Берген-Бельзен концлагерінің тарихы

Кіріспе

Нацистік концлагерь

Берген-Бельсен, немесе Бельсен – қазіргі Германияның солтүстігіндегі Төменгі Саксонияда орналасқан нацистік концлагерь, Целле қаласынан оңтүстік-батысқа қарай, Берген қаласының жанында. 1943 жылы әскери тұтқын лагері ретінде құрылған, кейін оның бір бөлігі концлагерьге айналды. Бастапқыда бұл «алмасу лагері» болды, онда еврейлерді шетелдегі тұтқынға алынған неміс әскерлерімен алмастыру жоспарланды. Лагерь кейіннен басқа концлагерьлерден келген яһудилерді қабылдау үшін кеңейтілді. 1945 жылдан кейін бұл атау жақын жердегі босқындар лагеріне де қолданылды, бірақ ол көбінесе концлагерьмен байланысты. 1941 жылдан 1945 жылға дейін мұнда шамамен 20 000 совет әскері мен тағы 50 000 тұтқын қаза тапты. Адамдардың тығыз орналасуы, азық-түлік жетіспеушілігі және нашар санитарлық жағдай тиф, туберкулез, қызба және дизентерия індеттеріне әкеп соқты, нәтижесінде 1945 жылдың басында, азаттыққа дейін және одан кейін 35 000-нан астам адам қайтыс болды. Лагерьді 1945 жылдың 15 сәуірінде британдық 11-ші бронетанктік дивизия азат етті. Әскерлер лагерь ішінде шамамен 60 000 тұтқынды тапты, олардың көпшілігі аш және ауыр науқас болды, ал лагерь аумағында 13 000-ға жуық дене қалдықтары жерленбеген күйде жатқан еді. 1940 жылдың маусым айында бельгиялық және француз әскерлері бұрынғы Берген-Бельсен құрылысшылар лагеріне орналастырылды. Бұл нысан 1941 жылдың маусымынан бастап Германия Кеңес Одағына шабуылға дайындалғаннан кейін едәуір кеңейтілді, ол Сталаг XI C (311) деп аталатын тәуелсіз лагерьге айналды. Бұл лагерьде 20 000-ға дейін совет әскерін ұстау жоспарланған. Басқалары Оербкеде (Шталаг XI D (321)) және Витцендорфта (Шталаг X D (310)) орналасқан. 1942 жылдың наурыз айының соңына қарай осы үш лагерде аштықтан, шаршаудан және аурудан 41 000-ға жуық совет әскері қайтыс болды. Соғыс аяқталған кезде қаза тапқандардың жалпы саны 50 000-ға жетті. Бастапқыда Zivilinterniertenlager («азаматтық тұтқын лагері») деп белгіленген, 1943 жылдың маусым айында Женева конвенциясының талаптарына сәйкес, бұл нысанды халықаралық комитеттер тексеруге құқылы болғандықтан Aufenthaltslager («уақытша лагерь») деп қайта аталды. Бұл «уақытша лагерь» немесе «алмасу лагері» басқа елдерде тұтқындалған неміс азаматтарымен немесе валютамен алмастырылатын яһудилер үшін арналған еді. СС бұл лагерьді жеке топтарға бөлінген кіші бөлімдерге бөлді («Венгрия лагері», поляк яһудилері үшін «арнайы лагерь», бейтарап елдердің азаматтары үшін «бейтарап лагері» және голланд яһудилері үшін «Жұлдыз лагері»). 1943 жылдың жазы мен 1944 жылдың желтоқсаны аралығында кем дегенде 14 600 яһуди, оның ішінде 2 750 кәмелетке толмаған балалар Берген-Бельсен «уақытша» немесе алмасу лагеріне жеткізілді. 1944 жылдың тамызында жаңа бөлім құрылды, ол «әйелдер лагері» деп аталды. 1944 жылдың қарашасына қарай бұл лагерьде 9 000-ға жуық әйел мен қыз болды. Жұмыс істей алатындардың көпшілігі қысқа ғана уақытқа тоқтады, содан кейін басқа концлагерьлерге немесе құлдық еңбек лагерьлеріне жіберілді. Лагерьге алғашқы интернацияланған әйелдер Варшава көтерілісі сәтсіз аяқталғаннан кейін тұтқындалған поляктар болды. Басқалары Аушвицтен көшірілген Польшадан немесе Венгриядан келген еврей әйелдері еді.

