Кіріспе
Кеміргіштер туысы
Секіріп жүретін тышқан – Австралияға тән Notomys туысына жататын шамамен он түрлі тышқан. Олар кеміргіштер, сомақтандылар емес, және олардың ата-бабалары шамамен 5 миллион жыл бұрын Азиядан келген деп саналады. Барлығы қоңыр немесе күміс реңді, құрсақ жағы ақшыл сұр немесе ақ түсті болып келеді, өте ұзын құйрықтары және атауынан көрініп тұрғандай, жақсы дамыған артқы аяқтары бар. Еуропалық отарлаудан бері секіріп жүретін тышқан түрлерінің жартысы жойылып кеткен. Басты себебі, енгізілген түлкілер мен мысықтардың жыртқыштығы, сондай-ақ енгізілген қояндар мен еңкейтін аяқты сүтқоректілердің тамақ үшін бәсекелестігі болуы мүмкін. Секіріп жүретін тышқанның негізгі тағамы – тұқымдар. Австралиялық секіріп жүретін тышқанның зәр концентрациясы 10 000 мОсм/л-ге дейін жетеді (адамнан 10-20 есе жоғары). Бұл оған су ішпестен шөлде тіршілік етуге мүмкіндік береді.
Түрлер
Spinifex hopping mouse (Notomys alexis) Австралияның орталық және батыс құрғақ аймақтарында кездеседі, spinifex-пен жабылған құмды алаңдар мен тұрақтанған құмдық төбелерді, сондай-ақ сазды мульга және мелалеука жазықтарын мекендейді. Құрып кеткен қысқа құйрықты секіруші тышқан (Notomys amplus) шамамен 100 г салмақты ең ірі түр болды. Солтүстік секіруші тышқан (Notomys aquilo) тек Солтүстік Австралияның жағалауында, Арнем жерінен Кобург түбегіне дейін таралған. Қаңқалы секіруші тышқан (Notomys cervinus) Айр көлінің алабындағы сирек өсімдік жамылған құрғақ жазықтар мен сазды ойпаздарда кездеседі. Шамамен 30-50 г салмақты, ашық түсті, бұл түрлер топтасып тіршілік етеді және түнде тұқымдармен, жәндіктермен және жас өскіндермен қоректенеді, су ішуге мұқтаж болмайды. Ол қатерге жақын деп саналады. Стрезелецкий шөліндегі шағын көлеңкелі секіруші тышқан (Notomys fuscus) популяцияларының бір бөлігі әлі де тірілікке жабысып тұр. Олар көбінесе түнде тұқымдармен қоректенеді және терең тік орларда паналап жатады. Ұзын құйрықты секіруші тышқан (Notomys longicaudatus) – құрып кеткен түр, ол Оңтүстік және Орталық Австралияның құрғақ аймақтарында кең таралған. Ол қатты сазды топыраққа ор қазып, жүзімді жақсы көретін, бірақ қоныс аударушылардың қоймаларына зиян келтірмейтін. Тек бірнеше данасы жиналды және соңғы жазба 1901 жылға дейін, ал бас сүйегінің сынықтары 1977 жылы бүркіт түйіршігінде табылды. Құрып кеткен үлкен құлақты секіруші тышқан (Notomys macrotis) Австралияның оңтүстік-батысындағы Мур өзені аймағында мекендеген. Соңғы жазба 1843 жылдың 19 шілдесіне жатады. Митчеллдің секіруші тышқаны (Notomys mitchellii) – осы туыстың ең ірі, әлі тірі өкілі. Ол жартылай құрғақ Оңтүстік Австралияның көп бөлігінде кездеседі және қазіргі уақытта қауіп төндірмейді деп есептеледі, бірақ оның ареалы тіршілік ортасының бұзылуы мен жойылуы салдарынан қысқарған. Дарлинг Даунс секіруші тышқаны (Notomys mordax) жойылды деп саналады және 1840 жылдары Квинслендтің оңтүстік-шығысындағы Дарлинг Даунс аймағында табылған жалғыз бас сүйегінен ғана белгілі, ол Митчеллдің секіруші тышқанына ұқсас болған. Дарлинг Даунс аймағына ірі қара малдың әкелінуі аймақтың экологиясын өзгертіп, басқа да бірнеше түрлердің жойылуына немесе қауіпке ұшырауына себеп болды. (Қараңыз: Paradise parrot және Солтүстік түкті мұрынды уомбат.) Үлкен секіруші тышқан (Notomys robustus Mahoney, Smith and Medlin 2008) жойылған. Ол Флиндерс тауларындағы сұңқардың түйіршігінде табылған бас сүйектерінен ғана белгілі. Кейбір түйіршіктерде үй тышқанының сүйектері