Кіріспе

Үнді және парсы мәдениеттерінің мәдени синтезі – Индо-парсы мәдениеті Үнді субконтинентінде кездесетін мәдени синтезді білдіреді. Ол Бангладеш, Үндістан және Пәкістанның қазіргі заманғы республикаларының әртүрлі мәдениеттеріне парсылық элементтерді сіңіру немесе біріктіру арқылы сипатталады. Парсылық ықпал мен мәдениеттің субконтинентке алғашқы енгізілуі 11-ғасырдағы түркі мұсылман билеушілері арқылы жүзеге асты, мысалы, Махмуд Газнави солтүстік-батыс Үнді субконтинентіндегі жаулап алынған аумақтарды қарқынды түрде парсыландыруға ұмтылды, мұнда исламдық ықпал да берік орнатылған болатын. Бұл әлеуметтік-мәдени синтез 13-16 ғасырларда Дели сұлтандығы және одан кейін 19 ғасырға дейін Моғол империясы арқылы қалыптасты. Түркі, жергілікті үнді және ауған текті әртүрлі үнді-мұсылман әулеттері парсы тілін қолдап, Үндістанда парсы мәдениетінің дамуына үлес қосты. Дели сұлтандығы парсы және үнді тілдеріне, әдебиеті мен өнеріне негізделген мәдени және саяси ерекшелігін қалыптастырды, бұл үнді мұсылман өркениетінің негізін құрады. Парсы тілі Дели сұлтандығы, Бенгал сұлтандығы, Бахмани сұлтандығы, Гуджарат сұлтандығы, Малва сұлтандығы, Сур империясы, Моғол империясы және олардың мұрагер мемлекеттері, сондай-ақ Сик империясы сияқты Үндістан субконтинентіндегі көптеген мұсылман әулеттерінің ресми тілі болды. Бұл сонымен қатар поэзия мен әдебиеттің басым мәдени тілі еді. Сұлтандық кезеңдегі көптеген сұлтандар мен ақсүйектер Орталық Азиядан келген парсыландырылған түркілер болды, олар түркі тілдерін ана тілі ретінде қолданды. Моғолдар да мәдени тұрғыдан парсыландырылған орталықазиялықтар (олардың әке тарапынан түркі-моңғол тегі бар) болды, бірақ бастапқыда шағатай тілінде сөйлеген, кейін парсы тілін қабылдады. Парсы тілі Солтүстік Үндістанның мұсылман элитасының сүйікті тіліне айналды. Моғол және Индо-парсы тарихының белгілі ғалымы Мұзаффар Алам парсы тілінің сектанттық емес және икемді табиғатына байланысты түрлі саяси және әлеуметтік факторлардың нәтижесінде Акбар тұсында Моғол империясының ресми лингва франкасына айналды деп санайды. Осы тілдердің әсерінен бүгінгі урду-хинди тілдерінің тікелей атасы – хиндустани тілі пайда болды. Үндістан субконтинентінің парсыландырылуы оның Ажам деп аталатын космополиттік парсы әлеміне енуіне әкелді, қазіргі академиялық тұрғыда Ұлы Иран ретінде танылған, бұл тарихи тұрғыда көптеген тұрғындарға секулярлық, парсылық үлгідегі жеке басын қалыптастырды.

Тарих

Ғазнавилер дәуірінде аймақта ислам мәдениетінің таралуымен Лахор мен Уч парсы әдебиетінің орталықтары ретінде қалыптасты. Әбу әл-Фараж Руни және Масуд Сад Салман (1121 жылы қайтыс болған) – Лахорда тұратын ең алғашқы екі маңызды үнді-парсы ақыны. "Ұлы" үнді-парсы ақындарының алғашқысы Делилік Әмір Хусров (1325 жылы қайтыс болған) болды, ол Үнді субконтинентіндегі урду тілінде сөйлейтін халық арасында, басқаларымен қатар, урду әдебиетінің "атасы" ретінде белгілі бір мәртебеге ие болды.

