Кіріспе

Нигерияның мемлекет және үкімет басшысы – Нигерия Федеративтік Республикасының Президенті. Президент федералдық үкіметтің атқарушы билігін басқарады және Нигерия Қарулы Күштерінің Бас қолбасшысы болып табылады. Мемлекет басшысы мен үкімет басшысының лауазымдары, өкілеттіктері мен атаулары 1979 жылғы Нигерия Конституциясы бойынша ресми түрде Президенттікке біріктірілді. Атқарушы билік Президентке жүктеледі. Бұл билікке федералдық заңдарды орындау және күшіне енгізу, сондай-ақ федералдық атқарушы, дипломатиялық, реттеуші және сот органдарының қызметкерлерін тағайындау жауапкершілігі кіреді. Конституциялық ережелерге сәйкес, Президенттің елшілерді тағайындау және қабылдау, шетелдік мемлекеттермен шарттар жасасу құқығы бар, ал Палата қабылдаған кейінгі заңдарға сүйене отырып, Президенттік сыртқы саясатты жүргізуге басты жауапкершілікті иеленеді. Президент федералдық заңнама және ішкі саясатты жасауда да жетекші рөл атқарады. Биліктердің бөліну принципіне сәйкес, Конституция Президентке федералдық заңдарға қол қою немесе вето құқығын береді. Президенттер көбінесе өздерінің саяси партияларының лидерлері ретінде қарастырылады, маңызды саясатты қалыптастыру президенттік сайлау қорытындысымен тікелей байланысты. Президент және Вице-президент төрт жылдық мерзімге жалпыұлттық сайлауда тікелей сайланады. Бола Тинубу – Нигерияның 16-шы және қазіргі Президенті, ол 2023 жылдың 29 мамырында қызметке кірісті.

Салтанатты президенттік және Бірінші республика (19631966)

1960 жылы 1 қазанда Нигерия Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды. Нигериялық атқарушы кеңесті премьер-министр Алхажи сэр Абубакар Тафава Балева басқарды. 1960 жылы 16 қарашада Ннамди Азикуе солтүстік, шығыс және батыс үш аймақтан тұратын федерацияның тұңғыш генерал-губернаторы болды, ал Лагос – Федералды астана ретінде бекітілді. Әр аймақты премьер-министр басқарды, ал губернаторлар рәсімдік басшы болып тағайындалды. Губернаторлар мен генерал-губернатор Нигерия королевасы Елизавета II-ні өкілдік етті. 1963 жылдың 1 қазанында Нигерия Федеративтік Республика болып жарияланды, осымен монархия жойылды, бірақ ел Ұлттар Достастығының құрамында қалды. 1960 жылғы Тәуелсіздік Конституциясына енгізілген түзетулер генерал-губернатор лауазымын президент лауазымымен алмастырды. Ннамди Азикуе 1963 жылдың 1 қазанында осы лауазымға ант берді. Ол кезде президенттің міндеттері көбінесе рәсімдік сипатта болды, оның басты жұмыстары шетелдік дипломаттарды қабылдау және Парламенттің ашылуына қатысу болды.

Әскери билік (1966-1979)

1966 жылдың қаңтарында сәтсіз төңкеріс кезінде майор Чукума Нзеогу бастаған әскери офицерлер тобы федералды және аймақтық үкіметтерді құлатты, премьер-министр Абубакар Тафава Балеваны өлтірді және үкіметті бақылауға алуға тырысты. Нзеогуға қарсы шығылып, тұтқындалды және генерал-майор Джонсон Агии Иронси басқаратын армиялық генерал-офицерлер тұтқынға алды. Агуи Иронси әскери мемлекет басшысы болып тағайындалды. 1966 жылдың шілдесінде солтүстік армия офицерлерінің тобы үкіметке қарсы көтеріліс жасап, генерал Джонсон Агии Иронсиді өлтірді және жаңа әскери үкіметтің басшысы болып армия штабының бастығы, подполковник Якубу Говонды тағайындады. 1975 жылы генерал Якубу Говон биліктен алынып, бригадир Муртала Мохаммед Нигерия Федералдық Әскери Үкіметінің басшысы болып тағайындалды, бірақ 1976 жылы қаза тапты. Оның қазасынан кейін штаб бастығы, Жоғарғы Бас Штаб (вице-президентке тең) генерал Олусегун Обасанжо, Жоғарғы Әскери Кеңестің отырысында генерал Муртала Мухаммед құрған басшылық тізбегін сақтап, мемлекет басшысы лауазымына кірісті. Генерал Обасанжо өзінің ізашары бастаған демократиялық өткелді аяқтауға жауапты болды, ол 1979 жылдың тамызында сайлаумен аяқталды. 1979 жылы Нигерияда федералды президенттік конституция қабылданды. Президенттік лауазым американдық әріптесіне ұқсас өкілеттіктерге ие атқарушы лауазымға айналды. Заң шығару билігі – Сенат пен Өкілдер палатасынан тұратын екі палаталы Ұлттық Ассамблея болды.

