Конрад Цельт: Германияның көрнекті гуманисті және ақыны

Кіріспе

Неміс қайта өрлеу дәуірінің гуманистік ғалымы және ақыны (1459–1508)

Конрад Целтес (Konrad Celtes; Conradus Celtis (Protucius); 1 ақпан 1459 – 4 ақпан 1508) – неміс қайта өрлеу дәуірінің гуманистік ғалымы және ақыны, Франконияда (қазіргі Баварияның бір бөлігі) дүниеге келген. Ол Вена сарайындағы театрлық қойылымдарды басқарды және оқу бағдарламасын реформалады. Көптеген адамдар Целтисті неміс гуманистерінің ең ұлысы деп санайды, сондықтан оны «Архгуманист» (Erzhumanist) деп атады. Ол сондай-ақ «неміс гуманизмінің ең ірі ұйымдастырушысы және насильдаушысы» деп мақтанды. Ол Лоренц Рабе және Бонакурсиус сияқты көптеген гуманистермен достық қарым-қатынас орнатты. Рим академияларының үлгісінде білімді қоғам құрды. Қоғамның жергілікті бөлімшесі Sodalitas Litterarum Vistulana («Висла өзеніндегі әдеби қоғам») деп аталды. 1490 жылы ол тағы да Бреслау (Вроцлав) арқылы Богемия патшалығының астанасы Прагаға барды. Хартманн Шедель Цельтистің Бреслау туралы сипаттамаларын Schedelsche Weltchronik (Нюрнберг хроникасы) еңбегінде пайдаланды. Венгрияда Целтис Sodalitas Litterarum Hungaria («Венгрия әдеби қоғамы») құрды, кейіннен Венада орналасқан Sodalitas Litterarum Danubiana ұйымына айналды. Ол Регенсбург, Пассау және Нюрнберг (немесе Майнц) қалаларында тоқтады. Гейдельбергте ол Sodalitas Litterarum Rhenana («Рейнланд әдеби қоғамы») ұйымын құрды. Кейіннен Любек және Ингольштадтқа барды. 1492 жылы Ингольштадт қаласында ол студенттерге атақты сөз сөйлеп, немістерді білім мен әдебиет саласында итальяндықтарға теңесуге шақырды. Бұл сөз кейінірек 16 ғасырдағы неміс ұлтшылдық көзқарастарында кең таралды. 1494 жылы Целтис Регенсбургтегі Сент-Эммерам монастырында Хросвитаның латын тілінде жазылған еңбектерін қайта жариялады. Досы Виллибальд Пикхаймер оны абысыны Каритас Пикхаймермен таныстырды. Ол оған латын тілінде хат жазып, «жаңа Хросвита» деп атады. Ингольштадт қаласында оба ауруы тараған кезде Целтис Гейдельбергте сабақ берді. Ол осы уақытқа дейін профессор болған. 1497 жылы Целтис император Максимилиан I шақыруымен Венаға келді, император оны поэзия және сөз өнерінің шебері ретінде құрметтеп, императорлық привилегиямен марапаттады – осындай марапаттың алғашқысы. Мұнда ол классикалық авторлардың еңбектері бойынша дәріс оқыды және 1502 жылы ақындар колледжін – Collegium Poetarum-ды құрды. Венаға шақыруына оның досы және әріптесі Иоганнес Куспинианның ықпалы зор болды. Бірнеше жылдан кейін Целтис Венада сифилис ауруынан қайтыс болды. Ричард Унгердің айтуынша, Целтис епископ сарайлары мен монастырь кітапханаларында кітаптарды ұрлаған, императоры мен өзі үшін кітаптарды жинаған. Ол өзінің әрекеттерін патриоттық ниеттермен негіздеп, неміс мұрасын «жаман ауа райынан, шаңнан, жәндіктерден», сондай-ақ итальяндықтардан қорғауды мақсат еткенін мәлімдеді. Эмили Абу Целтис, Путингер және олардың императоры неміс Рим империясы мен ежелгі Рим империясы арасындағы байланысты көрсететін мәдени мұраларға ерекше қызығушылық танытқандарын жазады. Путингер картасы (төменде айтылған) жағдайында Целтис пен Путингер картаны қайдан тапқаны туралы жазбаларды және картаның алғашқы үш ғасырына қатысты ақпаратты жоюға көз жеткізді.

