Кіріспе
Холокост кезінде қолданылуымен танымал пестицид Циклон В (; «Циклон В» деп аударылады) – 1920 жылдардың басында Германияда ойлап табылған цианид негізіндегі пестицидтің саудалық атауы. Ол сутек цианидінен (пруссик қышқылынан), сондай-ақ көзге ынталандыратын әсер ететін заттан және диатомит топырағы сияқты бірнеше адсорбенттердің бірінен тұрады. Бұл өнім нацистік Германияның Холокост кезінде Аушвиц-Биркенау, Майданек және басқа да жою лагерьлерінде орнатылған газ камераларында шамамен 1,1 миллион адамды өлтіру үшін қолданғанымен әйгілі. Сутек цианиді – жасушалық тыныс алуды бұзатын улы газ. Ол алғаш рет 1880 жылдары Калифорнияда пестицид ретінде қолданылды. Германияның Degesch компаниясында жүргізілген зерттеулер нәтижесінде су мен жылуға ұшырағанда сутек цианидін бөліп шығаратын пестицид – Циклон (кейіннен Циклон А деп аталды) жасалды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германия осыған ұқсас затты химиялық қару ретінде қолданғандықтан, оған тыйым салынды. Degussa компаниясы 1922 жылы Degesch компаниясын сатып алды. Олардың химияшылар тобы, оның ішінде Бруно Теш, сутек цианидін көзге ынталандыратын әсер ететін зат пен диатомит топырағы сияқты бірнеше адсорбенттермен бірге герметикалық контейнерлерге қаптау әдісін ойлап тапты. Жаңа өнім де Циклон деп аталды, бірақ оны бұрынғы нұсқадан ажырату үшін Циклон В деп атады. Оның қолданылуына киімдерді залалсыздандыру, кемелерді, қоймаларды және пойыз вагондарын дезинфекциялау кірді. Нацистер 1942 жылдың басында Холокост кезінде тұтқындарды өлтіру үшін жою лагерьлерінде Циклон В қолдана бастады. Теш пен оның бас орынбасары Карл Вайнбахер 1946 жылы адамдарға қолдану үшін СС-ке бұл өнімді сатқаны үшін жазаланды. Сутек цианиді қазір пестицид ретінде сирек қолданылады, бірақ әлі де өнеркәсіптік қолданыста. Бірнеше елдегі компаниялар Циклон В-ны басқа брендтермен, соның ішінде 1974 жылы өнімді Цианосил деп атаған Degesch компаниясының мұрагері Detia Degesch компаниясымен бірге өндіруді жалғастыруда.
Zyklon B (; translated Cyclone B) was the trade name of a cyanide based pesticide invented in Germany in the early 1920s. It consists of hydrogen cyanide (prussic acid), as well as a cautionary eye irritant and one of several adsorbents such as diatomaceous earth. The product is notorious for its use by Nazi Germany during the Holocaust to murder approximately 1.1 million people in gas chambers installed at Auschwitz Birkenau, Majdanek, and other extermination camps. Hydrogen cyanide, a poisonous gas that interferes with cellular respiration, was first used as a pesticide in California in the 1880s. Research at Degesch of Germany led to the development of Zyklon (later known as Zyklon A), a pesticide that released hydrogen cyanide upon exposure to water and heat. It was banned after World War I, when Germany used a similar product as a chemical weapon. Degussa purchased Degesch in 1922. Their team of chemists, which included and Bruno Tesch, devised a method of packaging hydrogen cyanide in sealed canisters along with a cautionary eye irritant and one of several adsorbents such as diatomaceous earth. The new product was also named Zyklon, but it became known as Zyklon B to distinguish it from the earlier version. Uses included delousing clothing and fumigating ships, warehouses, and trains. The Nazis started using Zyklon B in extermination camps in early 1942 to murder prisoners during the Holocaust. Tesch and his deputy executive, Karl Weinbacher, were executed in 1946 for knowingly selling the product to the SS for use on humans. Hydrogen cyanide is now rarely used as a pesticide but still has industrial applications. Firms in several countries continue to produce Zyklon B under alternative brand names, including Detia Degesch, the successor to Degesch, who renamed the product Cyanosil in 1974.
