Кіріспе

Базель қаласының диалектісі, Швейцария. Базель неміс тілі немесе Baseldytsch (стандартты неміс тілінде: Baseldeutsch) – Швейцарияның Базель қаласында қолданылатын диалект. Базель диалектісі Жоғарғы герман тілі аймағында Төменгі герман тілінің тілдік анклавы болып табылады.

Аспарированды плазивтер

Базельдік неміс тілінде басқа диалекттерде кездеспейтін немесе сирек қолданылатын аспираттар тән. Базельдік неміс тіліндегі "хинд" (әдетте "Kind" деп жазылады) сөзі стандартты неміс тіліндегі "Kind" сөзіне ұқсас айтылады, ал "Chind" сөзі – швейцариялық неміс диалектілерінің барлығында қолданылады (Чур диалектін қоспағанда). Осылайша, Базельдік неміс тілі екінші германдық дыбыс өзгерісін (Жоғары неміс дауысты өзгерісін) толық аяқтаған жоқ. Дегенмен, қазіргі кезде көптеген сөйлеушілер "х" дыбысын қолданады (нақтырақ айтқанда, [χ]). Бірақ, "х" дыбысымен ешқашан айтылмаған сөздер де бар, мысалы, "kenne" (стандартты неміс тілінде "kennen" – "білу") немесе "Keenig/König" (стандартты неміс тілінде "König" – "патша"). Әдетте, стандартты неміс немесе латын тілінен алынған сөздер де аспиратпен айтылады, бұл басқа диалекттерде сирек кездеседі немесе мүлдем қолданылмайды. Мысалдар: "пхи" немесе "пи" (әріп атауы), "бхальте" немесе "фальте" ("сақтау"), "фаарг" немесе "парг" ("парк"); "те" немесе "ти" ("шай" және әріп атауы), "толл" немесе "тол" ("ұлы, керемет"); "ка(а)/хаа", "ггхаа" (әріп атауы; "болды"), "каште/хаште" ("жақсы"), "гхи" немесе "ххее" ("құлау, лақтыру").

Африкаттар

Басқа диалекттер мен стандарт тілдің формалары сияқты, Базель неміс тілінде де мысалдар бар: Pfanne ('таба'), Zaan ('тіс'), dütsch ('неміс'), Tschooli ('ақымақ адам', дәстүрлі сөз), [[wikt:Tschoope "жең" (дәстүрлі сөз)], tschegge ('түсіну', ағылшын тілінен 'check' сөзінен).

Фонеманың айтылуы

Базельдік неміс тілінде француз тіліне тән [as] дыбысы қолданылады, бірақ көптеген жас сөйлейтіндер, әсіресе шетелдік ата-аналары барлар, тілдің соғу арқылы айтылатын ([tapped]) нұсқасын қолданады, ол басқа швейцариялық неміс диалектілерінде көбірек кездеседі. Дәстүрлі түрде, [as] дауыссыз дыбыс, және кейде оны жұмсақ ([lenis]) деп сипаттауға болады. Дыбыстың өзі француз тілінен (алғашқыда париждік) алынған сияқты, және Базельдік неміс тілінің фонетикасына сәйкес жұмсақ ([lenis]) дыбыс ретінде қайта қарастырылған болуы мүмкін. Таңқаларлық емес, француз тілінің ықпалы Базельде ұзақ жылдар бойы үстемдік құрды, жақсы отбасылар тіпті үйде де француз тілінде сөйледі. Кемінде, дыбыстар тіркесінде [as] мен [a] арасындағы айырмашылық бейтараптандырылады, сондай-ақ тіркестерде жұмсақ ([lenis]) және қатаң ([fortis]) дауыстардың арасындағы айырмашылық та бейтараптандырылады.

