Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Оңтүстік Осетияның астанасы
Capital city of South Ossetia
Цхинвали ( ) немесе Цхинвал (, ; , ) – халықаралық қауымдастық Грузияның Шида-Картли аймағының бөлігі саналатын, бірақ Ресей Федерациясы мен БҰҰ-ның төрт мүше мемлекеті мойындайтын тәуелсіз Оңтүстік Осетия Республикасының астанасы. Тарихи түрде Самачабло деп белгілі болған Цхинвали аймағы әрқашан Грузия мемлекетінің біртұтас әскери және әкімшілік бөлігі болды. Ол Грузияның астанасы Тбилисиден шамамен солтүстік-батысқа қарай орналасқан.
Tskhinvali ( ) or Tskhinval (, ; , ) is the capital of the disputed de facto independent Republic of South Ossetia, internationally considered part of Shida Kartli, Georgia (except by the Russian Federation and four other UN member states). Tskhinvali Region, known historically as Samachablo, was always part of the Georgian state as a single military and administrative entity. It is located on the Great Liakhvi River approximately northwest of the Georgian capital Tbilisi.
Атауы
Цхинвали атауы көне грузин тіліндегі Krtskhinvali сөзінен, ал одан бұрынғы Krtskhilvani сөзінен шыққан, сөзбе-сөз "шоқпар бұталы жер" деген мағынаны білдіреді, бұл қаланың тарихи атауы. Толығырақ ақпарат үшін ცხინვალი бетіне қараңыз. 1934 жылдан 1961 жылға дейін қала Сталинри (Сталинири, ) деп аталды, бұл Иосиф Сталиннің тегімен осетин тіліндегі "Ир" сөзінің қосылуынан пайда болған, "Ир" сөзі Осетияны білдіреді. Қазіргі осетиндер қаланы Цхинвал деп атайды (соңғы "i" әрпін қалдырмай, өйткені ол грузин тіліндегі атаудың жақ есімдік аяқталуы); қаланың тағы бір осетин атауы – Чреба, ол көбінесе ауызша қолданылады. Чреба атауы грузин тіліндегі Ḳreba сөзінен келген, сөзбе-сөз "жиналыс" дегенді білдіреді, себебі қала тарихи түрде сауда орталығы болып келген.
The name of Tskhinvali is derived from the Old Georgian Krtskhinvali , from earlier Krtskhilvani , literally meaning "the land of hornbeams", which is the historical name of the city. See ცხინვალი for more. From 1934 to 1961, the city was named Staliniri (, ), which was compilation of Joseph Stalin's surname with Ossetian word "Ir" which means Ossetia. Modern Ossetians call the city Tskhinval (leaving off the final "i", which is a nominative case ending in Georgian); the other Ossetian name of the city is Chreba which is only spread as a colloquial word. The name Chreba comes from the Georgian Ḳreba , literally meaning "gathering" due to the city historically serving as a trading point.
