Кіріспе
Дағыстан (Ресей) және Әзірбайжандағы этникалық топ – лезгиндер (лезгияр). Олар негізінен Ресейдің оңтүстік Дағыстаны және Әзірбайжанның солтүстік-шығысында қоныстанған Солтүстік-Шығыс Кавказ этносы. Лезгиндер лезгин тілінде сөйлейді. Олардың әлеуметтік құрылымы теңдік пен жеке тұлғаға құрмет көрсетуге негізделген. Лезгин қоғамы джамаат айналасында ұйымдасқан, дәстүрлі түрде теңгерімді және сихилар (сихилар) деп аталатын көптеген тәуелсіз жергілікті руларға бөлінген. Лезгиндердің жері тарих бойында көптеген басқыншылардың шабуылына ұшыраған. Оның қиын-қыстау жер бедері және лезгиндер қоныстанған аймақтарға сыртқы күштер берген стратегиялық маңызы, лезгин қауымының рухани мәдениетіне үлкен үлес қосып, ұлттық мінезін қалыптастыруға көмектесті. Ұдайы шабуылдарға байланысты лезгиндер ата-аналары мен қоғамнан ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан, лезгивал деп аталатын ұлттық ар-ұяқ және мінез-құлық кодексін қалыптастырды. Ол моральдық және этикалық нормаларды, жомарттық пен әйелдердің ар-намысын қорғауға деген ниетті білдіреді.
Lezgins ( lezgijar) are a Northeast Caucasian ethnic group native predominantly to southern Dagestan, a republic of Russia, and northeastern Azerbaijan, and speak the Lezgin language. Their social structure is firmly based on equality and deference to individuality. Lezgin society is structured around djamaat and has traditionally been egalitarian and organised around many autonomous local clans, called syhils (сихилар). The land of the Lezgins has been subject to multiple invaders throughout history. Its isolated terrain and the strategic value outsiders have placed on the areas settled by Lezgins has contributed much to the Lezgin community ethos and helped shape its national character. Due to constant attacks from the invaders, the Lezgins have developed a national code of honor and conduct, Lezgiwal, passed down from generation to generation by parents and society. It implies moral and ethical behaviour, generosity and the will to safeguard the honor of women.
Этимология
Бүркіт лезгиндердің ұлттық жануары болып саналады, сондықтан «лезги» атауы лезги тіліндегі «бүркіт» деген мағына беретін «лек» сөзінен шыққан дейді. Басқалары лезгинің ежелгі «леги» және ерте ортағасырлық «лакзи» тайпаларынан тарағанын санайды. Ежелгі грек тарихшылары, оның ішінде Геродот, Страбон және Плиний Кавказ Албаниясында қоныстанған «легой» (немесе Λῆχαι) халқы туралы жазған. 9-10 ғасырлардағы араб тарихшылары қазіргі оңтүстік Дагестан аумағындағы «Лакз» патшалығын атап көрсеткен. Әл-Масуди осы аймақтың тұрғындарын Ширванды солтүстіктен келген шапқыншылардан қорғаған «лакзамдар» (лезгиндер) деп сипаттаған. Ресей революциясына дейін «лезгин» термині қазіргі Ресей Федерациясының Дагестан Республикасында тұратын барлық этникалық топтарға қолданылған. 19 ғасырда бұл термин нах тілдеріне жатпайтын солтүстік-шығыс кавказ тілдерінде сөйлейтін этникалық топтардың барлығын қамтыды, оның ішінде кавказ авалары, лактар және тағы да басқалары (бірақ солтүстік-шығыс кавказ тілдерінде сөйлейтін вайнах халықтары «черкестер» деп аталған).