Әрекеттің түрі
Сутек цианиді – жасушалық тыныс алуды бұзатын улы газ. Цианид, электрон тасымалдау тізбегіне қатысатын бір ақуызға байланысып, клетканың аденозин трифосфатын (АТФ) өндіруіне кедергі келтіреді. Бұл ақуыз – цитохром c оксидазасы, ол бірнеше суббірліктерден және темір топтарын қамтитын лигандтардан тұрады. Циклон В құрамындағы цианид, осы темір топтарының біріне – гема а3-ке байланысып, металл-лиганд π-байланысы арқылы тұрақталған қосылыс түзеді. Осы жаңа темір-цианид кешенінің пайда болуы салдарынан, гема а3 тобында орналасатын электрондар енді онда орналаса алмайды. Керісінше, бұл электрондар қосылысты тұрақсыздандырады, сондықтан гема тобы оларды қабылдауды тоқтатады. Осының нәтижесінде электрон тасымалы тоқтап, жасушалар АТФ синтезі үшін қажетті энергияны өндіре алмайды. 70 кг салмақтағы адам 70 мг сутек цианидін дем алғаннан кейін екі минут ішінде қайтыс болады.
Тарих
18 ғасырдың соңында ашылған сутегі цианиді 1880 жылдары Калифорниядағы цитрус ағаштарын дезинфекциялау үшін қолданылды. Оның қолданысы басқа елдерге де таралып, амбарлар, товарлық вагондар, кемелер және диірмендерді дезинфекциялау үшін пайдаланылды. Оның жеңіл салмағы және жылдам таралуы салдарынан, оны қолдану шатырлардың астында немесе жабық кеңістіктерде жүргізілуі тиіс болды. Фриц Хабердің Кайзер Вильгельм физикалық химия және электрохимия институтындағы зерттеулері 1919 жылы химиялық заттың әскери қолданылуын зерттеу үшін құрылған мемлекеттік бақылаудағы консорциум Deutsche Gesellschaft für Schädlingsbekämpfung mbH (Degesch) құрылуына әкелді. Degesch химияшылары, аз ұшқыш цианид қосылысына көзге ыңғайсыздық тудыратын ескертуші зат қосты, ол жылудың және судың әсерінен сутегі цианидіне айналды. Жаңа өнім пестицид ретінде Zyklon (циклон) деп сатылды. Бірінші дүниежүзілік соғыста немістер осыған ұқсас формуланы қару ретінде қолданғандықтан, Zyklon жақын арада тыйым салынды. Deutsche Gold und Silber Scheideanstalt (Германияның алтын және күміс тазарту зауыты; Degussa) 1922 жылы Degesch компаниясының жалғыз иесіне айналды. Сол жерде, 1922 жылдан бастап, Бруно Теш және басқалар сутегі цианидін көзге ыңғайсыздық тудыратын ескертуші зат пен диатомит сияқты адсорбенттік тұрақтандырғыштармен бірге герметикалық контейнерлерге қаптаумен айналысты. Жаңа өнім де Zyklon деп аталды, бірақ оны бұрынғы нұсқадан ажырату үшін Zyklon B деп атау қабылданды. Heerdt 1922 жылғы 20 маусымдағы Degesch патенттік өтінімінде (DE 438818 нөмірі) Zyklon B-нің авторы деп көрсетілді. Немец патент және тауарлық белгі кеңсесі 1926 жылғы 27 желтоқсанда патент берді. 1920 жылдардың басынан бастап, Zyklon B Мексика шекарасындағы АҚШ кедендік мекемелерінде шекарадан өтетіндердің киімдерін дезинфекциялау үшін қолданылды.
Корпоративтік құрылым және маркетинг
1930 жылы Degussa Дегештің 42,5 пайызын IG Farben-ге және 15 пайызын Th. Goldschmidt AG компаниясына берді, бұл өздерінің пестицид өнімдерін Degesch арқылы сату құқығын алғандықтарымен байланысты болды. Degussa басқару құқығын сақтап қалды. Degesch Zyklon тауарлық белгісіне және қаптама жүйесінің патентына ие болғанмен, химиялық формула Degussa-ға тиесілі болды. Degussa-ның 52 пайызына ие болған Schlempe GmbH компаниясы қант қызылшасын өңдеу қалдықтарынан сутегі цианидын алу процесіне құқығына ие болды. Бұл процесті Dessauer Werke және Kaliwerke Kolin екі компаниясы лицензия бойынша жүзеге асырды, олар алынған сутегі цианидын IG Farben-нен алынған тұрақтандырғышпен және Schering AG-ден алынған ескерту агентімен біріктіріп, Degesch ұсынған жабдықтар, таңбалар және баллондарда қапталған түйіршіктелген дайын өнімді жасады. Дайын өнімдер Degesch компаниясына жіберілді, ол өнімді екі дистрибьюторлық компанияға жіберді: Франкфурттағы Heerdt Linger GmbH (Heli) және Гамбургтегі Tesch & Stabenow (Testa). Олардың аумағы Эльба өзені бойымен бөлінді, Heli батыс және оңтүстік клиенттерін, ал Testa шығыс клиенттерін қамтыды. Degesch Heli акцияларының 51 пайызына ие болды және 1942 жылға дейін Testa акцияларының 55 пайызына ие болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Degesch өзінің Zyklon B пайдасының көп бөлігін шетелдегі сатудан, әсіресе АҚШ-тан түйді, онда ол 1931 жылға дейін Roessler & Hasslacher лицензиясы бойынша, ал 1931 жылдан 1943 жылға дейін American Cyanamid компаниясымен өндірілді. 1929 жылдан бастап АҚШ-тың Халық денсаулығы қызметі Zyklon B-ді АҚШ-қа кіретін мексикалық иммигранттардың жүк вагондары мен киімдерін дезинфекциялау үшін пайдаланды. Германияда киімді дезинфекциялау (көбінесе Degesch 1930 жылдары ойлап тапқан портативті герметикалық камераны пайдалану) және кемелерді, қоймаларды және пойыздарды фумигациялау кірді. 1943 жылға қарай Zyklon B сатылымы Degesch-тің сату кірісінің 65 пайызын және жалпы табысының 70 пайызын құрады.
