Кіріспе

Германиядағы нацистік концлагерь

Бухенвальд (; сөзбе-сөз 'бүк орман') 1937 жылғы шілдеде Германияның Веймар қаласына жақын Эттерсберг [de] төбесінде құрылған нацистік концлагерь болды. Ол Германияның 1937 жылғы шекарасындағы алғашқы және ең ірі концлагерлердің бірі еді. Алғашқы тұтқындардың көп бөлігі нақты немесе күдікті коммунистерден тұрды. Тұтқындар Еуропаның түкпір-түкпірінен және Кеңес Одағынан келді – еврейлер, поляктар және басқа славяндар, психикалық және дене мүгедектігі бар адамдар, саяси тұтқындар, рома халқы, масондар және соғыс тұтқындары. Сондай-ақ, қарапайым қылмыскерлер мен жыныстық ауытқулары бар адамдар да болды. Барлық тұтқындар негізінен жергілікті қару-жарақ фабрикаларында мәжбүрлеме жұмыс істеді. Жеткіліксіз тағам, нашар жағдайлар және қасақана өлім жазалары салдарынан Бухенвальд лагері мен оның 139 қосалқы лагерінен өткен 280 000 тұтқынның 56 545-і қайтыс болды. Лагерь 1945 жылғы сәуірде АҚШ әскері тарапынан босатылғанда әйгілі болды; одақтас әскерлерінің командирі Дуайт Д. Эйзенхауэр оның қосалқы лагерьлерінің бірін аралады. 1945 жылдың тамызынан 1950 жылдың наурызына дейін лагерь Кеңес оккупациялық билігі тарапынан интернациялық лагерь ретінде, №2 НКВД арнайы лагері ретінде пайдаланылды, онда 28 455 тұтқын ұсталды, олардың 7 113-і қайтыс болды. Бүгінде Бухенвальдтың қалдықтары ескерткіш, тұрақты көрме және музей ретінде қызмет етеді.

Құру

1937 жылдың шілде айының басында «Шуцштаффель» (СС) Бухенвальд концлагерін құрды. Лагерь Тюрингиядағы төбеде орналасқан, солтүстік беткейінде салынған және бастапқыда Еттерсберг [de] деп аталатын болды. Ұсынылған атау тиімсіз деп танылды, себебі ол неміс мәдениетінің бірнеше көрнекті тұлғаларымен, әсіресе Ваймарда тұрған ағартушы жазушы Иоганн Вольфганг фон Гётемен байланысты болды. Оның орнына лагерь Бухенвальд деп аталды, бұл атау аймақтағы шоқ жұбылы ормандарға сілтеме жасайды. Дегенмен, Холокост зерттеушісі Джеймс Е. Янг [de] СС басшылары лагерь орнын осы аймақтың мәдени мұрасын жою мақсатымен таңдағандығын жазды. Лагерь аумағынан ағаштар алынып тасталғаннан кейін, тек бір үлкен емен ағашы қалды, ол Гётенің емендерінің бірі деп есептеледі. 8000 тұтқынға арналған бұл лагерь, жақын орналасқан Бад-Зульца, Заксенбург және Лихтенбург сияқты кішігірім концлагерьлерді алмастыруды көздеді. Бұл лагерьлермен салыстырғанда, Бухенвальд СС үшін үлкен пайда әкелу потенциалына ие болды, өйткені жақын жердегі саз кен орындарынан тұтқындардың мәжбүрлі еңбегі арқылы кірпіш жасауға болады еді. Алғашқы тұтқындар 1937 жылдың 15 шілдесінде келді және лагерь аумағын ағаштардан тазартуға және лагерь құрылыстарын салуға кірісті. Қыркүйек айына қарай, Бад-Зульца, Заксенбург және Лихтенбургтен келгендердің қосылуымен тұрғындар саны 2400-ге жетті. Лагерьдің бас қақпасына «Jedem das Seine» (ағылш. «Әркім өз орнын білсін») деген ұран жазылды. СС бұл ұранды «жоғары нәсілдің» басқаларды кемсіртуге және жоюға құқығы бар деген мағынада түсіндірді. Бұл ұран Бухенвальд тұтқыны және Баухаус архитекторы Франц Эрлихтің жобасы бойынша жасалды, ол Баухаус шрифтін қолданды, тіпті Баухаус ұлттық социалистер тарапынан дегенеративті өнер ретінде қарастырылып, тыйым салынған болатын. Алайда, бұл наразылық СС-тің назарынан тыс қалды.

