Кіріспе
Mittelbau Dora нацистік концлагері (Дора Митльбау, Дора және Нордхаузен Дора) – Германияның Тюрингиядағы Нордхаузен қаласының жанында орналасқан нацистік концлагерь. Ол 1943 жылдың тамыз айында Бухенвальд концлагерінің бөлімшесі ретінде құрылды. Германия басып алған Шығыс елдерінен (соның ішінде Шығыс жойқын лагерлерінен эвакуацияланған аман қалғандар) құл еңбегін қамтамасыз ету мақсатында, Кохнштейндегі жер асты тоннельдерін кеңейту және V-2 зымыраны мен V-1 ұшатын бомбасын жасау үшін пайдаланылды. 1944 жылдың жазында Миттелбау көптеген бөлімшелері бар тәуелсіз концлагерьге айналды. 1945 жылы аман қалған тұтқындардың көпшілігі өлім шеруіне жіберілді немесе СС әскерлерімен пойыз вагондарына тығылып, тасымалданды. 1945 жылдың 11 сәуірінде АҚШ әскерлері қалған тұтқындарды босатып алды. Дора Миттелбаудағы тұтқындарға қатыгездікпен және адамдықтан безгендей қарауылдық, олар күніне 14 сағат жұмыс істеді және қарапайым гигиеналық талаптарды, төсек-орындарды және жеткілікті тамақ мөлшерін алудан айырылды. Дора Миттелбауға жіберілген шамамен 60 мың тұтқынның үштен бірі қаза тапты. Бүгінде бұл жерде ескерткіш және мұражай орналасқан.
Mittelbau Dora (also Dora Mittelbau and Nordhausen Dora) was a Nazi concentration camp located near Nordhausen in Thuringia, Germany. It was established in late summer 1943 as a subcamp of Buchenwald concentration camp, supplying slave labour from many Eastern countries occupied by Germany (including evacuated survivors of eastern extermination camps), for extending the nearby tunnels in the Kohnstein and for manufacturing the V 2 rocket and the V 1 flying bomb. In the summer of 1944, Mittelbau became an independent concentration camp with numerous subcamps of its own. In 1945, most of the surviving inmates were sent on death marches or crammed in trains of box cars by the SS. On 11 April 1945, US troops freed the remaining prisoners. The inmates at Dora Mittelbau were treated in a brutal and inhumane manner, working 14 hour days and being denied access to basic hygiene, beds, and adequate rations. Around one in three of the roughly 60,000 prisoners who were sent to Dora Mittelbau died. Today, the site hosts a memorial and museum.
Өмірбаян
1943 жылдың жазының басында A4 (кейіннен V 2, V – «қайтар іс» немесе «құн төлеу» деген мағынаны білдіретін) баллистикалық зымыраны Балтық теңізіндегі Узедом аралындағы Heeresanstalt Peenemünde, сондай-ақ Австрияның Винер-Нойштадт қаласындағы Raxwerke және Констанц көліндегі Фридрихшафендегі Zeppelin зауытында жаппай өндіруге кірісті. 1943 жылдың 18 тамызында Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің Пенемендеге жасаған бомбалау шабуылы ("Гидра операциясы") нысандарға ауыр зақым келтірді және ондағы V-2 зымыраларын құрастыру тоқтатылды. Маусым және тамыз айларында басқа екі нысан да әуе шабуылынан зардап шекті. Осының салдарынан нацистік басшылық әскери құрылыстарды одақтас авиациясының бомбалауынан кем қауіпті аймақтарға көшіру жоспарларын жеделдетті. Таңдалған орындардың бірі – Тюрингиядағы Нордхаузен қаласының жанындағы Кохнштейн тауы. 1936 жылдан бері Wirtschaftliche Forschungsgesellschaft (WIFO) Вермахт үшін жер астындағы жанармай қоймасын салған болатын. 1943 жылдың жазының соңына қарай бұл жұмыс дерлік аяқталды. Бұл жоба Каммлер үшін ерекше маңызға ие болды.