Дели сұлтандығы мен Моғол дәуірі

Индо-парсы мәдениеті Дели сұлтандығы (1206–1526) кезінде гүлденді. 1526 жылы Бабурдың шапқыны, Дели сұлтандығының аяқталуы және болашақта Моғол империясы құрылуы Индо-парсы мәдениетінің алтын ғасырын ашты, әсіресе Моғол дәуірінің өнері мен сәулетіне ерекше назар аударылды. Моғол дәуірінде парсы тілі Моғолдардың тілі ретінде 1707 жылға дейін, «Ұлы моғолдардың» соңғысы саналатын император Аурангзебтің қайтысына дейін қолданылып келді. Содан кейін, Моғол империясының құлдырауымен, 1739 жылы Делиге Надир Шахтың шапқынымен және бастапқыда индус Маратхалардың, кейіннен Үндістан субконтинентіндегі Еуропалық державалардың біртіндеп күшеюімен парсы немесе парсы мәдениеті төмендеу кезеңін басталды, бірақ бұл мәдениет меценаттыққа ие болды және Үндістан субконтинентіндегі көптеген аймақтық империялар мен мемлекеттерде, соның ішінде сикх махараджасы Ранджит Сингхтің (1799–1837) билігінде гүлденген болуы мүмкін. Парсы тілі басқару және білім беру тілі ретінде 1839 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясы тарапынан жойылды, ал соңғы моғол императоры Бахадур Шах Зафар, тіпті оның билігі тек символдық немесе рәсімдік болса да, 1857 жылы британдықтар тарапынан тақтан түсірілді. Сонымен қатар, С.Е. Босворт осы дәуірде мұсылман сұлтандары арасында өз із қалдырған парсы мәдениетінің маңыздылығы туралы былай деп жазады: «Сұлтандар Хорасанның парсы әдеби дәстүрлерінің жомарт демеушілері болды және кейіннен осы мұраны солтүстік Үндістанның жаңадан бағындырылған жерлеріне жеткізуде маңызды рөл атқарды, бұл 19 ғасырға дейін мұсылман Үндістанында басым болған парсы мәдениетінің негізін қалады».