Ұйым

Бухенвальд лагерінің алғашқы коменданты СС Оберштурмбаннфюрер Карл Отто Кох болды, ол лагерді 1 тамыз 1937 жылдан 1941 жылдың шілдесіне дейін басқарды. Оның екінші әйелі Ильза Кох қатыгездігі мен жаңсақтығы үшін «Бухенвальдтың қарапайым әйелі» (Die Hexe von Buchenwald) деп танымал болды. 1940 жылдың ақпан айында Кох құрылыс алаңының қатал жағдайынан ондаған тұтқындар қаза болғанда, тұтқындармен жабық аттемір салдырды. Аттемір лагерь ішінде, асханаға жақын салынды, сондықтан Ильза Кох көбінесе таңертең тұтқындар оркестрінің ырғағымен атқа мініп жүргенін көруге болар еді. Кохтың өзі кейіннен нацистік билік тарапынан кісі өлтіруге қоқан-қастер жасады деген айыппен Бухенвальдта тұтқындалды. Бұл айыптауларды принц Вальдек пен доктор Морген қойды, кейіннен оларға жемқорлық, қарақшылық, қара базардағы сауда және лагерь жұмысшыларын жеке пайда үшін пайдалану туралы айыптамалар қосылды. Ильза Кохты қоса алғанда, лагерьдің басқа да шенеуніктері айыпталып сотталды. Соттың нәтижесінде Карл Кох өзін және СС-тің абыройын түсіргені үшін өлім жазасына кесілді; ол 1945 жылдың 5 сәуірінде, американдық әскерлер келгенге бір апта қалғанда атылып өлтірілді. Ильза Кох СС сотынан ақталды және босатылды. Алайда, ол 1945 жылдың маусымында американдық оккупациялық билік тарапынан қайта тұтқындалды және Дахаудағы әскери комиссия сотында сотталуға тиіс 31 Бухенвальд айыпталушысының бірі ретінде таңдалды. Дахау сотының өмір бойына түрмеге жабу жазасы қайта қараудан кейін төрт жылға қысқартылды. 1949 жылдың қазанында АҚШ-тың қамауынан босатылғаннан кейін, ол Батыс Германия билігі тарапынан тұтқындалды, Аугсбургте сотталды және тағы да өмір бойына бас бостандығынан айырылды; ол 1967 жылдың қыркүйегінде Айшах (Бавария) түрмесінде өзін-өзі өлтірді. Лагерьдің екінші коменданты 1942-1945 жылдары Герман Пистер болды. Ол 1947 жылы сотталып, өлім жазасына кесілді, бірақ 1948 жылдың 28 қыркүйегінде Ландсберг түрмесінде жазасын орындамас бұрын жүрек талмасынан қайтыс болды.