Тарих
4 ғасырда лезги тілдерінде сөйлейтін көптеген тайпалар 26 тайпадан тұратын одақ құрып, Шығыс Кавказдағы Кавказ Албаниясы мемлекетінде бірікті. Бұл мемлекет б.з.д. 513 жылы Парсы Ахеменид империясының құрамына енді. Парфян және Сасанид әулеттері билік еткен кезде Кавказ Албаниясы Лакзи, Ширван сияқты бірнеше аймаққа бөлінді. Лезги тілінде сөйлейтін тайпалар Персия туы астында Ұлы Ескендірдің басқыншылығына қарсы Гаугамела шайқасына қатысты. Парфян билігі тұсында Иранның саяси және мәдени ықпалы Кавказ Албаниясының провинциясының барлық аймағында, лезги тілінде сөйлейтін тайпалар тұратын жерлерді қоса, күшейді. Римнің Парфянмен соғыстарына байланысты аймақтағы уақыты-уақтымен билігі болғанымен, ел енді Иберия (Шығыс Грузия) және Кавказ Албаниясымен бірге, басқа Арсакид тармақтары билік еткен пан-Арсакид әулеттік федерацияның бөлігіне айналды. Албан патшасының нақты билігі болмады, азаматтық, діни және әскери билік аймақтың Сасанид марзбанының (әскери губернаторының) қолында болды. Рим империясы 300 жыл шамасында оңтүстік Лезги аймақтарының бір бөлігін бірнеше жылға бақылауға алды, бірақ Сасанид парсылары оны қайта бақылауға алып, арабтар басып кіргенге дейін ғасырлар бойы билік етті. Лезгиндер исламмен 8 ғасырда танысқан болуы мүмкін, бірақ 15 ғасырға дейін негізінен анимизмді ұстанды. 15 ғасырдан бастап мұсылмандық ықпалы күшейді, оңтүстіктен парсы саудагерлері келіп, солтүстіктен Алтын Орда қысым көрсетті. 16 ғасырдың басында парсы Сәфевидтері Дагестанның үлкен бөлігін ғасырлар бойы бақылауына алды. 1578-1590 жылдардағы Осман-Сәфевид соғысы нәтижесінде Османлылар аймақты қысқа мерзімге бақылауға алды, бірақ оны Аббас I патша (1588-1629) басқарған Сәфевидтер қайтарып алды. Сәфевидтік Иран дәуіріндегі белгілі лезгин – Фатх Али Хан Дагестани, ол 1716-1720 жылдары Сұлтан Хусейн шах (1694-1722) тұсында Сәфевидтің ұлы визирі болды. 18 ғасырдың басында Сәфевид империясы күрт құлдырады. 1721 жылы лезгиндер Ширван провинциясының астанасы Шамахы қаласын тонады. Лак Кази Кумух хандығы 18 ғасырда Сәфевид империясы ыдырағаннан кейін лезгиндердің бір бөлігін бақылады. 18 ғасырдың бірінші жартысында Персия Надир шахтың басшылығымен Кавказдың барлық аймағында билігін қайта орнатты. Надир қайтыс болғаннан кейін аймақ бірнеше хандықтарға бөлінді. Кейбір лезгиндер қазіргі Әзірбайжандағы Куба хандығының құрамына кірді, ал қалғандары Дербент және Кура хандықтарының билігіне бағынды. Лезгиндердің көп бөлігі "еркін қоғам" (Мағалым) құрды (Ақты пара (қазіргі Ақты ауданы), Куре (қазіргі Курахский ауданы), Алты пара және Докуз пара (қазіргі Докузпаринский ауданы)). Кейбір лезгин рулары Рутул федерациясына кірді. 1813 жылы Гулистан шарты бойынша орыстар Оңтүстік Дагестанды және қазіргі Әзірбайжан Республикасының көп бөлігін бақылауға алды. 1828 жылғы Түркменчай шарты Дагестанды және лезгиндер тұратын басқа да аймақтарды Ресейдің бақылауына бекітіп, Иранды әскери теңдеуден шығарды. Лезгиндердің негізгі қонысы – ауыл ("хур"). Әлеуметтік топтарға қатысты лезгин ауылы кварталдарға бөлінеді. Географиялық жағынан байланысты кең таралған қоныстар (бір квартал – бір сихил). Әр ауылдың ауылдық аймағында Ким болды, ол ауылдың қоғамдық өмірінің ең маңызды мәселелерін шешу үшін ауыл жиналысында тұрғындардың (ерлер бөлігі) жиналуы болды.
Лезгивал
Лезгиль – лезгиндердің жазба кодексі емес, ар-намысы. Лезгивал жазбаға түсірілмеген, ол лезгиндердің этикалық қағидаларының жиынтығы ретінде халық арасында қалыптасқан. Ол қоғамның әрбір мүшесінің өмірінің барлық саласын, бала кезінен бастап қамтиды. Лезгивал – ата-аналар мен қоғам ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп келе жатқан ар-намыс және мінез-құлық кодексі. Ол моральдық және этикалық ұстанымдарды, жомарттық пен әйелдердің ар-намысын қорғауға деген құлшынысты білдіреді. Аңызға айналған Әбрек Кири Буба орыстардың қолынан қаза тапқанға дейін: «Көкірекке пышақ кіргені, ар-намысты топыраққа төккеннен жақсы» деген.
