Кіріспе

Кеміргіштердің түрі.

Үлкен кенгуру сырығы (Dipodomys ingens) – Калифорнияға ендемик, құрып бара жатқан гетеромид кеміргіштердің бір түрі.

Сипаттама

Үлкен кенгуру сыры – 20-дан астам кенгуру сырының ішіндегі ең ірісі, олар кеміргіштер тұқымдасына жататын шағын өкілдер. Оның ұзындығы, ұзын, түкті құйрығын есептемегенде, шамамен алғанда... (өлшем көрсетілуі керек). Оның түсі қоңыр немесе күрең. Басқа кенгуру сырылары сияқты, оның да үлкен басы, ірі көздері және жылдам секіруге көмектесетін ұзын, күшті артқы аяқтары бар. Үлкен кенгуру сыры құрғақ, құмды далаларда мекендейді және жұмсақ топыраққа қуыстар қазады. Олар топтасып өмір сүреді, ал жекелеген сырылар бір-бірімен аяқтарын жерге соғып хабарласады. Бұл аяқ соғу сигналдары, қысқа, жалғыз соққаннан бастап, секундына 18 рет соғылатын, 100-ден астам соққыдан тұратын, ұзаққа созылатын "аяқ соғуларға" дейін жетеді. Бұл естілетін сигналдар жақындап келе жатқан қауіп туралы ескерту үшін, аумақтық байланыс ретінде және жұптасуға дайын екенін білдіру үшін қолданылады. Кенгуру сырылары негізінен тұқымдармен қоректенеді, бірақ жасыл өсімдіктер мен жәндіктерді де жейді. Көптеген үлкен кенгуру сырылары тұқымдар жетілген кезде оларды жинап, кейін жеу үшін сақтайды. Тұқымдар топырақ бетіндегі кішкентай шұңқырларға салынып, сырының мекендейтін аймағына таратылады. Кішкентай шұңқырлар екі жақ қалтасының ішіндегісін ғана сыйдыра алады. Көктем мен жаз айларында олар көбінесе түнде жер бетінде азық іздеуге екі сағаттан аз уақыт жұмсайды. Олар өте аумақтық және күніне 15 минуттан артық ұяларынан шықпайды. Содан кейін үлкен кенгуру сыры тұқымдарды кейін жеу үшін қоймаға сақтап, 1-ден 8-ге дейін, әдетте әр ұяда 3 бала туады. Олар құмға жағынып, жұбайласуға дайын екенін білдіретін иіс қалдырып, әлеуетті серіктерімен байланысады. Олардың өмір сүру ұзақтығы 2–4 жылды құрайды. Үлкен кенгуру сырының жұптасуы маусымдық сипатта болады. Жаз айларында аталық сырылар өздерінің әдеттегі аумақтарынан шығып, көршілес аналық сырылармен жұптасады. Қыс айларында аталықтар бастапқы қуыстарында қалады.

Қорғау

1987 жылы АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат басқармасы кенгуру сысқырын, негізінен тіршілік ортасының жоғалуына байланысты, жойылып бара жатқан түр ретінде санатқа енгізді. Бұл түр 1980-ші жылдары федералдық және Калифорния штаты деңгейінде жойылып бара жатқан деп жарияланды. Ол өзінің бастапқы ареалының 2%-дан да аз бөлігін мекендейді және қазір тек Сан-Хоакин алқабының батысындағы оқшауланған аймақтарда ғана кездеседі, оның ішінде Каризо жазығы, Элкхорн жазығы және Кеттлман таулары бар. Ұлы кенгуру сысқыры, көптеген басқа кеміргіштер сияқты, Орталық алқаптағы ауыл шаруашылығының кеңеюі салдарынан көптеген мекен орындарынан айырылды. Олардың негізгі биологиясы және әртүрлі жер пайдалану түрлерімен үйлесімділігі туралы толық мәліметтер алу қажет, содан кейін ғана нақты директивалар қабылдана алады. Каризо жазығы ұлттық ескерткішінде аталған бірнеше жобалардан басқа, жеке меншіктегі жерлермен шектесетін популяцияларды зерттеу қажет. Ұлы кенгуру сысқырын қалпына келтіру Керн округінің шығысындағы, Каризо жазығының табиғи аймағындағы және Паноче аймағындағы үш ірі популяциясын, сондай-ақ Кеттлман тауларында, Сан-Хуан өзенінің аңғарында және Куяма аңғарындағы популяцияларын тиісінше қорғау және басқару арқылы мүмкін болады. Бір ерекше жағдайда, Бутонвилоу жарыс трассасында екінші жол салынып жатқанда Ұлы кенгуру сысқырының популяциясы табылды. Жолдың жобасы өзгертілді және жаңа жолдың ортасында қорғалған мекен орын құрылды. Dipodomys ingens-тің жойылып бара жатқан популяциясы уақыт өте келе таралып, саны азайды. Бұл түрдің генетикалық әртүрлілігіне елеулі әсер етеді. D. ingens популяциясы тарихи ареалының шамамен 3%-ын ғана құрайды. Ауыл шаруашылығының дамуы осы кеміргіштің мекен орындарына ауыр соққы берді және оны бірнеше шағын, оқшауланған аймақтармен шектеді. Осы себепті D. ingens кішігірім популяциялардың ішінде генетикалық дрейфке және инбридингке бейім. D. ingens мекен орындары адамдар тарапынан игерілгендіктен метапопуляциялық құрылымдарда өмір сүреді. Олар топографиялық шектеулерге байланысты үлкен аумақтарға тарала алмайтын бірнеше шағын қалдық популяцияларға бөлінген. Бұл солтүстік популяциялар үшін оңтүстік популяцияларға қарағанда үлкен мәселе. D. ingens көп әйелді (бір еркек, бірнеше әйел) деп саналады, бірақ еркек және әйел арасындағы орташа қатынас әлі анықталған жоқ. Зерттеулер D. ingens-тің әртүрлілігі мен популяциясының мөлшерін арттыру үшін транслокацияның тиімді әдіс екенін көрсетті. 2013 жылдың басында Биттер Крик ұлттық жабайы табиғат қорығы, CSU Stanislaus жойылып бара жатқан түрлерді қалпына келтіру бағдарламасы және Жойылып бара жатқан түрлерді қалпына келтіру бағдарламасы арасында ынтымақтастық орнатылды. Бұл қалпына келтіру жоспары Шағын сүтқоректілерді мониторингтеу жобасын құрды, ол бейімделуді басқаруға және төмен өсімдік жамылғысы бар шабындықтардың өсуін ынталандыруға бағытталған. 2017 жылы Сан-Хоакин шөлінде мекен орындарының жарамдылығын анықтау және жүріс-тұрыс индексін жүргізу үшін тұзақтар мен спутниктік суреттердің комбинациясы қолданылды. Ұялы үйінділер өте үлкен болғандықтан, әдетте бір тышқан мекендейді және біркелкі арақашықтықта орналасқандықтан, бұл әуеден суретке түсіру және Google Earth спутниктік суреттерін пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл зерттеу болашақтағы басқару шешімдеріне назар аудару қажетті жоғары сапалы мекен орындарын анықтады.