Кіріспе

Балықтар тұқымдасы Filefish (Monacanthidae) – тропикалық және субтропикалық тетрадонтиформды теңіз балықтарының алуан түрлі тұқымдасы, олар "ақылсыздар", "былғары қаптар" немесе "жапырақшалар" деп те аталады. Олар Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарында мекендейді. Filefish қақпақ балықтар, көпіршік балықтар және қора балықтар тұқымдасына жақын. Filefish тұқымдасына 27 туысқа жататын шамамен 102 түр кіреді. Түрлердің жартысынан астамы Австралия суларында кездеседі, оның ішінде 58 түрі 23 туысқа жатады. Олардың бүйірінен қысылған денелері мен кедір-бөдір, құмқағаз тәрізді терісі олардың "filefish" аталуына себеп болды.

Сипаттама

Олардың сыртқы түрі жақын туыстары – триггербалықтарға (triggerfish) ұқсас, файлбалықтардың (filefish) пішіні ромб тәрізді, әдемі әрі күрделі жасырын үлгілерге ие. Тегіс кеудесі балықтың бүйірінен қарағанда оның көлемі туралы жаңылыстыратын ой тудырады. Файлбалықтардың жұмсақ, қарапайым қанаттары бар, салыстырмалы түрде кішкентай кеуде қанаттары және қиықталған, желкен тәрізді құйрық қанаттары бар; басын жұқа, кері тартылатын омыртқасымен тәждейді. Көбінесе осы омыртқалардың екеуі болғанымен, екінші омыртқа айтарлықтай кішірейеді, ол бірінші омыртқаны тік күйде бекіту үшін ғана қолданылады. Осыдан Monacanthidae туыстық аты пайда болды, грек тіліндегі “monos” (“бір”) және “akantha” (“қырғи”) сөздерінен шыққан. Кейбір түрлердің құйрығының табанында иілген тікендері де болады (күлдік тұяғы). Файлбалықтардың кішкентай, еріндегі ауыздары жоғары және төменгі жақтарында арнайы кескіш тістерге ие. Жоғарғы жақ сүйегінде ішкі қатарда төрт, ал сыртқы қатарда алты тіс бар. Төменгі жақ сүйегінде тек сыртқы қатарда төрттен алтыға дейін тіс болады. Мұрын ұшы сүйір, алға қарай шығыңқы, ал көздері бастың жоғары жағында орналасқан. Файлбалықтардың беті кішкентай тікенектері бар, бірімен-бірі жабыспайтын қабықшалармен жабылған, сондықтан оларды файлбалық деп атайды. Шашақтары бар болғанымен, кейбір файлбалықтардың қабықшалары соншалықты кішкентай болады, олар шашақсыз болып көрінеді. Триггербалықтар сияқты, файлбалықтардың да кішкентай жаңқа тесіктері және едәуір созылған жамбас сүйектері бар, бұл сүйектің ұшы мен қарны арасындағы терінен жасалған "тақтатас" құрайды. Жамбас сүйегі "жамбас белдеуінің" басқа сүйектерімен байланысқан және көптеген түрлерде жоғары және төмен қарай қозғала алады, үлкен тақтатас құрып, балықты одан да тереңдеп көрінеді. Кейбір файлбалықтар арқа омыртқасын және жамбас сүйегін бірдей тіктеп, жыртқышқа үңгірден алып шығуды қиындатады. Ең ірі файлбалық түрі – жоталанған файлбалық (Aluterus scriptus), ұзындығы 1 метрге жетеді. Көптеген түрлердің ұзындығы 1 метрден кем. Кейбір түрлерде жыныстық диморфизм байқалады, аталық және аналықтары әртүрлі түске ие, дене пішіні әртүрлі, ал аталықтарында ірі құйрық тікендері мен қылдары болады.

Тұрғылықты жері мен тіршілік тарихы

Ересек filefish балықтары көбінесе жай суларда тіршілік етеді, 30 метрден аспайтын тереңдікте мекендейді. Оларды лагуналарда, теңізге қарайтын рифтерде және теңіз шөптерінде кездестіруге болады; кейбір түрлері сағаларға да кіруі мүмкін. Кейбір түрлері саргассумның тығыз торымен тығыз байланысты, бұл өте кең таралған "теңіз балдыры"; осы filefish балықтары, әсіресе планолист filefish (Stephanolepis hispidus) түрлері, өсімдік ортасына сәйкес түс пен өрнекке ие. Filefish балықтары жеке, жұп немесе түрлеріне қарай шағын топтарда жүзеді, бірақ олар өте жақсы жүзуші емес; кішкентай қанаттары балықтың жылдамдығын шектейді. Filefish балықтары көбінесе теңіз балдыры арасында басын төмен қаратып сырғанап жүреді, бұл хищниктер мен жемді жаңылыстыру үшін жасалған болуы мүмкін. Қауіп сезген кезде filefish балықтары рифтегі жарықтарға тығынады. Filefish балықтарының тамақтану әдеттері түрлеріне қарай әртүрлі болады, кейбіреулері тек балдырлар мен теңіз шөптерін жейді; ал басқалары шағын бейінді омыртқасыздармен, мысалы, туникаттармен, горгониялармен және гидрозоандармен қоректенеді; ал кейбір түрлері кораллдарды (коралл жегіштер) жейді. Соңғы екі әдеті filefish балықтарын аквариум хоббиіне енгізуге көп кедергі келтірді. Filefish балықтары еркек дайындап, қорғайтын жерлерге жұмыртқа салады; ол және анасы жұмыртқаларды бірге немесе тек еркек қорғайды, бұл түрлеріне байланысты. Жастар пелагикалық, яғни ашық суда тіршілік етеді. Саргассум көптеген түрлер үшін қауіпсіз пана болып табылады, балық та, балдыр да ағынның ықпалында болады. Жастарды тунец және дельфин балықтары жеуі мүмкін.

Тамақ ретінде filefish

БҰҰ Тамақ және ауыл шаруашылығы ұйымының (FAO) балық шаруашылығы статистикасында ең көп кездесетін балық түрі – Cantherhines spp. болып табылады. Соңғы жылдары жылдық улов шамамен 200 000 тоннаны құрайды, оның көп бөлігі Қытайдан алынады. Жіпсіңірлі балық (Stephanolepis cirrhifer) және терілі жағалы балық (Meuschenia scaber) түрлер деңгейінде тіркеледі, ал қалғандары "Filefishes, leatherjackets nei" (nei=басқа жерде жіктелмеген) деп көрсетіледі. Жіпсіңірлі балық (Stephanolepis cirrhifer) Кореяда танымал азық-түлік. Оны әдетте кептіріп, тәтті-тұзды джипо (쥐포) деп аталатын кептірілген етке айналдырады, содан кейін жеу алдында қуырып алады.