Холокост кезінде қолданылған
1942 жылдың басында нацистер Холокост кезінде өлім лагерьлерінде ең қолайлы өлтіру құралы ретінде «Циклон-B» қолдана бастады. Олар оны Аушвиц-Биркенау, Майданек және басқа да жерлердегі газ камераларында шамамен 1,1 миллион адамды өлтіру үшін пайдаланды. «Циклон-B» басымдыққа ие болды, себебі оны «адамгершілік» өлтіру әдісі деп есептеді, ал нацистер өздерін «мәдениетті өлтірушілер» деп мақтан тұтты. Құрбандардың көп бөлігі еврейлер болды, ал осы әдіспен өлтірілгендердің басым көпшілігі Аушвицте қаза тапты. «Хели» дистрибьюторы «Циклон-B» құралын Маутхаузенге, Дахау мен Бухенвальдқа, ал «Теста» Аушвиц пен Майданекке жеткізді; лагерьлер кейде оны тікелей өндірушілерден сатып алатын. 1942–1944 жылдары Германияда сатылған 729 тоннаның 56 тоннасы концлагерьлерге сатылды, бұл ішкі сатылымның шамамен 8 пайызын құрады. Аушвицке 23,8 тонна жеткізілді, оның 6 тоннасы дезинфекцияға жұмсалды. Қалғаны газ камераларында қолданылды немесе сақтау мерзімі өткендіктен жоғалды (өнімнің жарамдылық мерзімі үш ай ғана болды). «Теста» Вермахт үшін дезинфекция жұмыстарын жүргізді және оларды «Циклон-B» құралымен қамтамасыз етті. Олар сондай-ақ СС-ке материалды қауіпсіз пайдалану және дезинфекция мақсатында қолдану бойынша курстар ұсынды. 1941 жылдың сәуірінде Германияның ауыл шаруашылығы және ішкі істер министрліктері СС-ті химиялық затты қолдануға уәкілеттік берді, бұл оларға қосымша оқытусыз немесе мемлекеттік бақылаусыз оны пайдалануға мүмкіндік берді. Аушвицтің командирі Рудольф Хесс, «Циклон-B» құралын тұтқындарды өлтіру үшін оның бағыныстағыларының бірі, СС гауптштурмфюрері (капитан) Карл Фрицш бастамасымен қолданғанын айтты. Ол 1941 жылдың тамызының соңында негізгі лагерьдегі 11-ші блок жертөлесінде бірнеше ресейлік әскери тұтқындарды өлтіру үшін оны қолданды. Олар қыркүйек айында тағы да көптеген ресейлік тұтқындарға тәжірибе жасады, Хесс бақылап тұрды. 11-ші блок қолайсыз болып шықты, себебі жертөледе ауа тазалау қиын болды, ал крематорий (I крематорий, 1942 жылдың шілдесіне дейін жұмыс істеді) шалқары қашықтықта болды. Қылмыстар орын алған жер I крематорийге көшірілді, онда бір уақытта 700-ден астам адамды өлтіруге болады. 1942 жылдың ортасында операция 1941 жылдың қазан айынан бері салынып келе жатқан Аушвиц II–Биркенау жақын маңдағы серіктес лагеріне көшірілді. Аушвиц II-дегі алғашқы газ камерасы «қызыл үй» болды (СС қызметкерлері оны 1-бункер деп атады), ішкі бөлмесін бұзып, терезелерін кірпішпен қалап, газбен өлтіруге арналған құрылғыға айналдырды. 