Әйел тұтқындар мен бақылаушылар

Бухенвальдта ұсталған әйелдердің саны 500-ден 1000-ға дейін болды. Алғашқы әйел тұтқындар – жиырма саяси тұтқын, оларды әйел СС күзетшісі (Ауфсехерин) сүйемелдеді. Бұл әйелдер 1941 жылы Равенсбрюктен Бухенвальдқа әкелінді және лагерьтегі бордельде сексуалдық құлдыққа мәжбүр етілді. Кейін СС бордельдегі СС әйелін жемқорлық үшін қызметтен босатып, оның орнын СС басшысы Генрих Гиммлердің бұйрығымен "бордель аналары" басты. Дегенмен, әйел тұтқындардың көп бөлігі 1944 және 1945 жылдары басқа лагерьлерден, негізінен Аушвиц, Равенсбрюк және Берген-Белсеннен келді. Олар үшін бір ғана казарма бөлінді, оған Эссеннен эвакуацияланған кезде келген әйел блогының басшысы (Blockführerin) Франциска Хоенгесберг бақылау жасады. Барлық әйел тұтқындар кейін Бухенвальдтың көптеген әйелдердің серіктес лагерьлерінің біріне – Сомерда, Бутельштедт, Мюльхаузен, Гота, Гельзенкирхен, Эссен, Липпштадт, Ваймар, Магдебург және Пенигке (бірнешеуін атап өтсек) жіберілді. Бухенвальдта тұрақты түрде әйел күзетшілер орналастырылмады. Көпшілік пікірге қарамастан, "Бухенвальдтың қатыгез әйелі" Ильза Кох ешқашан лагерьде ресми қызмет атқармаған және күзетші болып та жұмыс істемеген. Алайда, Германия бойынша Бухенвальдтың кең серіктес лагерьлер және сыртқы бөлімдер жүйесінде 530-дан астам әйел күзетші болып қызмет еткен. Бухенвальдта 15 500 еркекке қарағанда, бар болғаны 22 әйел қызмет өткен немесе оқытылған.

Қосалқы лагерьлер

Бухенвальд концлагеріне 136 қосалқы лагерь және серік командалары қарасты. 1942 жылы СС қару-жарақ өндірісі үшін күштеп жұмыс істеуді пайдалануды бастады. Тұтқындарды жеке фирмаларға жалға беру экономикалық тұрғыдан тиімді болғандықтан, тұтқындар еңбегіне қажетті фабрикалардың жанында қосалқы лагерьлер құрылды. Жеке фирмалар СС-ке бір тұтқын үшін күніне 4-тен 6 рейхсмаркаға дейін төледі, нәтижесінде 1943 жылдың маусымынан 1945 жылдың ақпанына дейін СС 95 758 843 рейхсмарка табыс тапты. Осылайша, Бухенвальдтың қосалқы лагерьлері негізінен қару-жарақ өндірісі және басқа да өндіріс салалары үшін пайдаланылды және еңбек лагерьлері саналады. Лагерьдегі жағдайлар бас лагерьдегіден нашар болды, тұтқындарға жеткілікті тағам мен тұруға лайықты жағдай берілмеді.

Достасқан әскери тұтқындар

Германия билігі үшін батыс одақтастарының әскери тұтқындарын концлагерлерге жіберу өте сирек болғанмен, Бухенвальдта 168 ұшқыш екі ай бойы ұсталды. Бұл адамдар АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия және Ямайкадан келген. Олардың барлығы 1944 жылдың 20 тамызында Бухенвальдқа жетті. Бұл ұшқыштардың барлығы Францияда құлаған ұшақтарда болған. Оларды концлагерге жіберуіне екі себеп айтылады: біріншісі, олар француз қарсыластарымен байланыс орнатуға үлкерген, кейбіреулері азаматтық киіммен жасырынған және ұсталғанда жалған құжаттары болған; сондықтан немістер оларды тыңшылар деп санап, Женева конвенциясы бойынша олардың құқықтарын сақтамаған. Екінші түсіндірме бойынша, олар "Terrorflieger" ("террор ұшқыштары") деп жіктеліпті. Ұшқыштар бастапқыда Франциядағы Гестапо түрмелерінде және штабтарында ұсталды. 1944 жылдың сәуір немесе тамыз айларында олар мен басқа Гестапо тұтқындары жабық жүк вагондарына тиелді және Бухенвальдқа жөнелтілді. Сапар бес күнге созылды, осы уақыт ішінде олар өте аз тамақ пен су алды.