Bergen Belsen , or Belsen, was a Nazi concentration camp in what is today Lower Saxony in northern Germany, southwest of the town of Bergen near Celle. Originally established as a prisoner of war camp, in 1943, parts of it became a concentration camp. Initially this was an "exchange camp", where Jewish hostages were held with the intention of exchanging them for German prisoners of war held overseas. The camp was later expanded to hold Jews from other concentration camps. After 1945, the name was applied to the displaced persons camp established nearby, but it is most commonly associated with the concentration camp. From 1941 to 1945, almost 20,000 Soviet prisoners of war and a further 50,000 inmates died there. Overcrowding, lack of food and poor sanitary conditions caused outbreaks of typhus, tuberculosis, typhoid fever and dysentery, leading to the deaths of more than 35,000 people in the first few months of 1945, shortly before and after the liberation. The camp was liberated on April 15, 1945, by the British 11th Armoured Division. The soldiers discovered approximately 60,000 prisoners inside, most of them half starved and seriously ill, and another 13,000 corpses lying around the camp unburied. In June 1940, Belgian and French POWs were housed in the former Bergen Belsen construction workers' camp. This installation was significantly expanded from June 1941, once Germany prepared to invade the Soviet Union, becoming an independent camp known as Stalag XI C (311). It was intended to hold up to 20,000 Soviet POWs and was one of three such camps in the area. The others were at Oerbke (Stalag XI D (321)) and Wietzendorf (Stalag X D (310)). By the end of March 1942, some 41,000 Soviet POWs had died in these three camps of starvation, exhaustion, and disease. By the end of the war, the total number of dead had increased to 50,000. Having initially been designated a Zivilinterniertenlager ("civilian internment camp"), in June 1943 it was redesignated Aufenthaltslager ("holding camp"), since the Geneva Conventions stipulated that the former type of facility must be open to inspection by international committees. This "holding camp" or "exchange camp" was for Jews who were intended to be exchanged for German civilians interned in other countries, or for hard currency. The SS divided this camp into subsections for individual groups (the "Hungarian camp", the "special camp" for Polish Jews, the "neutrals camp" for citizens of neutral countries and the "Star camp" for Dutch Jews). Between the summer of 1943 and December 1944 at least 14,600 Jews, including 2,750 minors were transported to the Bergen Belsen "holding" or exchange camp. In August 1944, a new section was created and this became the so called "women's camp". By November 1944 this camp received around 9,000 women and young girls. Most of those who were able to work stayed only for a short while and were then sent on to other concentration camps or slave labour camps. The first women interned there were Poles, arrested after the failed Warsaw Uprising. Others were Jewish women from Poland or Hungary, transferred from Auschwitz.

Сотқа тарту

Тиф эпидемиясынан аман қалған көптеген бұрынғы СС қызметкерлері британдық әскерилер тарапынан Бельсен процесінде сотталды. Берген-Белсен концентрациялық лагері ретінде жұмыс істеген кезеңде кем дегенде 480 адам күзетшілер немесе комендант штабының мүшелері ретінде жұмыс істеді, оның ішінде 45-і әйелдер болды. 1945 жылдың 17 қыркүйегінен 17 қарашасына дейін олардың 45-і Люнебургте әскери соттың алдында сотталды. Олардың ішінде бұрынғы комендант Йозеф Крамер, тағы 16 ер адам, 16 әйел СС күзетшісі және 12 бұрынғы капо (олардың бірі сот кезінде ауырып қалды). Олардың арасында Ирма Грезе, Элизабет Волкенрат, Герта Эхлерт, Илзе Лот [de], Йоханна Борман және Фриц Кляйн болды. Көптеген айыпталушылар Белсендегі қылмыстар үшін ғана емес, Аушвицтегі бұрынғы қылмыстар үшін де айыпталды. Олардың басқа концентрациялық лагерьлердегі қызметі, мысалы Mittelbau Dora, Ravensbrück, Neuengamme, Neusalz және Langenleuba-дағы Gross Rosen қосалқы лагерьлері және Gross Werther-дегі Mittelbau Dora қосалқы лагерьлері сот процесінде қарастырылмады. Бұл британдық әскери заңға негізделген, сондықтан айыптаулар соғыс қылмыстарымен шектелді. Берген-Белсендегі әскери тұтқындар лагерінің тұтқындарына қарсы қылмыстар үшін ешқандай неміс сарбазы сотталған жоқ, бірақ кейбіреулері Берген-Белсенге және оның айналасындағы аймаққа бағытталған өлім шерулеріне қатысқаны үшін сотталды. 1945 жылдың 2 қарашасында өлтірілген поляк тұтқындарына ескерткіш ретінде үлкен ағаш айқыш орнатылды. Сонымен қатар, 1945 жылдың соңында Кеңес Одағы тұтқындар зиратының кіреберісінде ескерткіш орнатты. 1950 жылы итальяндық әскери тұтқындарына арналған мемориал орнатылды, бірақ денелер Гамбург қорымында қайта жерленген кезде алынып тасталды. Британдық әскери билік 1945 жылдың қыркүйегінде лагерьтің ахуалына байланысты баспасөз тарапынан сынға ұшырағаннан кейін тұрақты ескерткіш салуды бұйырды. Лагерь Рональд Рейганның Батыс Германияға сапары кезіндегі бағдарламасына енгізілді, бұл Рейганның Waffen SS мүшелері жерленген зиратқа баруына байланысты туған дауға байланысты болды (Bitburg дауына қараңыз). Рейганның 5 мамырдағы сапарынан аз бұрын лагерьтің азат етілуінің 40 жылдығына арналған үлкен еске алу шарасы өтті, оған Германия президенті Ричард фон Вайцзекер мен канцлер Хельмут Коль қатысты. 2005 жылдың 15 сәуірінде лагерьтің азат етілуінің 60 жылдығына арналған рәсім өтті, оған көптеген бұрынғы тұтқындар мен азат етушілер қатысты. 2007 жылдың қазан айында жаңадан жобаланған мемориалдық алаң ашылды, оның ішінде үлкен жаңа құжаттама орталығы және жаңадан анықталған лагерьдің шетінде орналасқан тұрақты көрме бар, оның құрылымын және орналасуын қазір табуға болады. 2009 жылдан бері мемориалға Федералдық үкімет тарапынан тұрақты қаржы бөлініп келеді. Алаң көпшілікке ашық және өлгендерге арналған ескерткіштерді, соның ішінде 1945 жылғы ағаш айқышқа мұрагерлік жасайтын ескерткіштерді, жеке ескерткіш тастарды және ойлану үшін "Сыбырлық үйін" қамтиды. Еврей, поляк және голланд ұлттық ескерткіштерінен басқа, 2012 жылдың желтоқсанында Белсенде қаза тапқан сегіз түрік азаматына арналған ескерткіш ашылды.