Құру
Пенемендеге жасалған шабуылдан кейін он күн өткен соң, 1943 жылдың 28 тамызында Бухенвальдтан алғашқы 107 концлагерь тұтқыны, СС күзетшілерімен бірге, Кохнштейнге келді. Бухенвальдтың жаңа қосалқы лагерінің ресми атауы Arbeitslager Dora болды. Келесі айларда Бухенвальдтан күн сайын дерлік көптеген тұтқындар әкелінді. Қыркүйек айының соңында жұмысшылардың саны 3000-нан асты, қазан айының соңында 6800-ға, ал 1943 жылғы Рождествоға дейін 10 500-ден астамға жетті. Бастапқыда барақтар болмағандықтан, тұтқындар туннельдердің ішінде, арнайы белгіленген Schlafstollen-дерде, бір-бірінің үстіне төрт қабат төселген төсектермен орналастырылды. 1943 жылдың тамызынан 1945 жылдың наурызына дейін барлығы шамамен 60 000 тұтқын Миттелбау лагерінен өтті. Қайтыс болғандардың нақты санын анықтау мүмкін емес. СС құжаттарында 12 000-ға жуық адамның қазасы тіркелген. Сонымен қатар, лагерьлерде қайтыс болған немесе өлтірілген тіркелмеген тұтқындардың саны белгісіз. 1944 жылдың басында және 1945 жылдың наурыз айында Люблин мен Берген-Бельсенге шамамен 5000 ауру және өлім аузындағы адам жіберілді. Қаза тапқандардың 350-ге жуығы асылып өлтірілді (соның ішінде 200-і саботаж жасағаны үшін). Аушвицтен келген қызметкерлер келгеннен кейін өлім жазаларының саны едәуір артты: 1945 жылдың ақпан және наурыз айларында СС кейбір күндері 30, ал бір күні тіпті 50 тұтқынды асып тастады. Қаңтар айының соңына қарай 56 ракета өндірілді. Мамыр айына қарай айлық өндіріс 400 данаға жетті. Бірақ әлі де кемшіліктер болды, нәтижесінде ұшыру алаңдарында және ауада жарылыстар орын алды. Өндіріс әлі де айына 1000 данаға жете қоймады. Жер астындағы тұтқындарға арналған жатақтар (Schlafstollen немесе "ұйықтау туннельдері") 1944 жылдың мамырында бұзылды. СС басшылығы 1944 жылдың қыркүйек айының соңында Миттелбау Дораны Бухенвальдтан бөліп, Дораны оның орталығына айналдырды. Жаңа лагерь 1944 жылдың 1 қарашасында 32 471 тұтқынмен ресми түрде жұмыс істей бастады. Сондай-ақ, 1945 жылдың қаңтар-сәуір айларында кем дегенде 1700 V-2 және 6000-нан астам V-1 ракетасы салынды. Аушвицтен келген тұтқындармен бірге Mittelbau штабына қосылған бірнеше жүз СС күзетшілері келді, олардың ішінде 1945 жылдың 1 ақпанында Отто Форшнерден кейін Mittelbau командирі болған Рихард Баер де болды. Баер жоғары лауазымдағы қызметкерлердің көп бөлігін Аушвицтен келген адамдармен ауыстырды. Франц Хёсслер Дора лагерінің командирі болды. Эдуард Виртс жаңа Standortarzt болды. Макс Зелл [de] мәжбүрлі еңбекті пайдалануды үйлестіретін Arbeitseinsatz Dienststelle басшысы болды. Ханс Шурц [de] Politische Abteilung-нің (жергілікті гестапо кеңсесі) басшысы болды.
Достасқандардың шабуылдары
1945 жылдың 3-4 сәуірінде Нордхаузенге Корольдік әуе күштерінің бомбалаушы командасының 1-ші және 8-ші топтарының бірнеше жүз Ланкастер және Москито ұшақтары екі толқынмен шабуыл жасады. Қаланың шамамен 75 пайызы қиратылды, ал ортағасырлық ескі қала ерекше зардап шекті. 40 мың тұрғынының арасында шамамен 8 800 адам қаза тапты, 20 мың адам үйсіз қалды. Қаза тапқандардың ішінде сол кезде Боельке казармасында тұтқындалған шамамен 1300-1500 Mittelbau тұтқындары да болды.
Эвакуациялау
1945 жылдың сәуір айының басында АҚШ әскерлері Харц тауларына қарай жылжып келе жатқанда, СС Mittelbau лагерінің көп бөлігін эвакуациялауға шешім қабылдады. Тұтқындарды үлкен асығыстықпен және зор қатыгездікпен теміржол вагондарына мінгізді. 6 сәуірге дейін мыңдаған тұтқындарды тасыған бірнеше пойыз Берген-Белсен, Саксенхаузен және Равенсбрюкке бет алды. Ал қалғандары Харц таулары арқылы солтүстік-шығысқа қарай аяқпен жүруге мәжбүр болды. Осы өлім маршына ілесе алмағандарды күзетшілер дереу атып тастады. Ең қорқынышты қылмыс Гарделегенде болды, ол Гарделеген қырғыны деп белгілі. Миттельбау және Нойенгамме лагерлерінің 1000-нан астам тұтқыны өртенген сарайда қаза табады. Тірі күйгендерді СС, Вермахт және Фольксштурм сарбаздары атып өлтірді. Соғыс тілшілері Дорадағы өлген және өліп жатқан тұтқындардың суреттері мен бейнежазбаларын түсірді. Берген-Белсендегі нацистік қасіреттердің құжаттамасы сияқты, бұл материалдар да бүкіл әлемге таратылып, нацистік қылмыстардың ең танымал дәлелдерінің біріне айналды.