Өлім себептері

Өлімнің басты себебі қатал лагерь жағдайларына байланысты туған аурулар болды. Барлық концлагерьлердегідей, Бухенвальдтағы тұтқындар да қасақана аштыққа ұшыратылды, олардың көпшілігі қажырлы мәжбүрлеме жұмысын атқарды, нәтижесінде аурулар кеңінен таралды. Тамақтанбай, аурудан зардап шеккен көптеген адамдар «еңбек арқылы жою» (Vernichtung durch Arbeit) саясаты бойынша тікелей «өлімге дейін жұмыс істеді», себебі тұтқындарда құл еңбегі мен сөзсіз өлім жазасының арасынан таңдау мүмкіндігі болмады. Көптеген тұтқындар адамдық тәжірибелердің құрбаны болды немесе СС күзетшілері жасаған кездейсоқ әрекеттерден зардап шекті. Басқа тұтқындар жай ғана өлтірілді. Бухенвальдта кеңес әскерінен соғыс тұтқындарына да жазалау шаралары қолданылды. 1941-1942 жылдары үш Дрезден гестапо офицерінен құралған топ кем дегенде 1000 адамды іріктеді және оларды мойынның артына оқтап дереу жою үшін лагерьке жіберді – бұл жаман дымқыл Генниксшус ретінде белгілі болды. Лагерьде 1942 және 1943 жылдары эпидемиялық тифке қарсы вакциналардың ірі сынақтары жүргізілді. Барлығы 729 тұтқын сынақ нысаны ретінде пайдаланылды, олардың 154-і қайтыс болды. Бухенвальдта басқа да «тәжірибелер» кішкентай көлемде жүргізілді. Мұндай тәжірибелердің бірі алкалоидтар тобына жататын удың нақты өлтіру дозасын анықтауға бағытталған; бір дәрігердің куәлігіне сәйкес, төрт совет әскерінен соғыс тұтқынына у берілді, ал ол өлімге әкелмейтінін дәлелдегеннен кейін олар «крематорийде тұншықтырылды» және кейіннен «жарқылды». Басқа да түрлі тәжірибелердің арасында, өртке қарсы бомбалардан туған жараларға арналған бальзамның тиімділігін тексеру үшін тұтқындарға «өте ауыр» ақ фосфордан күйдірілген жаралар келтіруді қамтитын тәжірибе болды. Сотта бұл сынақтың мәні туралы, әсіресе кейбір жағдайларда өлімге әкелу үшін және тек өлімге дейін өткен уақытты өлшеу үшін жасалғандығы туралы сұрақтарға жауап бергенде, бір нацистік дәрігер өзін «заңды түрде тағайындалған палач» деп қорғады, өйткені ол дәрігер болғанымен, оның міндеті басқаша болған.