Many of the former SS staff who survived the typhus epidemic were tried by the British military at the Belsen trial. Over the period in which Bergen Belsen operated as a concentration camp, at least 480 people had worked as guards or members of the commandant's staff, including around 45 women. From September 17 to November 17, 1945, 45 of those were tried by a military tribunal in Lüneburg. They included former commandant Josef Kramer, 16 other SS male members, 16 female SS guards and 12 former kapos (one of whom became ill during the trial). Among them were Irma Grese, Elisabeth Volkenrath, Hertha Ehlert, Ilse Lothe [de], Johanna Bormann and Fritz Klein. Many of the defendants were not just charged with crimes committed at Belsen but also earlier ones at Auschwitz. Their activities at other concentration camps such as Mittelbau Dora, Ravensbrück, Neuengamme, the Gross Rosen subcamps at Neusalz and Langenleuba, and the Mittelbau Dora subcamp at Gross Werther were not subject of the trial. It was based on British military law and the charges were thus limited to war crimes. No German soldier was ever put on trial for crimes committed against the inmates of the POW camps at Bergen Belsen, albeit some were tried for participating in death marches headed towards Bergen Belsen and in the region around it, A first wooden memorial was built by Jewish DPs in September 1945, followed by one made in stone, dedicated on the first anniversary of the liberation in 1946. On November 2, 1945, a large wooden cross was dedicated as a memorial to the murdered Polish prisoners. Also by the end of 1945 the Soviets had built a memorial at the entrance to the POW cemetery. A memorial to the Italian POWs followed in 1950, but was removed when the bodies were reinterred in a Hamburg cemetery. The British military authorities ordered the construction of a permanent memorial in September 1945 after having been lambasted by the press for the desolate state of the camp. The camp was hastily included in Ronald Reagan's itinerary when he visited West Germany after a controversy about a visit to a cemetery where the interred included members of the Waffen SS (see Bitburg controversy). Shortly before Reagan's visit on May 5, there had been a large memorial event on the occasion of the 40th anniversary of the camp's liberation, which had been attended by German president Richard von Weizsäcker and chancellor Helmut Kohl. On April 15, 2005, there was a ceremony, commemorating the 60th anniversary of the liberation and many ex prisoners and ex liberating troops attended. In October 2007, the redesigned memorial site was opened, including a large new Documentation Centre and permanent exhibition on the edge of the newly redefined camp, whose structure and layout can now be traced. Since 2009, the memorial has been receiving funding from the Federal government on an ongoing basis. The site is open to the public and includes monuments to the dead, including a successor to the wooden cross of 1945, some individual memorial stones and a "House of Silence" for reflection. In addition to the Jewish, Polish and Dutch national memorials, a memorial to eight Turkish citizens who were killed at Belsen was dedicated in December 2012.