбезді болып келеді, күмбездер бір қатарға орналасқан, ортаңғы күмбез қалғандарынан сәл ірі.