Екінші республика (1979-1983)

1979 жылы 1 қазанда, 13 жылдан астам әскери билікке бағынғаннан кейін Нигерия демократиялық үкіметке қайта оралды. Нигерияның Ұлттық партиясы президенттік сайлауда жеңіске жетті және Шеху Шагари демократиялық түрде сайланған тұңғыш президент атанды.

Әскери билік (1983-1999)

1983 жылдың 31 желтоқсанында әскерилер Екінші Республиканы құлатты. Генерал-майор Мұхаммаду Бухари Жоғарғы әскери кеңестің (ЖЖК) төрағасы, жаңа мемлекет басшысы болды. 1985 жылдың тамызында генерал Бухари үкіметі армия штабының бастығы генерал-майор Ибрагим Бабангида тарапынан бейбіт түрде құлатылды. Бабангида президент және Қарулы Күштер Басқару Кеңесінің төрағасы болды. 1993 жылдың 26 тамызында генерал Бабангида өкілеттігінен бас тартып, оның орнына уақытша үкімет тағайындалды. Эрнест Шонекан уақытша мемлекет басшысы болып тағайындалды. Генерал Сани Абача 1993 жылдың 17 қарашасында Шонеканнан билікті тартып алып, мемлекет басшысы және Уақытша Басқару Кеңесінің төрағасы болды. 1998 жылдың 8 маусымында генерал Абача Нигерия астанасы Абуджадағы президенттік резиденцияда қайтыс болды. Генерал-майор Абдулсалами Абубакар жаңа мемлекет басшысы және Уақытша Басқару Кеңесінің төрағасы болды.

Төртінші республика (1999 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

1999 жылы 29 мамырда генерал Абдулсалами Абубакар орнынан бас тартып, бірнеше ай бұрын сайланған бұрынғы әскери мемлекет басшысы Олусегун Обасанжоға билікті тапсырды. Обасанжо екі мерзім бойы қызмет етті. 2007 жылдың 29 мамырында Умару Муса Яр'Адуа Нигерия Федеративтік Республикасының президенті және 13-ші мемлекет басшысы болып ант берді, бұл Нигерияда демократиялық жолмен сайланған президенттен екінші президентке алғашқы табысты билік ауысуы болды. Яр'Адуа 2010 жылдың 5 мамырында Нигерияның Абуджа қаласындағы президенттік резиденциясында қайтыс болды, ол генерал Сани Абачадан кейін сол жерде қайтыс болған екінші мемлекет басшысы болды. 2010 жылдың 6 мамырында вице-президент Гудлак Джонатан Нигерия Федеративтік Республикасының президенті және 14-ші мемлекет басшысы болып ант берді. 2015 жылдың 29 мамырында бұрынғы әскери мемлекет басшысы Мұхаммед Бухари жалпы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Нигерия Федеративтік Республикасының президенті және 15-ші мемлекет басшысы болып ант берді. Ол да екі мерзім бойы қызмет етті. 2023 жылдың 29 мамырында Бола Тинубу 2023 жылғы Нигериядағы жалпы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Нигерия Федеративтік Республикасының президенті және 16-шы мемлекет басшысы болып ант берді.

Сайлау жүйесі

Нигерия президенті өңделген екі турлы жүйемен, ең көп дегенде үш турға дейін сайланады. Бірінші турда сайлану үшін кандидаттың дауыстардың көпшілігін алуы керек, сондай-ақ 36 штаттың кем дегенде 24-інде және Федералдық астаналық округте 25%-дан астам дауыс алуы тиіс. Егер бірде-бір кандидат бұл талапқа сай келмесе, екінші тур ең көп дауыс жинаған кандидат пен ең көп штаттан көпшілік дауыс алған кандидат арасында өтеді. Екінші турда кандидат әлі де ең көп дауыс жинауы керек, сондай-ақ 36 штаттың кем дегенде 24-інде және Федералдық астаналық округте 25%-дан астам дауыс алуы тиіс. Егер екі кандидаттың ешқайсысы бұл талапқа сай келмесе, үшінші тур өтеді, онда сайлану үшін дауыстардың қарапайым көпшілігі қажет. Президенттікке үміткерлер вице-президенттікке өз партиясының үміткерімен бірге сайлауға түседі.

