Кіріспе

Ит тұқымы

Пудель, неміс тілінде пудель және француз тілінде каниш деп аталады, су иттерінің тұқымы. Тұқым мөлшеріне байланысты төрт түрге бөлінеді: стандартты пудель, орташа пудель, миниатюралық пудель және той пудель, бірақ орташа пудель барлық жерде мойындалмайды. Олардың ерекше қалың, қырлы жүні бар, ол көптеген түстер мен өрнектерде келеді, бірақ тұқымдық тіркелімдерде тек біртекті түстер ғана мойындалады. Пудельдер белсенді және зиялы, әсіресе адамдардан үйренуге қабілетті. Пудельдердің өмір сүру ұзақтығы 10–18 жылға жетеді, кіші түрлері ірі түрлерінен ұзақ өмір сүреді. Пудельдің Германияда пайда болған болуы мүмкін, бірақ Халықаралық кинологиялық федерациясы (FCI) және аз ғалымдар оның Францияда пайда болғанын айтады. Осыған ұқсас иттер кем дегенде 17 ғасырға дейін таралған. Ірі пудельдер бастапқыда су құстарын аулаушылардың ойынды судан алып келуіне қолданылған, ал кішірек түрлері бұрын цирк артистері ретінде кеңінен таралған. Пудельдер Ұлыбританияның Кеннел клубы мен Американың Кеннел клубы (AKC) құрылғаннан кейін көп ұзамай мойындалды. 20 ғасырдың ортасынан бері пудельдер үй жануарлары және шоу иттері ретінде үлкен танымалдылыққа ие болды – 1960 жылдан 1982 жылға дейін пудельдер AKC-де ең көп тіркелген тұқым болды, ал қазір FCI-де үшінші орында тұр. Пудельдер иттер көрмесінде де жиі кездеседі, онда олар көбінесе беті мен артқы жағы қысқа қырқылған, ал есікшелер мен құйрық ұшындағы шаштар қалдырылған танымал континентальді қырқумен (клиппен) көрсетіледі.

Тарих

Көптеген кинологтар пудельдің орта ғасырларда Германияда, бүгінгі стандартты пудельге ұқсас иттен пайда болғанына сенеді. Германияда пудель – су иті болған, Англияда – ағылшын су спаниелі, Францияда – барбет, Ирландияда – ирланд су спаниелі, ал Нидерландыда – ветерхаун болды. Бұл теорияны қолдайтын дәлелдердің бірі – тұқымның герман тіліндегі атауы, пудель немесе неміс тілінде "Пудль", ол төменгі неміс тіліндегі "puddeln" сөзінен шыққан, яғни "шашырату" дегенді білдіреді. 17-ғасырдың басынан бері әртүрлі неміс суретшілерінің көптеген туындыларында пудельге ұқсас иттер бейнеленген. Кейбір кинологтар пудельдің Францияда, "Каниш" деген атпен пайда болғанына және тұқымның барбеттен тарағанына сенеді. Бұл пікірді Халықаралық кинологиялық федерация (FCI) да қолдайды. Басқалары бұл тұқымның Ресейде, Пьемонтта немесе Солтүстік-Батыс Африкада пайда болғанын айтады. Пудельдің шығу тегі қандай болса да, оның неміс және француз тіліндегі атаулары қазіргі пудельдің ата-бабаларының су құстарын аулау кезінде атып түсірілген құстарды әкелуге және нысанадан жаңылысқан садақ жебелерін іздеуге кеңінен қолданылғанын көрсетеді.

Өлшемі әртүрлі

Ақыл-парасаты, бағынуға дайын мінезі, дене шынықтыру қабілеттері және сұлу келбетінің арқасында пудельдер цирктерде, әсіресе Францияда жиі пайдаланылды. Француз цирктерінде пудельдер таңдап асылдандырылып, қазіргі миниатюралық пудель деп аталатын, ал 1907 жылға дейін «той пудель» деп аталған, өйткені кішкентай итті саяхаттайтын цирктерде ұстау және тасымалдау оңайырақ болатын. Цирк артистері ретінде олар түрлі трюктарды орындады, соның ішінде арқанмен жүру, комедиялық қойылымдар мен тіпті фокус және карта ойындарын көрсетті. Той пудель 20-шы ғасырдың басында, шағын пудельдерді тағы да кішірейте асылдандыру арқылы, танымал серіктес ит жасау үшін шығарылды. Бастапқыда, осы әрекеттердің нәтижесінде, тек кішкентай өлшемге ұмтылудың салдарынан, дене бітімі бұзылған немесе қалыптан тыс, сондай-ақ мінез-құлқында проблемалары бар күшіктер дүниеге келді. Жаңа асылдандыру тәсілдері қабылдағанда, бұл түр түпнұсқаның кішкентай көшірмесі ретінде қалыптасты. Кейін, одан да кішкентай түрді – «кесе пудельді» жасауға жасалған тырысқандар генетикалық аномалияларды жеңе алмады және тоқтатылды. Пудельдің соңғы мойындалған түрі – орташа пудель, оның мөлшері стандартты және миниатюралық пудельдің арасында орналасқан. Әлемдік кинологиялық федерациялармен (kennel clubs) толығымен мойындалмаған орташа пудель, FCI және көптеген Еуропалық кинологиялық федерациялармен мойындалған. Осы төртінші өлшемді түрді жасаудың себебі, конформация көрмелерінде пудельдердің түрлері бойынша қатысушылар санын азайту ниеті болуы мүмкін.