Дін
Лезгиндер, Солтүстік-Шығыс Кавказдың көптеген халықтары сияқты, мұсылмандар. Бірақ, ұзақ жылдар бойы сақталған дәстүрлі сенімдердің әсерінен дін қатаң формада қалыптаспады. Көрші мемлекеттердің, әсіресе кеңес үкіметінің ықпалымен дін қаншалықты да басылды, ал қазіргі таңда мәдени дәстүрлерге қарағанда аз маңызға ие. Дегенмен, дінді ұстанатындар Шафии немесе Ханафи фиқһ мектептерінің бірін таңдайды. Лезгиндер исламнан бұрынғы дәуірге дейін жететін Яран сувар мерекесін тойлайды, сондай-ақ кейбіреулері Рамазан және Ораза айт мерекелерін де сақтайды.
Тілдер және әдебиет
Лезгин тілі Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдер отбасының лезгилік тармағына жатады (ағұл, рутул, тахур, табасаран, будух, хиналуг, джек, хапут, криц және уди тілдерімен бірге). Лезгин тілінің үш жақын туыс (бір-бірін түсінетін) диалектісі бар: Курин (Гүней немесе Курах деп те аталады), Ахти және Куба. Курин диалектісі – үш диалектінің ең көп тарағаны. Бұл диалект Дағыстандағы лезгин аумақтарының көп бөлігінде, соның ішінде Курах қаласында қолданылады. Курах қаласы тарихи тұрғыдан Дағыстандағы лезгин аумағындағы ең маңызды мәдени, саяси және экономикалық орталық болған және Курин хандығының бұрынғы орталығы еді. Ахти диалектісі Дағыстанның оңтүстік-шығысында сөйленеді. Куба диалектісі – үш диалектінің ең түркіленгені, Солтүстік Әзірбайжандағы лезгиндер арасында кең таралған (бұл аймақтың мәдени және экономикалық орталығы Куба қаласының атымен аталған).
Билер мен музыка
Лезгин биі, оның ішінде лезгин еркек биі және жұп биі, Кавказдың көптеген халықтары арасында кең таралған. Биде 2 образ қолданылады. Ер адам "бүркіт" сияқты қозғалыс жасайды, баяу және жылдам қарқынмен алмастырады. Ең әсерлі қозғалыстар – ер адамдардың би қимылдары, ол аяқ ұштарында тұрып, қолдарын әртүрлі бағытта лақтырады. Әйел "қу" ны образында қозғалады, әдемі дене күйі мен тегіс қол қозғалыстарымен таң қалдырады. Әйел ер адамнан кейін биінің қарқынын арттырады. Барлық кавказдық халықтар арасында кең таралған биге лезгиндердің ежелгі тотеміне сәйкес атау берілгені таңғажайып емес: "Лек" сөзі – бүркіт деген мағынаны білдіреді. Лезгиндер арасында соғыстар туралы эпикалық тарихи әндер танымал. Ең белгілілері – "Шамил атана" (Имам Шамил туралы) және "Кири Буба" балладалары (лезгин абрегі туралы). XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында лезгин мәдениеті мен әдебиетіне Әзірбайжанның елеулі әсері тиді. Алғашқы лезгин театры 1906 жылы Ақты ауылында құрылды. 1935 жылы жартылай кәсіби ұжымның негізінде С. Стальский атындағы Лезгин мемлекеттік музыкалық-драмалық театры құрылды. 1998 жылы Әзірбайжанда, Кусар қаласында Мемлекеттік лезгин театры ашылды.