Бостандық

1945 жылдың 4 сәуірінде АҚШ-тың 89-шы жаяу әскер дивизиясы Бухенвальдтың қосалқы лагері Ордруфты басып алды. Бухенвальдты 1945 жылдың 6-11 сәуірінде немістер ішінара эвакуациялады. Америка әскері келгенге дейін мыңдаған тұтқындар аяқпен күштеп шығарылды. 1941 жылдың наурызынан бері тұтқын болған поляк инженері (және қысқа толқын радио әуесқой, оның соғыс алдындағы шақыру белгісі SP2BD) Гвидон Дамазиннің күш-жігерінің арқасында жасырын қысқа толқын таратушы және кішкентай генератор жасалып, тұтқындардың кино бөлмесінде жасырылды. 8 сәуірде түскі уақытта Дамазин мен орыс тұтқыны Константин Иванович Леонов Морзе кодты түрмедегі тұтқындардың жер асты қарсыласы (демек, Уолтер Бартель мен Гарри Кун) басшылары дайындаған хабарламаны жіберді: text=To the Allies. Генерал Паттонның әскеріне. Бұл – Бухенвальд концентрациялық лагері. SOS. Біз көмек сұраймыз. Олар бізді эвакуациялауды қалайды. СС бізді жоюды қалайды. Мәтін бірнеше рет ағылшын, неміс және орыс тілдерінде қайталанды. Дамазин ағылшын және неміс тілдеріндегі хабарларды жіберсе, Леонов орыс тіліндегісін жіберді. Дамазиннің соңғы хабарламасынан үш минут өткен соң, АҚШ Үшінші армиясының штабы жауап берді: text=KZ Bu. Тұрыңыз. Сізге көмекке асығып келеміз. Үшінші армия штабы. Теофил Витектің айтуынша, Дамазин хабарды естіген соң есінен танып құлап қалған. Америка әскерлері жақындаған кезде Веймардағы Гестапо штаб-пәтері лагерь әкімшілігіне телефон соғып, лагерьдегі барлық заттарды, соның ішінде тұтқындарды жарылтуға арналған жарылғыш заттарды жіберіп жатқанын хабарлады. Гестапо басшыларының қашып кеткенін білген жоқ. Бір тұтқын телефонға жауап беріп, бас басқармаға жарылғыш заттардың қажеті жоқ екенін айтты, өйткені лагерь бұған дейін жарылған болатын, бірақ бұл шындық емес еді. АҚШ-тың үшінші армиясының құрамына кіретін 6-шы бронетанкті дивизиясының 9-шы бронетанкті жаяу әскер батальонының әскерлері, капитан Фредерик Кеффердің қолбасшылығымен 1945 жылы 11 сәуірде Бухенвальдқа сағат 15:15-те (қазіргі кіреберіс қақпасындағы сағат уақыты) келді. Солдаттарды қаһармандықпен қарсы алды, ал әлсіз қалғандар құттықтау үшін бірнеше азат етушілерді көкке лақтыруға күш тапты. Сол күні АҚШ-тың 83-ші жаяу әскер дивизиясының элементтері Бухенвальд кешенін құрайтын бірнеше кіші лагерьлердің бірі Лангенштейнді басып алды. Сол жерде дивизия 21 мыңнан астам тұтқынды азат етті.

Азаматтық тур

Паттон лагерьді аралап шыққаннан кейін Веймар қаласының әкіміне Бухенвальдқа 1000 азаматты әкелуге бұйрық берді; олардың көп бөлігі орта және жоғарғы тапқа жататын, әскери жастағы ерлер болуы керек еді. Немістер қарулы американдық күзет астында бара-келе крематорийді және нацистік қатыгездіктердің басқа да дәлелдерін көрді. Америкалықтар неміс халқы нацистердің қылмыстарын жауыздықтардың үгіт-насихаты деп есептемей, өз мойнына алуын қалады. Генерал Дуайт Эйзенхауэр 1945 жылдың сәуір айының ортасында лагерьге екі топ американдықты шақырды: АҚШ-тың ірі басылымдарының журналистері мен редакторлары, содан кейін Сенаттың көпшілік көшбасшысы Альбен В. Баркли басқаруымен Палата мен Сенаттың оннан астам конгресс мүшесі. Соғыс тілшісі Осмар Уайт хабарлағандай, крематорий есігінің үстінде мына өлең жолдары жазылған: «Құрттар мені жемейді, бірақ жалын осы денемен бірге өртеді. Мен әрқашан жылу мен жарықты сүйдім».

Бухенвальд соты

1947 жылы Бухенвальдтағы отыздан астам СС қылмыскері АҚШ әскери трибуналының алдында сотталды, олардың ішінде Бухенвальд орналасқан СС аймағын басқарған Жосиас Эрбпринц зу Вальдек унд Пирмонт және нацистердің адамдармен тәжірибе жасауына жауапты болған көптеген дәрігерлер де болды. Сотталғандардың көбісі кінәлі деп танылды, ал 22-сі өлім жазасына кесілді. Дегенмен, тек тоғыз өлім жазасы орындалды, ал 1950 жылдардың ортасына дейін барлық қылмыскерлер босатылды, тек Батыс Германия соты тарапынан сотталған және өмір бойына түрмеге кесілген Илзе Кохты қоспағанда. 1960 жылдары неміс соттары тағы да бірқатар қылмыскерлерді соттады.