Қосындылардың жазылуы

Базельдік неміс тілінде сөздің басында жұмсақ дауыстар жиі кездеседі, мысалы, Dag ("күн"). Бұл жұмсару (lenition) қазір басқа диалекттердің ықпалынан туындап, көбінесе байқалмайды. Мысалы, Санта-Клаустың аты – Сантиглаус, қазір көбінесе немесе деп айтылады. Сонымен қатар, Графт (стандартты неміс тілінде Kraft) сөзі дәстүрлі түрде жұмсақ дауыспен айтылатын болса, қазір және деп те айтылады.

Ленис құлдыраулары

Алайда, ленис атқыштардың бәрі дауыссыз, ал фортис атқыштар ұзын немесе екі еселенген болып келеді. Олар (басқа ленис немесе қысқа дауыстар сияқты) әрқашан ұзын дауыстардан кейін келеді, баса айтылмаған дауыстарды қоспағанда. Пильчтің сөзінше, дауыстының ұзақтығы ерекшеленбейді; алайда, дауыстының ұзақтығын әрқашан болжау мүмкін емес: "болжау" сөзінде ұзын дауыс және ұзын/екі еселенген дауыс бар. Мысалдар: Dag ("күн"), umme ("жайында"), ane ("сонда"), loose немесе lohse ("тыңда"), Gaas ("газ"). Фонемалық тұрғыдан алғанда, оны (дәстүрлі түрде) немесе дауыссыз деп транскрипциялауға болады.

Өлеңдерді дөңгелектеу

Бұрын дауыстыларды жібітіп айту жиі кездесетін, бірақ қазір көптеген сөйлеушілер одан бас тарды. Дауыстыларды ұзарту да кездеседі, бұл оны басқа швейцариялық неміс диалектілеріне қарағанда стандартты неміс тіліне жақынырақ етеді. Мысалдар: griezi ('құтты күн'; басқа диалекттерде grüezi, әлі де көбірек қолданылады), Hell ('тозақ', қазір дөңгелектелген түрі жиірек кездеседі), greescht ('ең үлкен, ең жоғары'; қазір grööscht жиірек кездеседі).

Өлеңдердің ұзартылуы мен қысқаруы

Ұзындығы әрқашан ленис (қысқа) дауыссыздардың алдында болады, мысалы, Даг ("күн"), loose ("тыңдау"), miir ("біз") сияқты сөздерде. Ал қысқару, керісінше, әрқашан ұзақ немесе фортис дауыссыздардың алдында пайда болады, мысалы, Базельдичте, бұл диалекттің атауы. Басқа диалекттерде Baseldütsch немесе "неміс" деген мағынаны білдіретін дуч сөзі бар сөздерде ұзақ дауыс болса, Базельдік неміс тілінде әрқашан қысқа немесе және (сондай-ақ) болады. Бірақ олар әдетте қысқартылмайды, бұл ертеректегі дауыстылардың өзгеруінен болуы мүмкін. Тағы бір себебі, олар тек ұзақ дауыстылар ретінде ғана бар, яғни қысқартылуы мүмкін, бірақ ешқашан қысқартуға болмайды, себебі * Базельдік неміс тілінде мұндай дауыс жоқ. Дегенмен, кейбір сөйлеушілер бірнеше сөзде қысқа ашық дауыстыларды қолданады, мысалы, "hook" орнына. Бұл айтылуын қолданатын сөйлеушілерде бір минималды жұп жоқ, себебі ол "крюш" деп те аударылады. Алайда, бұл қысқарту жиі кездеспейді. Сонымен қатар, көбінесе шетелдік сөздерде ғана кездеседі, мысалы: .

MHG-нің веляризациясы

Орта неміс тілінде дауыс жұмсару болды және мысалы, Strooss 'көше' сияқты жағдайларда көрінеді.

Бұрынғы дауыстылар

Әдетте (бірақ міндетті емес) ашық дауыстылар алдында кездеседі; мысалы, Oor ('құлақ') аллофоны , Both емес. және тек туған сөздерде ғана кездеседі. Сонымен қатар, алдындағы дауыстылар әрқашан ұзын болады, "кешіріңіз", "карри" сияқты қарыз сөздер мен әсерсіз дауыстыларды қоспағанда. Мысалдар: Oor 'құлақ', Eer 'қадір'.