Декан

Декан аймағының солтүстіктегі Үнді-парсы мәдениетіне интеграциясы 14 ғасырдың басында Дели сұлтандығы оңтүстікке қарай саяси қозғалыстар жасаған кезде басталды. Декан Сұлтандығына Туғлук әулетінің жаулап алулары кезінде әкелінді. Сұлтан Мұхаммед Шахтың 1327 жылы Декандағы үлкен мұсылмандық қалалық орталықты құру үшін Делидегі Солтүстік Үндістан мұсылман халқының Даулатабад қаласына көшіп кетуін бұйырған саясатына байланысты, бұл Индо-парсы мәдениетінің Декканға ресми түрде енгізілуіне әкелді, ол соттың шегінен тыс жерлерге тарады. 14 ғасырдың ортасында Даулатабадтың урду тілінде сөйлейтін иммигрант халқы Дели сұлтандығынан бөлініп шығу үшін көтеріліс жасады, бірақ Үнді-парсы мәдениеті аймақта жалғасты. Оның билеушілері парсы мәдениетінің ықпалына беріліп, парсы тілі мен әдебиетін жақсы білген, сондай-ақ бүкіл империяда парсы тілінде білім беруді алға тартқан. Бахманилердің Норуз сияқты мерекелерді атап өтуі соттың парсылық сипатын көрсетеді. Бахманидтер құрылғаннан кейінгі алғашқы жарты ғасыр бойы алғашқы отаршылар мен олардың ұлдары империяны мұсылман емес индустардан немесе мұсылман шетелдік иммигранттардан мүлдем тәуелсіз басқаруға ие болды. Алайда, кейінгі Бахмани сұлтандары шетелден шетелдіктерді жалдауға кірісті, себебі бастапқы қоныстанушылардың қатарында немесе парсы әмірші үлгісіне тәуелділік сезімінен, немесе екеуінен де азаю болды. Бахмани сұлтандары өздерінің әкімшілігінде парсы немесе парсылық ер адамдарды белсенді түрде жалдады, мұндай шетелдіктер, шын мәнінде, Дахани элитасы деп аталатын үндістерге қарағанда артықшылықты иеленді, олар Бахмани мемлекетінің негізін қалаушылар және империяның нағыз сәулетшілері болды. Сұлтан Фейруз Шах (1397-1422) өзінің Гоа және Шаул порттарынан Персия шығанағына кемелерді жіберіп, талантты жазушылар, әкімшілер, заңгерлер, сарбаздар мен қолөнершілерді әкелді, оның ішінде жоғары туылған ирандық Махмуд Гаван (1411-1481) болды, ол басқа Бахмани сұлтанының тұсында сол мемлекеттің күшті министрі болды. Бұл Бахманидтер әулетінің басқарушы жергілікті мұсылман элитасы Даханилер мен Солтүстік Үндістаннан келген сүннит иммигранттарының ұрпақтары және Махмуд Гаван сияқты шетелдік жаңа келушілер арасындағы алауыздыққа әкелді. Ричард Итонның айтуынша, Даханилер солтандықта артықшылықтар, қамқорлық және билік орындары тек қана өздеріне ғана берілуі керек деп санайды. Итон сондай-ақ, даханилер урду тілінің дахни диалектісін сөйлеген, ал афакилер парсы тілін артық көрген тілдік бөлікті келтіреді. 1481 жылы Даханилер сұлтанның құлағын улап, Махмуд Гаванды өлтірді. Сосын, Декан фракциясын басқаратын Низам әл-Мұлк Бахридің қол астында ирандық грузиндер мен түрікмендер қала орталықтарында көптеп қырғынға ұшырады. Афакилер мен Даханилер арасындағы фракциялық жанжалдар Афакилер жергілікті әскери желілермен байланысты болғандықтан, әдетте зорлық-зомбылықтың құрбаны болды. Бұл жиі ирандықтар, оның ішінде білімді адамдар, діни саяхатшылар, ұсақ саудагерлер, ақсүйектер мен қызметшілерге қатысты кемсітусіз зорлық-зомбылыққа әкелді, мысалы 1450 жылы Чакан, 1481 жылы Бидар және 1591 жылы Ахмаднагардағы шетелдіктердің қырылуы. Итонның айтуынша, Дахани мен Афакилер соттағы ықпал үшін күрескен екі бәсекелес топтан көп нәрсені білдірді; олар мемлекет пен қоғамның әртүрлі тұжырымдамаларын білдірді. Егер даханилер отарлау идеясын, атап айтқанда, қоныс аударушы негізін қалаушылар мен олардың ұрпақтарынан тұратын қоғамды білдірсе, афакилер немесе космополиттер мәдени идеяны, мінез-құлықтың жетілдірілген стилін, мемлекет иесінің көрнекті дәстүрін, беделді тілді білдірді. Әр топ өз әдісімен заңды болғандықтан, олардың ешқайсысы да Бахманидтер саяси жүйесінен немесе Декан сұлтандығынан толықтай ажыратылмады. Алайда, Афакилердің қызметі, Дахани мұсылман абыройынан айырмашылығы, тек қана олардың қонақ үйі Дахани сұлтандарының қамқорлығына байланысты болды, сондықтан әрбір сотта өзгеріс немесе тұрақсыздық болғанда, Афакилер мүлдем кететін. Себу Асланиан бұл мобильді қауымдастықты "айналым қоғамы" деп сипаттады. Рой Фишельдің айтуынша, басқа топтарға қарағанда, Дахан мұсылмандары Деккан сұлтандықтарымен ең көп байланысты әлеуметтік топ болды және сұлтандықтардың бағытын анықтауға келгенде ең басым саяси топ болды. Ричард Итонның айтуынша, тіпті сол кезеңдегі индуистік Виджаянагара империясы да өз мәдениеті бойынша өте парсыланған. Елорданың патшалық кварталдарында персиялық сәулет элементтері көп болды, мысалы, күмбездер мен күмбезді аркалар. Бахмани сұлтандығы мәдениет жағынан ұқсас бес Декан сұлтандығына бөлінді. 16 ғасырда Голконда сұлтандығы салған Хайдарабад Исфаханнан шабыт алды. Хайдарабадта парсы тілінің сот тілі ретінде қолданылуы Хайдарабад низамдарының тұсында жалғасты, және ол тек 1886 жылы урду тілімен ауыстырылды. Билеушілер мұсылмандар болғанымен, жергілікті феодалдық жер иелері мен кіріс жинаушылар индустар болды, сондай-ақ халықтың көп бөлігі де индустардан тұрды. Саяси мақсатқа орай сұлтандар маратхи тілін пайдалануға мәжбүр болды. Дегенмен, сол дәуірдегі ресми құжаттардағы маратхи тілінің сөздігі толығымен парсы тілімен сіңірілген. Парсының ықпалы бүгінге дейін сақталып келеді, көптеген парсыдан алынған сөздер күнделікті тілде қолданылады, мысалы, баг (бақ), кархана (фабрика), шахар (қала), базар (базар), дукан (дүкен), хушар (ақылды), кагад (қағаз), хурчи (орындық), замин (жер), захират (жарнама), және хазар (мың).

