Кіріспе

Үндістанның бағалы қағаздар нарығы

Үндістанның Ұлттық қор биржасы (NSE) – Мумбаи қаласында орналасқан, Үндістандағы жетекші қор биржаларының бірі. NSE-ге банктер мен сақтандыру компаниялары сияқты әртүрлі қаржы институттары тиесілі. Бұл әлемдегі ең ірі туынды құралдар биржасы, саудаланатын келісімшарттар саны бойынша, ал 2022 жылғы күнтізбелік жыл бойынша қолма-қол ақша акциялары бойынша үшінші ірі биржа. 2024 жылғы қаңтар айының мәліметтері бойынша, жалпы нарықтық капитализациясы бойынша әлемдегі 7-ші ірі қор биржасы болып табылады. NSE-нің флагмандық индексі – NIFTY 50, 50 акциядан тұратын индекс, Үндістанда және әлем бойынша инвесторлар үшін Үндістанның капитал нарығының көрсеткіші ретінде кеңінен қолданылады. NIFTY 50 индексі 1996 жылы NSE тарапынан ұсынылды.

Тарих

Ұлттық қор биржасы 1993 жылы Үндістан нарығындағы акциялардың ашықтығын қамтамасыз ету үшін құрылды. НСЕ Үндістан Үкіметінің тапсырысы бойынша, 1991 жылы Первани комитетінің ұсынымдары негізінде құрылды, ал жобаны бес мүшеден тұратын команда (Рави Нараин, Рагхаван Путран, К. Кумар, Читра Санкаран және Ашишкумар Чуахан) Р.Х. Патил мен С.С. Надкарнимен бірге, 1992 жылы IDBI-ден жіберілгендер дайындады. Сауда мүшелігі тек брокерлер тобымен ғана шектелуінің орнына, НСЕ білікті, тәжірибелі және ең төменгі қаржылық талаптарға сай келетін кез келген адамға сауда жасауға мүмкіндік берді. НСЕ 1993 жылдың 30 маусымында көтерме борыштық нарық (WDM) сегментімен, ал 1994 жылдың 3 қарашасында акциялар сегментімен жұмысын бастады. Жұмыстың басталғанына бір жыл ішінде НСЕ-дегі күнделікті айналым BSE-дегіден асып түсті. Деривативтер сегментіндегі операциялар 2000 жылдың 12 маусымында басталды. 2008 жылдың тамызында НСЕ валюталық деривативтерді енгізді.

NSE EMERGE

NSE EMERGE – Үндістандағы шағын және орта кәсіпорындар (ШОК) мен стартап компаниялар үшін NSE-нің жаңа жобасы. Бұл компаниялар бастапқы публикті ұсынылым (IPO) болмастан NSE-де тіркелуге мүмкіндік алады. Бұл платформа ШОК-тер мен стартаптарға инвесторлармен байланыс орнатуға және қаражат тартуға көмектеседі. 2019 жылдың тамызында NSE-нің ШОК платформасында 200-ші компания тіркелді.