1942 жылдың наурыз айында ол пайдалануға берілді. Бірнеше аптадан кейін «ақ үй» немесе 2-бункер деп аталатын екінші кірпіш үй қайтадан жабдықталды. Хесс айтуынша, 1-бункерде 800 адам, 2-бункерде 1200 адам сыйды. Бұл құрылыстар 1943 жылдың басына дейін жаппай өлтіру үшін пайдаланылды. Сол кезде нацистер Биркенаудағы газбен өлтіру қуатын арттыруға шешім қабылдады. II крематорий бастапқыда жертөледегі және жер астындағы моргтары бар мәйітхана ретінде жобаланған; олар оны газға берік есіктер, камераға түсірілетін «Циклон-B» үшін желдеткіштер және газды кейіннен шығару үшін желдеткіш жабдықтар орнату арқылы өлтіру фабрикасына айналдырды. III крематорий де дәл осы жоба бойынша салынды. Сол жылы көктемде газбен өлтіру орталықтары ретінде жобаланған IV және V крематорийлер де салынды. 1943 жылдың маусым айына қарай төрт крематорийдің бәрі де жұмыс істеді. Құрбандардың көпшілігі осы төрт құрылымды пайдаланып өлтірілді. 1942 жылдың ортасында нацистер Аушвицке Еуропаның барлық жерлерінен көптеген еврейлерді жөнелтуді бастады. Жұмысқа жіберілмегендер дереу газбен өлтірілді. Өлімге таңдалғандар жалпы санының үштен екі бөлігін құрады және олардың ішінде барлық балалар, кішкентай балалары бар әйелдер, барлық қарттар және СС дәрігерінің тез және беткей тексеруінен кейін толыққанды жарамсыз деп табылғандар бар болды. Жәбірленушілерге дезинфекциядан өту және душ қабылдау керектігі айтылды. Оларды барлық мүлкінен айырып, газ камерасына жинады. «Гигиеналық институт» деп аталатын арнайы СС бюросы «Циклон-B» құралын жедел жәрдем көлігімен крематорийге жеткізді. Газды құрбандарға жеткізуді әрқашан СС-тің бақылаушы дәрігерінің бұйрығымен жүзеге асырды. Есіктер жабылып болған соң, СС қызметкерлері төбедегі желдеткіштер арқылы немесе бөлменің қабырғасындағы тесіктер арқылы «Циклон-B» гранулаларын тастады. Жәбірленушілер 20 минут ішінде қайтыс болды. Газбен өлтіруді бақылаған СС дәрігері Иоганн Кремер «жәбірленушілердің айқай-шуы мен зарлауы тесіктен естіліп, олар өмірі үшін күресіп жатқаны анық болды» деп куәлік берді. Газ камераларында жұмыс істеуге мәжбүр болған арнайы жұмысшылар тобы (Сондеркомандо) газ маскаларымен денелерді камерадан шығарды. Құрбандардың көзілдіріктері, жасанды мүшелері, әшекейлері және шашы алынды, ал стоматологиялық емдеулер алынып, алтынды балқыту үшін пайдаланды. Газ камерасы тығыз болған жағдайда, әдетте солай болатын, денелер жартылай отырып, терілері қызыл және жасыл дақтармен боялған, кейбіреулері аузынан көпіршік шығарып, құлақтарынан қан ағып тұрды. Басқалары ис, құсық, менструальді сұйықтықпен жабылған және мұрыннан қан ағып тұрды. Денелер жақын жердегі крематорийлерде өртеліп, күлі жерленді, өзенге тасталды немесе тыңайтқыш ретінде пайдаланылды. Кеңес әскері Польша арқылы жақындағанда, Аушвицтегі соңғы жаппай газ беру 30 қазан 1944 жылы өтті. 1944 жылдың қараша айында СС басшысы Рейхсфюрер Генрих Гиммлер, СС басшысы, бүкіл Рейх бойынша газ беру операцияларын тоқтатуға бұйрық берді.