Тарих
Қазіргі Цхинвали аймағы алғаш рет қола дәуірінде мекенделген. Сол кезден табылған қоныстар мен археологиялық артефакттар ерекше, себебі олар сармат элементтерімен Иберия (шығыс Грузия) және Колхида (батыс Грузия) мәдениеттерінің ықпалын көрсетеді. Цхинвали алғаш рет 1398 жылы грузин деректерінде Картлидегі (Орталық Грузия) ауыл ретінде тіркелген, бірақ кейінгі мәліметтерде Иберияның грузин патшасы Аспакурес II-нің III ғасырда оны қамал ретінде салғаны айтылады. XVIII ғасырдың басында Цхинвали негізінен монахтардың ішкі қызметкерлері тұратын шағын "патшалық қала" болды. 1801 жылы Цхинвали шығыс Грузияның қалған бөлігімен бірге Ресей империясына қосылды. Солтүстік Кавказды Тбилиси және Горимен байланыстыратын сауда жолында орналасқан Цхинвали біртіндеп грузин еврейлері, грузиндер, армяндар және осетиндерден құралған сауда орталығына айналды. 1917 жылы қалада 600 үй болды, олардың 38,4% - грузин еврейлері, 34,4% - грузиндер, 17,7% - армяндар және 8,8% - осетиндер. 1918-1920 жылдары Грузия Ресейден қысқа мерзімге тәуелсіздік алған кезде, қалада Грузия халық гвардиясы мен большевиктерді қолдаған осетин шаруалары арасында қақтығыстар болды. 1921 жылғы наурызда қызыл әскер басып кіргеннен кейін Кеңес үкіметі орнатылды, ал бір жылдан соң, 1922 жылы Цхинвали Грузин КСР құрамындағы Оңтүстік Осетия автономиялық облысының астанасы болды. Кейіннен қала қарқынды қалалану және кеңестік коренизация саясатының нәтижесінде негізінен осетиндермен толықты, бұл жақын ауылдық аймақтардан осетиндердің Цхинвалиге көшіп келуіне әкелді. Ол негізінен ағаш өңдеу және өндіріс кәсіпорындары бар өнеркәсіптік орталық болды, сондай-ақ құрметті педагогикалық институт (қазіргі Цхинвали мемлекеттік университеті) және драма театры сияқты бірнеше мәдени және білім беру мекемелері болды. Соңғы кеңестік санақ бойынша (1989 жылы) Цхинвалиде 42 934 адам, ал Оңтүстік Осетия Республикасының 2015 жылғы санағы бойынша 30 432 адам тұрды. Грузия-Осетия қақтығысының шиеленіскен кезеңінде Цхинвали этникалық шиеленістер мен грузин және осетин күштері арасындағы қарулы қақтығыстардың ошағы болды. 1992 жылғы Сочидегі атысты тоқтату келісімі Цхинвалиді осетиндердің бақылауында қалдырды.
The area around the present day Tskhinvali was first populated back in the Bronze Age. The unearthed settlements and archaeological artifacts from that time are unique in that they reflect influences from both Iberian (east Georgia) and Colchian (west Georgia) cultures with possible Sarmatian elements. Tskhinvali was first chronicled by Georgian sources in 1398 as a village in Kartli (central Georgia) though a later account credits the 3rd century AD Georgian king Aspacures II of Iberia with its foundation as a fortress. By the early 18th century, Tskhinvali was a small "royal town" populated chiefly by monastic serfs. Tskhinvali was annexed to the Russian Empire along with the rest of eastern Georgia in 1801. Located on a trade route which linked North Caucasus to Tbilisi and Gori, Tskhinvali gradually developed into a commercial town with a mixed Georgian Jewish, Georgian, Armenian and Ossetian population. In 1917, it had 600 houses with 38.4% Georgian Jews, 34.4% Georgians, 17.7% Armenians and 8.8% Ossetians. The town saw clashes between Georgian People's Guard and pro Bolshevik Ossetian peasants during the 1918–20 period, when Georgia gained brief independence from Russia. Soviet rule was established by the invading Red Army in March 1921, and a year later, in 1922, Tskhinvali was made a capital of the South Ossetian Autonomous Oblast within the Georgian SSR. Subsequently, the town became largely Ossetian due to intense urbanisation and Soviet Korenizatsiya ("nativization") policy which induced an inflow of the Ossetians from the nearby rural areas into Tskhinvali. It was essentially an industrial centre, with lumber mills and manufacturing plants, and had also several cultural and educational institutions such as a venerated Pedagogical Institute (currently Tskhinvali State University) and a drama theatre. According to the last Soviet census (in 1989), Tskhinvali had a population of 42,934, and according to the census of Republic of South Ossetia in 2015, the population was 30,432 people. During the acute phase of the Georgian Ossetian conflict, Tskhinvali was a scene of ethnic tensions and ensuing armed confrontation between Georgian and Ossetian forces. The 1992 Sochi ceasefire accord left Tskhinvali in the hands of Ossetians.