Бенгал

Бенгалия парсы мәдениетінің ең шығыс шекарасы болды. 600 жылдан астам уақыт бойы (1204–1837), парсы тілі Бенгалияда ресми тіл болды, оның ішінде Дели сұлтандығының провинциялық кезеңінде; Бенгалия сұлтандығының тәуелсіз кезеңінде; Моғол империясындағы Бенгалия Субаның үстемдік кезеңінде; және жартылай тәуелсіз Наваби кезеңінде. Бенгалия ғасырлар бойы субконтиненттің ең бай аймағы болды, онда парсылықтар, сондай-ақ парсы тілінде сөйлейтін түркілер Ганг дельтасында мұғалімдер, заңгерлер, ақындар, әкімшілер, сарбаздар және аристократтар ретінде жұмыс істеуге қоныстанды. Бенгал тілінде парсы тілінен алынған көптеген сөздер сақталған. Парсы және бенгал сөздерін араластырып жазған Добаши деп аталатын әдеби диалект пайда болды. Бірнеше Бенгал қалалары бір кезде парсы прозасы мен поэзиясының орталықтары болды. Парсы поэзиясының шеберлерінің бірі Хафиз Сұлтан Ғиясуддин Азамшахпен маңызды хат алмасып, олар бірлесіп өлең жазды. Моғол дәуірінде Бенгалияда парсы мәдениетінің гүлденген шағы болды. Бенгалия қайта өрлеуі кезінде парсы тілін бенгалиялық мұсылмандар ғана емес, тіпті индуист ғалымдары, соның ішінде Раджа Рам Мохан Рой да оқыды. Он сегізінші ғасырдың ортасынан бастап тоғызыншы ғасырға дейін Калькуттада бес-алты күнделікті журнал жарық көрді, олардың ең танымалдары – «Дурбин» және «Сұлтан әл Ахбар». Парсы тілін ресми тіл ретінде қолдануға 1837 жылғы 20 қарашада Үндістан Кеңесінің Төрағасы бекіткен XXIX нөмірі заңмен тыйым салынды.

Британдық отаршылдық дәуірінде

Мұғалдар тарихи түрде белгілі бір дәрежеде үнді-парсы мәдениетін бейнелегендіктен, Баһадүр Шах Зафардың тақтан түсірілуі және 1858 жылы британдық тәждің тікелей басқару құрылымын орнатуы үнді-парсы дәуірінің аяқталуы деп есептелуі мүмкін. Үндістан көтерілісінен кейін парсы тілі оқырмандар назарында болғанымен, Мұхаммед Иқбалдың (1938 ж. қайтыс болған) философиялық поэзиясы сияқты құнды әдебиеттер де жазылды. Британдықтар осы мәдениеттің сәулет өнері элементтерін Радж ғимараттарына енгізіп, Индо-сарацен сәулетін жасады. 20 ғасырдағы үнді мұсылмандары, әсіресе урду ақындары үшін парсы тілін білу урду тілін толық түсіну үшін қажетті және білімді солтүстік үнді мұсылман адамының мінез-құлқының маңызды бөлігі саналды.