Мұра
1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Tesch & Stabenow компаниясының Бруно Теш және Карл Вайнбахер британдық әскери сотта сотталып, адамдарға қолдану үшін СС-ке Зыклон В-ны біліп-біліп бергені үшін жазаланды. Герхард Петерс, Degesch және Heli компаниясының бас операциялық директоры, сондай-ақ нацистік үкіметте қызмет еткен, қылмыстық кодекске енгізілген өзгерістерге байланысты екі жыл сегіз ай түрмеде отырды. Кейбір елдерде цианид сутегін пестицид немесе тазалау құралы ретінде қолдануға тыйым салынған немесе шектеу қойылған. Сутек цианидінің көп бөлігі Германия, Жапония, Нидерланды және АҚШ компанияларында өндірілетін өнеркәсіптік процестерде қолданылады. Соғыстан кейін Degesch Зыклон В өндірісін қайта бастады. Өнім Германияда Cyanosil, ал басқа елдерде Zyklon деп сатылды. 2008 жылға дейін өндірілді. Degussa 1986 жылы Degesch компаниясын Detia Freyberg GmbH компаниясына сатты. Қазіргі таңда компанияның атауы Detia Degesch. 2015 жылға дейін, Чехияның Lučební závody Draslovka зауыты Зыклон В-ға ұқсас фумигациялық өнімді Uragan D2 сауда таңбасымен өндірді. "Uragan" сөзі чех тілінде "дауыл" немесе "циклон" деген мағынаны білдіреді. Сауда таңбаларында "Зыклон" сөзін пайдалану ағылшын тілді елдерде наразылық тудырды. 1965 жылдан бері Пинфари компаниясы шығарған көшпелі американдық горкаларға "Zyklon" деген ат қойылғаннан кейін 1993 және 1999 жылдары АҚШ-тағы еврей ұйымдары наразылық білдірді. 2002 жылы британдық спорттық киімдер мен футбол жабдықтарын жеткізуші Umbro кешірім сұрап, 1999 жылдан бері өнімдерінің бірінің қорабында пайда болған "Zyklon" атауын қолдануын тоқтатты. Бұл Саймон Визентал орталығы мен Бет-Шалом Холокост орталығынан келген шағымдардан кейін болды. Сондай-ақ 2002 жылы Siemens компаниясы өзінің еншілес компаниясы BSH Bosch und Siemens Hausgeräte АҚШ-тағы үй техникасының жаңа желісі үшін пайдалануды ұсынған "Zyklon" сөзінің американдық тауар таңбасына өтінімін кері қайтарып алды. (Компания Германияда осы атауды бір шаңсорғышына қолданып келген). Саймон Визентал орталығы тауар таңбасын тіркеу туралы өтінішті BBC News Online сайтындағы бір оқырманы хабарлағаннан кейін наразылық білдірді. Француз компаниясы IPC өнімдерінің атауларында майсыздандырғыштар үшін "Cyclone" және биоразлагаюшы "B" әрпін қолданды: еврей ұйымдарының наразылығынан кейін 2013 жылы "Cyclone B" атауы "Cyclone Cap Vert" ("жасыл қақпақ") деп өзгертілді. Раввин бұл атаудың "ең жаман жағдайда қорқынышты білмеушілік, ал компания өнім атауының тарихын білсе, зұлымдық пен цинизмдегі Гиннестің рекорды" екенін айтты. Холокостты жоққа шығаратындар Зыклон В газы газ камераларында қолданылмағанын мәлімдейді, дәлел ретінде Фред А. Лейхтердің газ камераларының қабырғалары мен төбелерінен алынған үлгілерде прус көгінің төмен деңгейін тапқан зерттеуіне сүйенді. Лейхтер оның болуын ғимараттарды жалпы дезинфекциялаумен байланыстырды. Лейхтердің теріс бақылауында басқа лагерь ғимаратынан алынған тығыздағыш материалдың үлгісінде цианид қалдықтары жоқ. 1999 жылы Лейхтердің үлгілерін талдаған химик Джеймс Рот сынақтың қате екенін мәлімдеді, өйткені сынаққа жіберілген материал үлкен кесектерден тұрды және химиялық зат тек бетінен 10 микрон тереңдікте ғана кездеседі. Химиялық заттардың әсеріне ұшыраған бет анықталмады, ал үлгілердің үлкен көлемі кез келген химиялық заттың белгісіз мөлшерде сұйылтылуын білдірді. 1994 жылы Краковтағы сот-медициналық зерттеу институты Лейхтердің мәлімдемесін қайта қарастырып, цианидке ұшыраған кірпіштерде прус көгінің пайда болуының ықтимал еместігін мәлімдеді. Микродиффузиялық әдістерді қолдана отырып, олар газ камералары мен дезинфекциялау камераларынан (оң бақылау ретінде) және тұрғын үйлерден (теріс бақылау ретінде) алынған 22 үлгіні сынады. Олар дезинфекциялау камераларында да, газ камераларында да цианид қалдықтарын тапты, бірақ тұрғын үйлерде жоқ.