Сайт

1945 жылдың тамызынан 1950 жылдың 1 наурызына дейін Бухенвальдта НКВД-ның №2 арнайы лагері орналасқан, онда Кеңес құпия полициясы бұрынғы нацистерді және антикоммунистік диссиденттерді тұтқындады. Кеңес Одағының деректері бойынша 28 455 адам тұтқындалып, 7 113 адам қаза тапты. НКВД лагері жабылғаннан кейін лагердің көп бөлігі қиратылды, ал лагердің тарихына кеңестік тұжырымдама беру үшін тақталар орнатылды. Лагерьтің тұтқындары алғашқы босатылғаннан кейін бірнеше күн өткен соң құрбандарға арналған алғашқы ескерткішті тұрғызды. Ол ағаштан жасалған және уақытша деп есептелген. 1958 жылы Германия Демократиялық Республикасы (ГДР) үкіметі қаза тапқандарды еске алу үшін тағы бір монумент орнатты. Ол 1958 жылдың 14 қыркүйегінде ГДР премьер-министрі Отто Гротевольмен ашылды. Лагерь ішінде, алғашқы уақытша ескерткіш тұрған жерде тот баспайтын болаттан жасалған ескерткіш орналасқан. Оның беті жыл бойы адам терісінің температурасы – 37 °C (99 °F) деңгейінде ұсталады. Бұрынғы Бухенвальд, Заксенхаузен және Равенсбрюк концлагерьлерінің жанында немесе олардың орнында салынған ГДР-дің үш Ұлттық мемориалы Эрих Хонеккер басқаруымен ГДР-дің естелік саясатында маңызды рөл атқарды. Олар Мәдениет министрлігінің, демек үкіметтің бақылауында болды. Олардың уставына сәйкес, бұл мемориалдар ГДР-ді анықтау және оның заңдылығын бекіту орындары ретінде қызмет етті. Тарихшы Анн Кэтлин Тиллак Графтың «Neues Deutschland» партиялық газеті туралы диссертациясында талдағандай, осы мемориалдардың саяси мақсатта пайдаланылуы, әсіресе концлагерьлерді босатудың маңызды мерекелерінде айқын байқалды. Бүгінде Бухенвальд лагері Холокост мемориалы ретінде қызмет етеді. Онда лагерь тарихына арналған тұрақты көрмесі бар мұражай жұмыс істейді. Оны Бухенвальд және Миттельбау-Дора мемориалдық қоры басқарады, сонымен қатар Миттельбау-Дорадағы лагерь мемориалын да күзетеді.

Президент Обама мен канцлер Меркельдің сапары

2009 жылдың 5 маусымында АҚШ президенті Барак Обама мен Германия канцлері Ангела Меркель Дрезден қамалын және біздің әйелдеріміздің шіркеуін аралап шыққаннан кейін Бухенвальдқа сапар жасады. Сапар барысында оларды лагерьтен аман қалған Эль Визель мен Бертран Герц сүйемелдеді. Бухенвальд және Миттельбау-Дора мемориалдық қорының директоры және Йена университетінің құрметті профессоры Волкхард Книгге [de] төрт қонақты лагерь аумағының қалған бөлігімен таныстырды. Визель, Герцпен бірге 16 жастағы ұлдар ретінде «Кіші лагерьге» жіберілгенін айтты және «Егер осы ағаштар сөйлей алса…» деді. Оның бұл сөзі ландшафттың сұлулығы мен лагерьде болған қорқынышты оқиғалардың арасындағы қайшылықты көрсетті. Президент Обама сапары барысында бала кезінде 89-шы жаяу әскер дивизиясының құрамында болған, Бухенвальдтың серіктес лагері Ордруфқа жеткен алғашқы американдықтар туралы әңгімелер естігенін атап өтті. Обама Бухенвальд концлагеріне сапар жасаған алғашқы АҚШ президенті болды.