Адап

Солтүстік Үндістандағы индо-парсы мәдениеттерінде адаб – қарапайым түрде ізгілік пен әдептілік ретінде түсінілетін, индо-мұсылман мәдениетінің ерекше белгісін құрайтын әлеуметтік мінез-құлықты анықтайтын құндылықтар жиынтығы.

Ас мәзірі

Индо-парсы синтезі жергілікті тағамдар мен ингредиенттерді түркі-парсылардың талғамы мен әдістерімен үйлестіретін ас дамуына алып келді. Бұл, әсіресе, моғолдардың ислам әлемінің түрлі аймақтарынан аспаздарды (бавархилерді) шақыруы арқасында іске асырылды. Осының нәтижесінде пайда болған ас – Муғал асханасы деп аталады және Оңтүстік Азияның аймақтық тамақтану әдеттеріне зор ықпал етті. Бұл ас аймақтық ислам билігінің асханаларында одан әрі дамыды, нәтижесінде Ауди және Хайдарабади асханалары сияқты ерекше стильдер қалыптасты. Осы синтездің арқасында Үндістан субконтиненті Орталық және Батыс Азия тағамдарын – наан мен кебапты бөліседі және биряни сияқты бірегей тағамдардың отаны болып табылады.

Сәулет

Үндістан субконтинентінің ислам дәуірі парсы мәдениетінен стильдік үлгі алған сәулет өнерін тудырды, онда куполдар, ивандар, минареттер және бағдар сияқты элементтер қолданылды. Алғашқы ислам билеушілері индуизм, буддизм және джайнизм ғимараттарынан алынған материалдарды пайдалануға ұмтылыс жасады, нәтижесінде кейінірек патшалықтар жетілдіретін үнділік стиль пайда болды. Осылайша, ескерткіштерде арқан тәрізді аркалар мен жали сияқты ерекше үнді архитектуралық элементтері пайда болды. Салынған негізгі ғимараттар – мешіттер, бекіністер және мазарлар. Бұл ғимараттар бүгінге дейін сақталып, Лахор, Дели және Хайдарабад сияқты қалалардың сәулетінде жақсы көрініс тапқан. Индо-парсы сәулеті ислам билігіне ғана тән емес, басқа діндердің өкілдері мен билеушілері де оны өз ескерткіштеріне енгізді. Сикх сәулеті соның жарқын мысалы. Индуизмнің Виджаянагара империясы да сарайлық ескерткіштерінде индо-парсы сәулетін қолданды.

Музыка

Ислам дініне дейін Үндістан субконтиненті санскрит мәдениетінен бастау алған музыкалық дәстүрге ие болды. Соңынан болған Үнді-Парсы бірігуі ирандық музыкалық элементтердің келуіне әкеп соқты, бұл жаңа парсы билеушілерінің қолдауы арқасында аймақтың музыкалық мәдениетінің одан әрі дамуына жағдай жасады. Бұл, жергілікті музыканың ерекшеленуіне түрткі болған сияқты, нәтижесінде Хиндустани классикалық музыкасы Карнатик музыкасынан бөлініп шықты. Осы стильде қолданылатын ситар мен сарод сияқты негізгі аспаптардың парсы аспаптарымен (мысалы, сетар) тығыз тарихи байланысы бар деп саналады. Хьял, тараңа сияқты музыкалық жанрлар мен ғазалдардың орындалуы Үнді-Парсы музыкалық бірігуінің мысалы болып табылады. Ерекше айта кетерлік жайт, суфилік құлшылық музыкасы – қауали парсылық ықпалдың айқын белгілерін көрсетеді, мысалы, парсы өлеңдерін жиі пайдалану. Осы дәстүрлердің көптегені 13 ғасырдың ақыны, ғалымы және музыканты Әмір Хусрауға байланысты.