Айтуға

Дауыссыз дыбыстар мен дәстүрлі түрде алдыңғы, бірақ және ерекшеленеді. Бүгінде артқы жақтан айтылуы және жиі кездеседі. Мысалдар: Sagg ('қап'), Baasel ('Базель').

Дифтонгтар

Қазіргі заманғы айтылуда [ɛj] дауысы бар, ал дәстүрлі айтылуда ол жоқ, ол жартылай , жартылай . Қазіргі заманғы айтылуда , , , дауыстары бар, ал дәстүрлі айтылуда , және т.б. болып келеді. Suter (1992: 11) тек бір дифтонг бар деп болжайды, ол айқайлауларда және басқа да бірнеше сөздерде кездеседі. Мысалдар: eläi ('жеке'), draaie ('бұру'), drei ('үш'), baue ('салу'), blaau ('көк'), vier ('төрт'), zue ('жабу'), nöi ('жаңа'), nei ('дәстүрлі').

Әлеуметтік-лингвистика

Басқа алемандық диалекттерден өзгеше, Базель неміс тілінде дәстүрлі түрі – Базельдич, әсіресе Базель карнавалында (Базель фаснахт) қолданылатын түрі, мен қалыпты сөйлеу тілі арасында айқын екіұшылық бар. Кейбір сөйлеушілер жазбаша түрінде дәстүрлі нұсқаны қолдануды ұнатады. Дәстүрлі нұсқа әдетте жоғарғы топтармен және Фаснахтпен байланысты. Басқа швейцариялық неміс диалекттері сияқты, Базель неміс тілі (кем дегенде Базельде) стандартты неміс тілінен көбірек беделге ие, тіпті қазір шіркеулерде де қолданылуда.

Есімнің жазылуы

Көптеген шатасушылықтар бар, әсіресе y графемасының қолданылуына қатысты, ол көбінесе дөңгеленген дыбыстарды білдіру үшін қолданылады, яғни немесе , бірақ дәстүрлі түрде тек үшін ғана қолданылады. Әдетте, жіңішке дауыссыз дыбыстар (lenis stops) b, d, g деп жазылады, ал қатаң дауыссыз дыбыстар (fortis stops) p, pp, кейде bb (öpper, öbber, ebber 'біреу'); t, tt, кейде dd (Middi 'ортасы'); gg деп жазылады, сирек және көбінесе қарыз сөздерде k, ck т.б. қатаң, демсіз дыбыс үшін gg қолданылуы Швейцариялық неміс тілінің басқа да диалекттерінде кездеседі, бірақ кейде стандартты неміс тілінің жазуына жақын жазулар пайдасына тасталады. Мысалдар: drugge ('итеру'), Läggerli (типикалық тәтті печенье; сонымен қатар Läckerli), Sagg ('қап'; кейде Sack), Gugge ('қап', дәстүрлі сөз). Қатаң дыбыс әрқашан жіңішке дыбыс сияқты жазылады, атап айтқанда . Осылайша, y және gg әдеттегі қолданылуы, тіпті туған тілінде сөйлейтіндердің арасында да шатасуға себеп болады, себебі бұл диалект мектептерде оқытылмайды. Аспираттар әдетте стандартты неміс тіліндегідей жазылады, яғни p, t, k. Дегенмен, аспираттар жіңішке дауыссыз дыбыстан және қосымшадан туған жағдайда, әдетте жіңішке дауыссыз дыбыс плюс деп жазылады, мысалы, bhalte 'сақтауға', gheie 'құлауға'.

Терминология

Baseldytsch дәстүрлі айтылуын көрсетеді, Baseldütsch қазіргі айтылуын көрсетеді, ал Baseldeutsch – стандартты неміс тіліндегі түрі. Baslerdüütsch басқа диалектілерде де қолданылуы мүмкін.