Белсен соты
Аушвицтен эвакуациялық пойыздармен келген СС қызметкерлерінің бір бөлігі Миттелбау эвакуацияланғаннан кейін Берген-Белсенге жіберілді. Олардың ішінде, әсіресе Франц Хесслер, 1945 жылдың қыркүйегінде Люнебургте өткен Белсен сотында британдық әскери билік тарапынан сотталды. Бірақ, бұл сотта айыптаулар Миттелбауда емес, Аушвицте немесе Берген-Белсенде жасалған қылмыстарға қатысты болды. Хесслер кінәлі деп танылып, 1945 жылдың 13 желтоқсанында атылды.
Дораның соты
1945 жылдың маусым айында Федден миссиясы Дорадағы жағдайды тергегеннен кейін "Америка Құрама Штаттары Артур Курт Андрае және басқаларға қарсы" атты сот процесі 1947 жылдың 7 тамызында Дахау тұтқын лагерінде 19 айыпталушыға қарсы басталды. Отто Форшнер Дора сот процесінде айыпталушы болған жоқ, себебі ол бұрын Дахау лагеріндегі сотта айыпты деп танылып, өлім жазасына кесілген еді. Сот 15 Дора СС күзетшісі мен капоны (олардың бірі өлім жазасына кесілді), ал төрт айыпталушы ақталды. Сот процесінде инженерлер мен ғалымдардың жауапкершілігі мәселесі де қарастырылды. Mittelwerk компаниясының бұрынғы бас директоры Георг Рикхи ақталды. Рикхи, Рудольф және фон Брауннан басқа, ондаған бұрынғы Mittelwerk инженерлері мен ғалымдары АҚШ үкіметіне жұмысқа орналасты. Олар алдымен ракеталық қару немесе реактивті ұшақтар құрастырып, содан кейін Американың ғарыш бағдарламасына қосылды. Советтер де бірқатар инженерлерді жұмысқа алды.
Үйшілердің лагері
Соңғы мәжбүрлі жұмысшылар кеткеннен кейін, Дора лагері 1945 жылдың желтоқсанынан бастап неміс билігі тарапынан Чехословакиядан қуылып шығарылған немістерді уақытша ұстау лагері ретінде пайдаланылды. Олар кейін Тюрингияның солтүстігіндегі әртүрлі муниципалитеттерге таратылды. Лагерьде орналасқан қуылып шығарылғандардың орташа саны шамамен 5000 адамды құрады. Лагерь 1946 жылдың шілдесінде жабылды.
Құру
Содан кейін Нордхаузен қаласы Дорадағы барақтарды бөлшектеп, ауданның басқа жерлерінде үйсіздерге шұғыл баспана ретінде қайта орнатты. Лагерьдегі крематорий, өрт сөндіру станциясы және лагерь түрмесі ғана қалды. Табиғат лагерь аумағын өздеріне қайтарды. Кеңес әскері туннель желісінің бір бөлігін қысқа мерзімге ракета жасау үшін пайдаланды. 1947 жылы Германиядағы әскери нысандарды жою жөніндегі одақтастар келісіміне сәйкес, кіреберістер мен ішкі бөліктерінің бір бөлігі жарылды. Дорада болғандай, көптеген шағын лагерьлер тез арада бұзылып, ағаштары жылыту немесе жаңа құрылыс үшін қолданылды. 1952 жылы жергілікті билік Дора лагерінің түрмесін бұзуға шешім қабылдады – бұл шешім бұрынғы тұтқындардың наразылығына қарамастан жасалды. Бухенвальд, Саксенхаузен және Равенсбрюк лагерьдерінен өзгеше, ГДР-дің коммунистік үкіметі Дора лагерін ешқашан Nationale Mahn- und Gedenkstätte (ұлттық естелік орны) мәртебесіне көтерген жоқ. 1970 жылдардың басында жергілікті билік толығымен өсіп кеткен жиын алаңын трибунасы, ту тіректері және мәңгілік оты бар Ehrenplatz der Nationen-ге айналдырды. 1988 жылы Кохнштейн ішіндегі туннельдердің біріне кіруге әрекет жасалды, бірақ сол жылы қаржы жетіспеуіне байланысты тоқтатылды.