Нарықтар

Ұлттық қор биржасы (NSE) 2000 жылдың 12 маусымында индекс фьючерстерін іске қосу арқылы деривативтермен сауда-саттықты бастады. NSE-нің фьючерстер мен опциондар сегменті әлемдік деңгейде танымал. Фьючерстер мен опциялар сегментінде NIFTY 50 индексі, NIFTY IT индексі, NIFTY Bank индексі, NIFTY Next 50 индексі және жеке акциялар фьючерстерімен сауда жасау мүмкіндігі бар. Сонымен қатар, NIFTY 50 бойынша мини фьючерстер мен опциялар, сондай-ақ ұзақ мерзімді опциялармен сауда жасауға болады. 2013 жылдың сәуір айынан 2014 жылдың наурыз айына дейінгі қаржы жылында биржаның F&O сегментіндегі күндізгі орташа айналым көлемі құрады. 2012 жылдың 3 мамырында Ұлттық қор биржасы Ұлыбритания акция нарығының кеңінен танымал FTSE 100 индексі бойынша туынды келісімшарттарды (фьючерстер мен опциондар) іске қосты. Бұл Ұлыбритания акция нарығының Индияда алғаш рет ұсынылған индексі болды. FTSE 100 индексіне Ұлыбританияда тіркелген ең ірі 100 компания кіреді және үш жыл ішінде инвестицияларға 17,8 пайыздық кіріс әкелді. Бұл индекс Ұлыбритания акция нарығының капитализациясының 85,6 пайызын құрайды. 2013 жылдың 10 қаңтарында Ұлттық қор биржасы Japan Exchange Group, Inc. (JPX) компаниясымен JPX-тің еншілес компаниясы Osaka Securities Exchange Co., Ltd. (OSE) биржасында Үндістан акция бағасының өкілі болып табылатын NIFTY 50 индексі фьючерстерін іске қосуға дайындық туралы ниет хатына қол қойды. Алдағы уақытта екі тарап та NIFTY 50-ні йенамен есептеуде тіркеуге қатысты дайындық жұмыстарын жүргізеді. 2013 жылдың 13 мамырында NSE борыштық құралдармен сауда жасау үшін тиімді және ашық сауда алаңын қамтамасыз ету мақсатында Үндістандағы алғашқы арнайы борыштық платформаны іске қосты.

Нарық статистикасы

Бұған дейін Бимал Джалан комитетінің есебінде Үндістан халқының бар болғаны 3% қор нарығына инвестиция салғаны, ал АҚШ-та бұл көрсеткіш 27%, Қытайда 10% болғаны айтылған. "Экономикалық Таймс" басылымының бағалауынша, 2018 жылғы сәуір айына дейін 6 крор (60 миллион) жеке инвестор өз жинақтарын акцияларға тікелей сатып алу немесе өзара қорлар арқылы салымдаған. Morgan Stanley компаниясы Үндістан акцияларының 25 жыл ішінде төрт рет төмендегенін, яғни шетелдік инвесторлар Үндістан акцияларына белсенді қатысқаннан бері осылай болғанын атап өтті. "Экономикалық Таймс" бағалауынша, Үндістан қор нарығындағы құлдырау АҚШ нарығындағы сияқты, орташа есеппен 3 жылда бір рет болады. Бұл бағалау үшін Nifty 50 индексі базалық көрсеткіш ретінде қолданылады және соңғы 25 жылда 20% құлдыраудың сегіз жағдайы анықталды. SEBI мәліметінше, 2022–23 қаржы жылында өзара қорлардың 73% бірлемі 2 жыл ішінде қайтарылып алынған, ал тек 3% бірлемі 5 жылдан астам сақталған. SEBI жүргізген тағы бір зерттеуде, 2021–22 қаржы жылында акциялар фьючерстері мен опциялары (F&O) сегментінде жеке акция саудагерлерінің шамамен 89% шығынға ұшыраған. Үндістанның Ұлттық Банкінің есебіне сәйкес, 2023 қаржы жылында үй шаруашылықтарының жинақтарының 6% өзара қорларға, ал 1% тікелей акцияларға салынған. Үндістандағы үй шаруашылықтарының шамамен 95% ақшаларын банк депозиттерінде сақтайды, оның ішінде мерзімді депозиттер, зейнетақы қорлары, жеке зейнетақы жинақтары, өмірді сақтандыру және түрлі шағын жинақтау схемалары бар. 2019 жылғы SEBI есебінде «Үндістанның 95% астам отбасылары ақшаларын банк депозиттерінде сақтауды ұнатады, ал 10% азы өзара қорларға немесе акцияларға инвестициялауды таңдайды. Елдің қалалық және ауылдық аймақтарында жүргізілген сауалнамада өмірді сақтандыру екінші орында тұрғаны, одан кейін бағалы металдар, почталық жинақтар және жылжымайтын мүліктер топ бестікке кіргені анықталды» делінген.