Ресей-Грузия соғысы
Оңтүстік Осетия халқының елеулі бөлігі (кем дегенде, 70 мың адамның 30 мыңы) 2008 жылғы соғыс басталғанға дейін немесе одан кейін дереу Солтүстік Осетия – Аланияға қашып кетті. Дегенмен, қанағаттандырылған оққа ұшырағандардың көптеген азаматтық тұрғындары бар, сондай-ақ Цхинвали шайқасы кезінде (Ресейлік тергеушілер тобы 162 азаматтық өлімді, ал Оңтүстік Осетия билігі 365 өлімді тіркеді). Қала Грузия армиясының қарқынды оқ жаудыруынан ауыр зақымдар алды. Андрей Илларионов 2008 жылдың қазанында қалаға сапар шегіп, еврей кварталының қираған күйде екенін хабарлады, бірақ ол қираған жерлердің бұталар мен ағаштармен жапқандарын байқады, бұл 1991-1992 жылдардағы Оңтүстік Осетия соғысы кезінде қиратылғандығын көрсетеді. Алайда, "The Nation" басылымында соңғы соғысты жариялаған Марк Эймс, Цхинвалидің халық тығыздығымен Шанхай деп аталған негізгі тұрғын ауданы (қаланың көп қабатты үйлерінің көп бөлігі осы жерде орналасқан) және ескі еврей кварталы толығымен қираған деді.
A considerable part of the population of South Ossetia (at least, 30,000 out of 70,000) fled into North Ossetia–Alania prior or immediately after the start of the 2008 war. However, many civilians were killed during the shelling and the following Battle of Tskhinvali (162 civilian deaths were documented by the Russian team of investigators and 365 – by the South Ossetian authorities). The town was heavily damaged during the battle due to extensive shelling by the Georgian Army. Andrey Illarionov visited the town in October 2008, and reported that Jewish Quarter indeed was in ruins, though he observed that the ruins were overgrown with shrubs and trees, which indicates that the destruction took place during the 1991–1992 South Ossetia War. However, Mark Ames, who was covering the last war for The Nation, stated that Tskhinvali's main residential district, nicknamed Shanghai because of its population density (it's where most of the city's high rise apartment blocks are located), and the old Jewish Quarter, were completely destroyed.
Климат
Кавказда, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан Цхинвалиде ылғалды континенталды климат (Köppen: Dfb) басылады, орташа жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен құрайды. Жаздағы ауа райы қоңыл, ал қыста суық болып, қар жауады.
Located in the Caucasus, at above sea level, Tskhinvali has a humid continental climate (Köppen: Dfb), with an average annual precipitation of Summers are mild and winters are cold, with snowfalls.
Қазіргі
Қазіргі уақытта Цхинвали Оңтүстік Осетияның астанасы болып табылады. 2008 жылғы соғысқа дейін оның халқы шамамен 30 000 адамды құрады. Соңғы екі онжылдық бойында екі тарап арасындағы тұрақты саяси шешімнің болмауынан қала айтарлықтай кедейлікте қалды. 2008 жылдың 21 тамызында осетин тегін білдірген, әлемге танымал орыс дирижері және Мариинский театрының директоры Валерий Гергиев Осетия-Грузия соғысының осетин құрбандарын еске алу үшін Оңтүстік Осетия парламентінің қираған ғимаратының жанында концерт өткізді.
Currently, Tskhinvali functions as the capital of South Ossetia. Before the 2008 war it had a population of approximately 30,000. The town remained significantly impoverished in the absence of a permanent political settlement between the two sides in the past two decades. On August 21, 2008, a world known Russian conductor and director of the Mariinsky Theatre, of Ossetian origin, Valery Gergiev conducted a concert near the ruined building of South Ossetian parliament in memory of the Ossetian victims of the Russo Georgian War.
Көлік
1991 жылға дейін Цхинвали теміржол стансасынан Гори қаласына қатынайтын теміржол қызметі болған.
There was a railway service before 1991 at the Tskhinvali Railway station connecting the city with Gori.
Сайттар
Цхинвали сайты: ақпарат, жаңалықтар, бейне, фотосуреттер және басқа далар. www. chinval.ru
Site of Tskhinvali: information, news, video, photos, etc. – www. chinval. ru