де бар, бұл оның тарихи кезеңде, мүмкін 19 ғасырдың екінші жартысына дейін сақталғанын көрсетеді. Бас сүйегінен қарағанда, ол салыстырмалы түрде ірі (N. amplus сияқты немесе одан сәл үлкен) болған және 19 ғасырдың басындағы табиғат зерттеушілерінен кездейсоқ түрде құтылып кеткен. Кен орындарының орналасуынан оның құмды топыраққа қарағанда сазды топырақты артық жақсы көргені байқалады. Еуропалықтардың қоныстанған жерінен сазды топырақта тіршілік ететін тышқандардың өте аз саны ғана аман қалғаны байқалады, ал құмдық төбелер бәсекелес және жыртқыштардан сенімдірек пана болып көрінеді. Сонымен қатар, кең жақшы секіруші тышқан деп те аталады.
The northern hopping mouse (Notomys aquilo) is found only in coastal northern Australia, from Arnhem Land to the Cobourg Peninsula. The fawn hopping mouse (Notomys cervinus) is found on the sparsely vegetated arid gibber plains and claypans of the Lake Eyre Basin. Small at around 30 to 50 g, and light in colour, it is gregarious and feeds at night on seeds, insects, and green shoots, not needing to drink water. It is classed as near threatened. Some small dusky hopping mouse (Notomys fuscus) populations retain a slender hold on existence in the Strzelecki Desert. They feed, mostly on seeds, at night and shelter in deep vertical burrows. The long tailed hopping mouse (Notomys longicaudatus) is an extinct species, which was widespread in the drier regions of southern and central Australia. It dug burrows in stiff, clay soils. It liked raisins, but was not a pest to the stores of settlers. Only a handful of specimens were collected and the last record dates from 1901, although skull fragments were found in an owl pellet in 1977. The extinct big eared hopping mouse (Notomys macrotis) lived in the Moore River area of south western Australia. The last record dates from 19 July 1843. Mitchell's hopping mouse (Notomys mitchellii) is the largest extant member of the genus. It occurs throughout much of semi arid Southern Australia and is currently considered to be unthreatened, although its range has been reduced through habitat disturbance and destruction. The Darling Downs hopping mouse (Notomys mordax) is almost certainly extinct and is known only from a single skull collected somewhere on the Darling Downs of south east Queensland in the 1840s, apparently from a creature similar to Mitchell's hopping mouse. The introduction of cattle to the Darling Downs has greatly changed the ecology of the region, and seen several other species exterminated or seriously threatened. (See Paradise parrot and Northern hairy nosed wombat.) The great hopping mouse (Notomys robustus Mahoney, Smith and Medlin 2008) is extinct. It is known only from skulls found in owl pellets in the Flinders Ranges. Some pellets also include bones of the introduced house mouse—indicating that it survived into historic times, possibly the second half of the 19th century. From the skull, it appears to have been relatively large (perhaps the size of N. amplus or a little more) and to have escaped collection by early 19th century naturalists by chance. From the location of the deposits it is assumed that it preferred clay rather than sandy soils. It is notable that very few of the clay living hopping mice have survived European settlement, sand dunes apparently providing a more secure refuge from competitors and predators. Also commonly known as the broad cheeked hopping mouse.