Қаржылық сауаттылық

НСЕ Гокхале саясат және экономика институты (GIPE) (Пуна), Бхарати Видьяпиетт университеті (BVDU) (Пуна), Гуру Гобинд Сингх Индрапраста университеті (Дели), РВ университеті (Бангалор), Кттактың Равеншоу университеті және Патиаланың Пунжаби университеті сияқты бірнеше университетпен ынтымақтастық орнатты, олар MBA және BBA курстарын ұсынады. Студенттердің инвестиция, сауда және портфельді басқару дағдыларын дамыту үшін НСЕ "NSE Learn to Trade" (NLT) деп аталатын нарықты модельдеу бағдарламасын ұсынды. Бұл модельдеу бағдарламасы қазіргі нарық мамандары қолданатын бағдарламаға өте ұқсас және студенттерге нарықта сауда жасауды үйренуге көмектеседі. НСЕ сонымен қатар Қаржылық нарықтардағы сертификаттау (NCFM) бағдарламасы аясында онлайн-емтихан өткізеді және сертификаттар береді. Қаржылық сауаттылықты арттыру мақсатында НСЕ "NSE Academy Limited" компаниясын құрды. Қазіргі уақытта бастауыш және озық деңгейде қаржы және капитал нарықтарының әртүрлі салаларын қамтитын 46 модуль бойынша сертификаттар қолжетімді. Әр түрлі модульдердің тізімін NSE India ресми сайтында табуға болады. Бұған қоса, 2009 жылдың тамызынан бастап НСЕ "NSE Certified Capital Market Professional" (NCCMP) деп аталатын қысқа мерзімді курс ұсынады.

Нарықты манипуляциялау

Үндістанның BSE және NSE қор биржалары бірнеше сыбайлас жемқорлық оқиғаларына куә болды. Кейде Үндістанның Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі регламенттік комитеті (SEBI) бірнеше жеке тұлғалар мен ұйымдарға акция манипуляциясы үшін, әсіресе, төмен ликвидті шағын капиталды және арзан акциялар бойынша биржаларда сауда жасауға тыйым салады.

NSE-нің бірігіп орналасуы

2015 жылдың 8 шілдесінде Sucheta Dalal Moneylife сайтында мақала жазып, кейбір NSE қызметкерлерінің жоғары жиіліктегі сауда немесе ко-локация серверлеріне қатысты құпия деректерді таңдамалы нарық қатысушыларына жіберіп, осылайша бәсекелестерінен жылдам сауда жасау мүмкіндігін қамтамасыз еткенін мәлімдеді. NSE Moneylife жариялаған мақалада қорлаушылық бар деп шағымданып, сотқа жүгінді. 2015 жылдың 22 шілдесінде NSE бұл жарияланымға қарсы сотқа талап арыз берді. Бірақ 2015 жылдың 9 қыркүйегінде Бомбей жоғары соты бұл істі қараусыз қалдырып, Moneylife-ке қарсы қорлау ісі бойынша NSE-ге айыппұл салды. Жоғарғы сот NSE-ге журналистер Дебашис Басу мен Сухета Далалға төлеуді, ал қалған соманы екі ауруханаға беруді тапсырды. Бомбей жоғары соты NSE-нің шағымы бойынша шығындар туралы шешімді екі аптаға тоқтатты. Сондай-ақ, басқарма бұрынғы басқарушы директорлар мен бас директорлар Рави Нараин мен Читра Рамакришнаны қоса алғанда 16 адамға қатысты шешім қабылдады, оларға сол кезеңдегі жалақысының 25 пайызын, сондай-ақ үстеме ақысын төлеуді бұйырды. Жиналған барлық қаражат инвесторларды қорғау және білім беру қорына аударылады. Бұл адамдар бес жылға нарықтан шеттетіліп, тіркелген компанияда кез келген лауазымды атқару құқығынан айырылды.