Әзірбайжан
Лезгиндер "жалпы алғанда" Әзірбайжан қоғамына жақсы бейімделген. Аралас некелер де кең таралған. Әзірбайжан лезгиндерінің білім деңгейі Дағыстандағы лезгиндерге қарағанда жоғары. 1992 жылы лезгин құқықтарын қорғау мақсатымен "Садвал" атты лезгин ұйымы құрылды. Садвал Ресей мен Әзірбайжан шекарасын қайта жүргізу арқылы, Ресей және Әзірбайжанда лезгиндер шоғырланған аймақтарды қамтитын біртұтас лезгин мемлекетін құруға ұмтылды. Әзірбайжанда "Самур" атты, Әзірбайжандағы лезгиндердің мәдени автономиясын күшейтуді жақтаған, орташа көзқарастағы ұйым құрылды. Лезгиндер дәстүрлі түрде жұмыссыздық пен жер жетіспеушілігінен зардап шекті. 1994 жылы Чеченстандағы соғыс салдарынан Ресей мен Әзірбайжан арасындағы шекара жабылды, нәтижесінде лезгиндер тарихында алғаш рет халықаралық шекарамен бөлініп, олардың қозғалысы шектелді. Әзірбайжандағы лезгин қозғалысының күшеуі 1990 жылдардың соңына қарай әлсіреді. "Садвал" ұйымы Баку метросындағы жарылысқа қатысы бар деген айыппен Әзірбайжан билігі тарапынан тыйым салынды. Қарабах соғысының аяқталуы және лезгиндердің әскерге мәжбүрлі түрде шақырылуға қарсылығы, қозғалыстың жұмылдыруға негіз болатын маңызды мәселесінен айырды. 1998 жылы "Садвал" "орталықшыл" және "радикалды" топтарға бөлінді, содан кейін Ресей-Әзірбайжан шекарасының екі жағында да оның қолдауы азайды. Лезгиндер 2005 жылғы қарашада өткен парламенттік сайлауда пропорционалды өкілдік жүйесінен бас тартылғаннан кейін Әзірбайжан Парламентіне (Мәжіліс) өкілдіктің жеткіліксіздігіне алаңдаушылық білдірді. Бұрынғы парламентте лезгиндер екі депутатпен өкілдік еткен, ал қазір тек бір депутатпен ғана өкілдік етеді. Лезгиндер дискриминацияға ұшырағанын және экономикалық және білім беру салаларындағы кемсітушіліктен қашу үшін әзербайжандық ұлттық санаға ассимиляциялануға мәжбүр екенін айтады. Сондықтан, халық санақтарында көрсетілген лезгиндердің саны нақты санынан әлдеқайда төмен болуы мүмкін. Лезгин тілі лезгиндер көп тұратын аймақтарда шетел тілі ретінде оқытылады, бірақ оқу материалдары жеткіліксіз. Лезгин оқулықтары Ресейден келеді және жергілікті жағдайларға бейімделмеген. Лезгиндер өздерінің бай ауызша дәстүрлерінің жоғалып кетуіне алаңдаушылық білдіреді. Әзірбайжанда лезгин телеарнасы тек Ресейден шекара арқылы трансляцияланады. 2006 жылғы наурыз айында Әзірбайжан БАҚ-ы "Садвал" Дағыстанда операциялар жүргізіп жатқан "жер асты" террористік тобын құрғанын хабарлады. Ресейдің Дағыстан аймағындағы қауіпсіздік күштері бұл хабарламаларға күмәнмен қарады, себебі ешқандай дәлел таба алмады.
Дағстан
Кейбір хабарламаларға сәйкес, Дағыстандағы лезгиндер жұмыссыздықтан пропорционалдық емес түрде зардап шегеді, оңтүстік Дағыстанның лезгиндер тұратын аймақтарындағы жұмыссыздық деңгейі республика бойыншағы 32 пайыздық орташа көрсеткіштен екі есе жоғары. Бұл 2006 жылдың қаңтар айында "Садвал" қозғалысы ішінде Ресей-Әзірбайжан шекарасын қайта қарау және оңтүстік Дағыстанның лезгиндер тұратын аймақтарын Әзірбайжан құрамына қосу туралы жаңа талаптардың туындауына ықпал еткен факторлардың бірі болуы мүмкін. 1999 жылдың наурыз айында тағы бір ұйым – Федералдық лезгин ұлттық мәдени автономиясы құрылды, ол лезгиндердің мәдени автономиясын жақтаған аумақтық емес қозғалыс болып табылады.
Генетика
Қазіргі лезгиндер солтүстік-шығыс кавказ тілдерінде сөйлейді, бұл тілдер инду-еуропа тілдері келгенге дейін аталған аймақта қолданылып келген. Олар мәдени және тілдік жағынан Оңтүстік Дагестанның агулдарымен және шамалы алысрақ сахурлар, рутулдар мен табсарандармен (лезгиндердің солтүстік көршілері) тығыз байланыста. Сонымен қатар, аз санда болғанымен, Солтүстік Әзірбайжанның жек, крыц, шахдаг, будух және хиналуг халықтары да туыс. Бұл топтар лезгиндермен бірге жергілікті лезги халқының Самур тармағын құрайды. Лезгиндердің қола дәуірінде Оңтүстік Дагестан аймағында тұрған халықтардан тарағанына сенім бар. Дегенмен, соңғы 4000 жылда Орталық Азия халқымен араласуды көрсететін ДНК деректері де бар.