Кіріспе

Ербоялар – Солтүстік Африка мен Азияда кездесетін секіріп жүретін шөл кеміргіштері. Қуылғанда, ербоялар сағатына дейін жылдамдықпен жүгіре алады.

Анатомия және дене ерекшеліктері

Жербоалар шағын кенгуруларға ұқсайды және кейбір сыртқы ұқсастықтары бар. Екеуінің де артқы аяқтары ұзын, алдыңғылары қысқа, құйрықтары созыңқы. Жербоалар кенгурулар сияқты секіріп қозғалады. Дегенмен, олардың анатомиясы ұзаққа созылған секіріске емес, керісінше, жыртқыштарды шатастыру және қашу үшін жылдам бұрылыстар мен биік секірулер жасауға бейімделген. Зерттеушілер жербоа тік секіргенде, артқы аяқтағы негізгі сіңірлер секіруге жұмсалған энергияның орташа есеппен 4,4% ғана қайта қалпына келіп, қайта пайдаланатынын анықтады, бұл көптеген секіруші жануарларға қарағанда төмен көрсеткіш. Жербоаның метатарсал сүйектері бірігіп, бір ұзын сүйекке айналады, оны тобуық сүйегі деп атайды. Олардың тобуық сүйектері басқа кеміргіштерге қарағанда жақсы көрінеді және анық ерекшеленеді. Оның құйрығы басы мен денесінен ұзын болуы мүмкін, ал құйрығының ұшында ақ түсті жүнді шоғыр жиі кездеседі. Жербоалар секіргенде тепе-теңдікті сақтау үшін және тік тұрғанда тіреу ретінде құйрықтарын пайдаланады. Жербоаның терісі жұқа, көбінесе құм түсіне ұқсайды. Бұл түс олардың мекендейтін жеріне сәйкес келеді (жасырыну түсінің мысалы). Жербоа тұқымдасының кейбір түрлерінің құлақтары қоянның құлақтарына ұқсас, ал кейбіреулерінің құлақтары тышқан немесе егешқұйрықтың құлақтарындай қысқа болады. Jerboa-ның үлкен құлақтарынан өзге, олардың үлкен аяқтары да бар, бұл олардың ДНК-сындағы көптеген гендердің бірігуінің нәтижесі. Зерттеушілер жербоа аяқтарында экспрессияланатын shox2 генін тапты. Бұл ген басқа гендерді қосу және өшіру қабілетіне ие, сонымен қатар, мүшелерде мутациялар тудыруы мүмкін екені анықталды. Жербоалар әдетте 10–13 см секіреді, бірақ жыртқыштан қашқанда 3 метрге дейін секіре алады. Жербоалар көбінесе сумерек уақытында (крепускуляр) белсенді болады. Күндізгі ыстықта олар жер астындағы қуыстарда жасырынады. Түнде қоршаған ортаның температурасы төмендегенде олар қуыстардан шығады. Олар қуыстардың кіреберісін өсімдіктерге жақын жерлерде қазып жасайды, әсіресе дала жиектерінде. Жаңбырлы маусымда су тасқынының қаупін азайту үшін үйінділер мен төбелерге туннельдер салады. Жазда жер астындағы қуыстарды мекендейтін жербоалар кіреберісті ыстық ауадан және, кейбір зерттеушілердің пікірінше, жыртқыштардан қорғау үшін жабады. Жербоалар жалғыз өмір сүретін жануарлар. Ересек болғаннан кейін олар әдетте өздеріне жеке қуыстар жасап, тамақ іздеуге шығады. Алайда, кейде "бірлескен колониялар" құрылып, олардың кейбір түрлері суық болған кезде қосымша жылу беретін ортақ қуыстарды қазып жасайды. Жербоалар су ішпейді, оның орнына тамақтан алады. Жербоалар шөл өсімдіктерін жақсы көреді, олар ылғалды болғанда жақсырақ, бірақ құрғағанда жербоалар оларды қазып, тамырларын жейді, өйткені өсімдіктің осы бөлігінде көбінесе су болады. Сондай-ақ, жербоалар шөлде салқын болатын түнде тамақтанып, судың жоғалуын азайтуға тырысады.

Байланыс және қабылдау

Диподидтер тұқымдасының көптеген түрлері шаңға жағынумен айналысады, бұл көбінесе химиялық қарым-қатынас құралы болып табылады. Олардың естілу қабілеті өте жоғары болғандықтан, дыбыстар мен дірілдер арқылы байланысқа түсуі мүмкін.

Көбею

Диподилер тұқымдасына жататын жақын туысқан түрлердің жұптасу жүйелері олардың көп әйелді болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кейбір жақын туысқан жербоя түрлерінде жұптасу қыстан оянғаннан кейін көп ұзамай болады. Аналық жазда екі рет көбейіп, екіден алтыға дейін бала туады және өсіреді. Жүктілік мерзімі 25-35 күнге созылады. Ұзын құлақты жербоялардың ата-аналық күтімі туралы мәлімет аз. Басқа көптеген сүтқоректілер сияқты, аналықтары балаларын емізуге дейін күтіп, бағады. Көктем мен жаз айларында тамақ мол болады. Осы кезде жербоялардың өнімділігі де артады. Жербояларда гонадотропин босататын гормон (ГнРГ) деп аталатын жыныстық гормондарды өндіретін жасушалар бар. Бұл жасушалар наурыз бен шілде айларында ең белсенді болады. Күзде бұл жасушалар ГнРГ өндіруді тоқтатады, соның салдарынан жербоялардың жұптасу маусымы аяқталады.