18 ғасырдағы украиналық хайдамақтар: қазақ-орыс соғысынан кейін Польша-Литва мемлекетіне қарсы шабуыл жасаған көтерілісшілер мен қарақшылар. Тарих, казақтар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
18 ғасырдағы қарапайым халықтан құралған украиндық жарымәскери ұйымдары.
18th century Ukrainian paramilitary outfits made up of commoners
Гайдамакалар, сондай-ақ хайдамаки немесе хайдамактар (хайдамака; Гайдамаки, Хайдамаки) – Польша-Литва одағының шығыс бөлігінде шаруалар, қолөнершілер және кедейленген дворяндардан тұратын украиндық қазақ жарымәскери ұйымдары. Олар 1710 жылы Ресей мемлекетімен мәңгілік бейбітшілік шарты ратификацияланғаннан кейін Украинаның оң жағалауындағы тәртібін қайта орнатуға бағытталған одақтың әрекеттеріне жауап ретінде құрылды.
The haidamakas, also haidamaky or haidamaks (haidamaka; Гайдамаки, Haidamaky) were Ukrainian Cossack paramilitary outfits composed of commoners (peasants, craftsmen), and impoverished noblemen in the eastern part of the Polish–Lithuanian Commonwealth. They were formed in reaction to the Commonwealth's actions that were directed to reconstitute its orders on territory of right bank Ukraine, which was secured following ratification of the Treaty of Perpetual Peace with the Tsardom of Russia in 1710.
Этимология
"Хайдамак" сөзі екі байланысты мағынаға ие: 18 ғасырда поляктарға қарсы көтерілген украинец немесе қарақшы. Бұл сөз украин тіліне Қырымнан және оған жақын аймақтан қабылданған, және кейбір қыпшақ, оғыз және славян тілдерінде қолданылған. Дегенмен, украин тілінде de ak(a) жұрнағы бар, мағыналары бір-бірімен байланысты сөздерде, мысалы, huljáka, 'crouser' (crouse = шапшаң, көңілді, сенімді), pyjak(a), 'мастыққа берілген', rozbyšaka, 'бандит', және бұл бастапқы 'қуу, ізінен жүру' мағынасының 'қуушы, ізінен жүруші' және соңында 'көтерілісші' мағынасына қалыптасуына себеп болуы мүмкін. Хайдамакаға украин Галициясындағы опришок сөзі балама болып табылады.
The word haydamak has two related meanings: either 'Ukrainian insurgent against the Poles in the 18th century', or 'brigand'. The word has been adopted into Ukrainian from the Crimea and the neighbouring region, where it has been used in some Kipchak, Oghuz and Slavic languages. The ending ak(a) however also exists in Ukrainian, in words with meanings somewhat related to each other, such as huljáka, 'crouser' (crouse = brisk, livelyl, confident), pyjak(a), 'drunkard', rozbyšaka, 'brigand', and that might have led to the initial meaning of 'to chase, to pursue' evolving to mean 'chaser, pursuer', and finally 'insurgent'. Equivalents of haidamaka include opryshok in Ukrainian Galicia.