Жақында болған тарих

Пудль 1874 жылы Ұлыбританияның Кеннел клубы, ал 1886 жылы Американың Кеннел клубы (АКК) тарапынан мойындалды, екі клубтың да құрылғаннан кейін көп ұзамай. АҚШ-та пудльдер 1935 жылға дейін танымал болған жоқ, содан кейін Пудль Нунсо Дюк де ла Террас Вестминстерде үздік шоу жеңімпазы атанды. Осыдан кейін олар жылдам дамып, 1960 жылдан 1982 жылға дейін АКК-нің ең көп тіркелген тұқымы болды. 1935 жылдан бері пудльдер Вестминстерде 10 рет үздік шоу жеңімпазы атанды, бұл кез келген тұқым үшін екінші орын. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, пудль әлемдегі ең танымал FCI тіркелген тұқымы болды, Лабрадор ретривері мен неміс шопандарынан кейін, зерттелген 25 елден жылына 118 653 жаңа ит тіркелді.

Сыртқы келбеті

Пудель - белсенді, спорттық тұқым, оның түрлері көбінесе өлшемімен ерекшеленеді. FCI тұқымдық стандартында стандартты пудель – , орташа пудель – , шағын пудель – , ал ойыншық пудель – аралығында болуы керек делінген. Орташа пудель түрін танымайтын кинологиялық клубтар әдетте стандартты пудельді – және шағын пудельді – аралығында ұстайды, ал ойыншық пудельдің өлшемі өзгеріссіз қалады. Денсаулығы жақсы ересек стандартты пудельдің салмағы – , орташа пудельдікі – , шағын пудельдікі – , ал ойыншық пудельдікі – аралығында болады.

Жамылғы

Пудльдердің қалың, иірімді, кермек жүні болады. Үй жануарларын күтуші адам пудльді әр төрт-сегіз апта сайын күтуге дайындалуы керек. Пудльдер көбінесе гипоаллергенді ит тұқымы деп есептеледі. Олардың жеке шаш түбірлерінің белсенді өсу кезеңі көптеген басқа тұқымдарға қарағанда ұзаққа созылады; тығыз иірімделген жүнімен байланысты, ол шашты және өлген түктерді иірімдерде ұстап, олардың түсуін баяулатады, нәтижесінде жеке пудль айналаға аз түк пен шаш шығарады. Дегенмен, ғалымдар әдетте тұқымдар арасында аллергендердің айырмашылығын анықтамаған.

Клиптер мен күту

FCI және AKC пудльдерді бала, континентальдық (FCI стандартындағы арыстан жүні), ағылшын мінезі немесе спорттық (заманауи) түрінде көрсетуге рұқсат береді. FCI сондай-ақ скандинавиялық түрін мойындайды. Шымды пудльдерді барлық маңызды кинология клубтарының көрмелерінде көрсетуге болады.

Түстер

Пудльдің әртүрлі түс нұсқалары бар, оның ішінде ақ, қара, қоңыр, көк, сұр, күміс, кофе-лакт, күміс беж, крем, шафран және қызыл түстері, сондай-ақ парти, абстракт, сабель, бридл және фантом сияқты өрнектер кездеседі. FCI мойындаған түстер – қара, ақ, қоңыр, сұр және ақсұр. Көп түсті пудльдерді мойындау түрлі тіркемелерге байланысты өзгеше. Олар тарихи тұрғыдан жиі кездесетін, бірақ 1900 жылдардың басында танымалдылығы азайды және көптеген тіркемелерден алынып тасталды. Американдық Кеннел Клубы (AKC) пудльдерді бір түсті және көп түсті жүндерде мойындайды; алайда, конформацияда тек бір түсті пудльдер ғана қатыса алады. Парти пудльдің жүні негізінен ақ түсті болып, үстіне кез келген басқа бір түсті дақтары болады. Егер парти пудльдің қара және ақ түсті белгілері смокингке ұқсас болса, онда оны «смокинг» пудлі деп атайды. Абстракт пудль негізінен бір түсті болып, ақ түсті дақтары болады. Ұялшақтық немесе агрессивтілік осы тұқымдағы қателіктердің бірі саналады.

Денсаулық

Пудльдің өмір сүру ұзақтығы оның мөлшеріне байланысты өзгереді, себебі кішкентай иттер үлкендерінен ұзақ өмір сүреді. Жапонияда жасалған зерттеуде ойыншық пудльдің өмір сүру ұзақтығы 12,7 жылға жетеді деген көрсеткіш анықталды. Пудльдер түрлі тұқымдық ауруларға шалдығады. "Пудльдер денсаулығының тізілімі" стандартты пудльдердің 50-ден астам маңызды денсаулық проблемаларын тізімдейді. Пудльдердің гипотиреозға бейімділігі бар. Пудльдер өте оңай жаттықтырылатын, әдетте бағынуға үйретуде жақсы нәтижелер көрсететін иттер. Пудльдер кем дегенде 17 ғасырдан бері әскери мақсатта қолданылып келеді, бұл олардың жоғары интеллектісі мен жаттықтырылуға қабілетімен байланысты. Олардың бұрынғы аң аулаушы ит ретіндегі тарихы оларды соғыс даласына лайықты етеді, және оларды оқ ату дыбысын елемеуге үйретуге болады. Ағылшыл азамат соғысы кезінде Рейн князі Руперт өте танымал аң аулаушы пудльге ие болған, ол қожайынымен бірге атқа мініп шайқасқа қатысқан. Наполеон Бонапарт өзінің естеліктерінде Маренго шайқасындағы гранадиердің пудлінің, қожайынының денеімен бірге қалып, адалдығын көрсеткені туралы жазған.