Лауазымдық ант

Нигерия Конституциясы федерация президенті үшін ант қабылдау рәсімін белгілейді. Антты Нигерия Жоғарғы Сотының бас судьясы немесе осы лауазымның функцияларын уақытша атқаруға тағайындалған адам береді:
Мен, Нигерия Федеративтік Республикасына адал болып, оған шын ниетпен қызмет етемін деп салтанатты түрде ант етемін/мәлімдеймін; Нигерия Федеративтік Республикасының Президенті ретінде өз міндеттемелерімді білімімнің және қабілетімнің шегінде, Нигерия Федеративтік Республикасының Конституциясына және заңға сәйкес, әрқашан Нигерия Федеративтік Республикасының егемендігі, тұтастығы, бірлігі, халқының әл-ауқаты мен гүлденуі үшін атқарамын; Нигерия Федеративтік Республикасының Конституциясында қамтылған Мемлекеттік саясаттың негізгі мақсаттары мен басшылық қағидаларын сақтауға тырысамын; жеке мүдделерімнің қызметтік мінез-құлқыма немесе шешімдеріме әсер етуіне жол бермеймін; Нигерия Федеративтік Республикасының Конституциясын сақтауға, қорғауға және оны қолдауға бар күшіммен тырысамын; Нигерия Федеративтік Республикасының Конституциясының бесінші тізіміндегі Әрекет кодексін сақтаймын; барлық жағдайда заңға сәйкес, қорқынышсыз және жақындықсыз, жақсылық ниетпен әр түрлі адамдарға әділдік жасаймын; Нигерия Федеративтік Республикасының Президентіне қарастырылған немесе маған белгілі болған мәселелерді, Президенттік міндеттемелерімді орындау үшін қажет болған жағдайларды қоспағанда, ешкімге тікелей немесе жанама түрде хабарламаймын немесе жарияламаймын; және өмірімді Нигерия халқының қызметіне және әл-ауқатына арнаймын. Маған Құдай көмектессін.

Бас қолбасшы

Нигерия президенті Нигерия қарулы күштерінің Бас қолбасшысы болып табылады және осы ретінде соңғы билікке ие, ол әскери директивалар береді, қорғаныс саясатын қалыптастырады және Қорғаныс штабының бастығы сияқты жоғары сатыдағы командирлерді тағайындайды.

Сыртқы саясат

Президент Нигерияның сыртқы саясатын анықтайды, халықаралық қатынастарда мемлекеттің өкілі ретінде әрекет етеді, келіссөздер жүргізеді және ратификация құжаттарына қол қояды.

Салтанатты міндеттер

Президент Федеративтік Республика орденінің лауазымдық түрде Бас қолбасшысы болып табылады.

Мерзімдік шектеулер

Нигерия Конституциясында президенттің өкілеттік мерзімі төрт жылды құрайды және екі мерзімге ғана шектелген. 2006 жылы Обасанжоның өкілеттік мерзімін ұзартуға талпыныс жасалды, бірақ ол сәтті болмады.

Тұрғылықты жері

Нигерия Президенті Асо Рок Президенттік резиденциясында тұрады және жұмыс істейді.

Қорғау

Мемлекеттік қауіпсіздік қызметі және Нигерия армиясының Президенттік гвардия бригадасы.

Көлік

Нигерия президентінің құрлықтағы көлігі Нигерия үкіметімен қамтамасыз етіледі. Президенттің жерде жүруін Мобильді полиция күштері қамтамасыз етеді, ал Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің агенттері жақыннан күзетіп отырады. Нигерия президенттері заң бойынша Мерседес Бенц арнайы класын пайдаланады. Қазіргі президент Мерседес Майбах S680 көлігін пайдаланады. Нигерия Әуе күштері президенттің әуемен тасымалдауын қамтамасыз етеді. Қазіргі президенттік әуе флоты мыналардан тұрады:

a. Boeing Business Jet (BBJ 737)

b. Dassault Falcon 7X ұшағы

c. Екі Gulfstream Jet (500 және 550)

d. Екі AW 189 тікұшағы

e. Екі AW 139 тікұшағы