Басқа тілдерде
Румын тіліндегі "хаидамак" сөзі "күшті, кейде жақсы емес адам" дегенді білдіреді. Орталық Еуропа мен Балқанда қолданылатын "хаджук" сөзінің мағынасы да осыған ұқсас. Шляхтаға (аристократияға) және римдік католиктерге қарсылық хаидамак көтерілістеріне (хайдамахчина) әкелді. Үш ірі көтеріліс болды: 1734, 1750 жылдары және ең ірісі – 1768 жылы Колиевщина деп аталады. Бірінші көтеріліс 1734 жылы Фридрих Август II-нің 1733 жылы қайтыс болғаннан кейін Польша Корольдігі үшін болған соғыста болды. Патша Станислав I (Лещинскийді) биліктен қуу үшін келген орыс әскерлері бастапқыда поляктардан азат етушілер ретінде қабылданды, Киевте көтеріліс басталып, Подолия мен Волыньға тарады. 1734 жылы Август III Польша мен Литва тағына отырғаннан кейін орыс әскері көтерілісті басып тастады. Кейінгі жылдары Хнат Холи басшылығымен поляк дворяндарына қарсы хайдамактардың шағын шабуылдары жалғасты. 1750 жылы хайдамактар халықтан қолдау табуын жалғастырғандықтан, тағы бір көтеріліс болды. Запорожье казактарының жерінде орналасқан олар Киев Палатинаттың оңтүстігіне көшіп, Оң жақ Украинада толыққанды көтеріліске ұйтқы болды. Олар бірнеше қала мен аймақтарды басып алғанмен, ұйымдаспағандықтан ақырында жеңіліске ұшырады. 1768 жылы Запорожье казагы Максим Зализняк және Уман казак жартылай әскери тобының басшысы Иван Гонта басшылығымен шаруалар Киев және Брацлав воеводстволарының көп бөлігін, сондай-ақ Волынь мен Подолияның үлкен бөліктерін жаулап алуда сәтті болды. Басып алынған аумақтарда ақсүйектер, украин католиктері, иезуиттер және, ең бастысы, еврейлер жаппай өлтірілді (Уман қырғынына қараңыз), бұл поляк армиясының жылдам әрекет етуіне себеп болды. Сол жылдың шілдесіне қарай поляктар, орыс әскерінің көмегімен, көтерілісті басып тастады, бірақ казактарға қарсы қанды репрессия бірнеше жылға созылды. Толығырақ ақпаратты Колиевщина мақаласынан қараңыз. Хайдамак зорлық-зомбылығының соңғы ошағы 1830 жылдары, Устим Кармалиук көтерілісі кезінде болды. Хайдамака тарихының соңғы тарауы ерекше болды, себебі көтеріліске шаруалар ғана емес, сонымен қатар Ресей империясы тарапынан шеттетілген және кедейленген поляктар мен еврейлер де қолдау көрсетті.
The Romanian word haidamac means 'strong, sometimes no good man'. The words hajduk used in Central Europe and the Balkans has a similar meaning. Opposition to the szlachta and to Roman Catholics led to the haidamaka rebellions (haidamachchyna). Three major uprisings took place, in 1734, 1750, and the largest – usually referred to as Koliyivschyna in 1768. The first uprising came in the war for control of the Polish Kingdom in 1734 after the death of Frederick Augustus II in 1733. Russian troops, brought in to remove King Stanisław I (Leszczyński), were initially seen as liberators from the Poles, and an insurrection developed in Kiev, spreading to Podolia and Volhynia. After Augustus III gained the throne of Poland Lithuania in 1734, the Russian military suppressed the insurrection. Small raids by haidamakas against Polish nobility continued in the following years under the leadership of Hnat Holy. In 1750 another uprising occurred as the haidamakas continued to receive popular sympathy. Based in the lands of the Zaporozhian Cossacks, they moved into the south of the Kiev Palatinate, generating a near complete rebellion by Right Bank Ukraine. Although they captured a number of towns and areas, they were eventually crushed due to lack of organization. In 1768, led by Zaporozhian Cossack Maksym Zalizniak and leader of the Uman Cossack paramilitary group Ivan Gonta, the peasants were initially successful in conquering much of the Kiev and Bracław Voivodeships, as well as large chunks of Volhynia and Podolia. In captured territories the nobility, Ukrainian Catholics, Jesuits and above all the Jews, were murdered en masse (see Massacre of Uman), which led to a quick response by the Polish army. By July of the same year the Poles – with Russian military assistance – had suppressed the revolt, though bloody repression against the Cossacks lasted for several years. See Koliyivschyna article for more details. The last flare up of the Haydamak violence occurred in 1830s, during the Ustym Karmaliuk rebellion. This final chapter of Haydamaka history was unique in large part due to the support the rebellion enjoyed not only among the peasantry, but also among the Poles and the Jews marginalized and rendered destitute by the Russian Empire.
Хайдамакидің мәдени бейнелері
Тарас Шевченко "Хайдамақ" поэмасын жариялады (1841).