Conrad Celtes (Konrad Celtes; Conradus Celtis (Protucius); 1 February 1459 – 4 February 1508) was a German Renaissance humanist scholar and poet of the German Renaissance born in Franconia (nowadays part of Bavaria). He led the theatrical performances at the Viennese court and reformed the syllabi. Celtis is considered by many to be the greatest of German humanists and thus dubbed "the Archhumanist" (Erzhumanist). He is also praised as "the greatest lyric genius and certainly the greatest organizer and popularizer of German Humanism". efn|"Conrad Celtis , der deutsche Erzhumanist , perhaps the greatest lyric genius and certainly the greatest organizer and popularizer of German Humanism , has fared somewhat better than most of his NeoLatin contemporaries." and befriended many other humanists such as Lorenz Rabe and Bonacursius. He also founded a learned society, based on the Roman academies. The local branch of the society was called Sodalitas Litterarum Vistulana (the "Literary Society on the Vistula River"). In 1490 he once again went through Breslau (Wrocław) to Prague, capital of the Kingdom of Bohemia. Hartmann Schedel used Celtis' descriptions of Breslau in the Schedelsche Weltchronik (Nuremberg Chronicle). In Hungary, Celtis formed the Sodalitas Litterarum Hungaria ("Hungarian Literary Society"), later as Sodalitas Litterarum Danubiana to be based in Vienna. He made stops at Regensburg, Passau and Nuremberg (and probably Mainz). At Heidelberg he founded the Sodalitas Litterarum Rhenana ("Rhineland Literary Society"). Later he went to Lübeck and Ingolstadt. At Ingolstadt, in 1492, he delivered his famous speech to the students there, in which he called on Germans to rival Italians in learning and letters. This would later become an extremely popular address in sixteenth century German nationalistic sentiment. In 1494, Celtes rediscovered Hrosvitha's works written in Latin in the monastery of St. Emmeram in Regensburg. His friend Willibald Pickheimer introduce him to Abbess Caritas Pickheimer. He wrote her in Latin and called her the "new Hrotsvitha". While the plague ravaged Ingolstadt, Celtes taught at Heidelberg. By now he was a professor. In 1497 Celtes was called to Vienna by the emperor Maximilian I, who honored him as teacher of the art of poetry and conversation with an imperial Privilegium, the first of its kind. There he lectured on the works of classical writers and in 1502 founded the Collegium Poetarum, a college for poets. His invitation to Vienna came about greatly at the influence of his friend and fellow scholar Johannes Cuspinian. Celtes died in Vienna a few years later of syphilis. According to Richard Unger, Celtes was a large scale book thief who walked around episcopal palaces and monastic libraries stealing books for his emperor and himself. He justified his behaviours on the basis of patriotic intentions, claiming that he only wanted to protect German patrimony from "damaging weather, dust, mold insects", as well as Italians. Emily Abu writes that Celtis, Peutinger and their emperor took particular interest in cultural legacies that could provide connection between their German Roman Empire and the ancient Roman imperium. In the case of the Peutinger map (mentioned below), both Celtis and Peutinger made sure that any record of where Celtis found it as well as clues to the map's first three centuries were erased.

Шығармалары

Конрад Келттің ілімі, әсіресе классикалық тілдер мен тарих салаларында, ұзаққа созылған әсер етті. Ол латын тілін оқытудың жүйелі әдістерін енгізіп, классиканы зерттеуді дамытты. Сонымен қатар, ол әлем тарихын тұңғыш рет толыққанды оқытты. Кельт – космография мен хорография арасындағы Птолемейдің қарама-қайшылығын сын тұрғысынан бағалаған "топография" терминін алғаш енгізген ерте заманғы гуманист. Бұл қарама-қайшылық, Еуропаның жылдам өзгеріп жатқан бейнесін көрсетуге жеткіліксіз болып келді. Ол неміс жеріндегі картографиялық жазушылардың ішіндегі ең ірісі болды. Ол Germania Illustrata атты ірі космографиялық және картографиялық жобада жұмыс істеді. Оның негізгі бөлігі – Germania generalis, төрт махаббат элегиясы кітабы және "Нюрнбергтің шығу тегі, орны, әдеттері мен институттары туралы" (De origine, situ, moribus et institutis Norimbergae libellus) еңбектері Quatuor libri amorum secundum quatuor latera germanie деген атпен 1502 жылы Нюрнбергте жарияланды. 1493 жылы ол Гандерсхаймдік Хросвитаның жазбаларын Санкт-Эммарам монастырында тапты. Кейін ол 1501 жылы қолжазбаны ұрлап, империя бойынша жаппай басып шығарды. Сондай-ақ, 1501 жылы ол өзінің драмаларының басылымын шығаруға Императорлық Кеңестен рұхсат алды. Бұл, императорлық үкіметтен берілген авторлық құқықтарға қатысты ең алғашқы тіркелген рұхсаттардың бірі болды. Кельт сонымен қатар Рим империясының жолдарын көрсететін Табула Путингерияна (Путингер кестесі) картасын тапты. Максимилиан құрған императорлық кітапхананың кітапханашысы ретінде Кельт көптеген грек және латын қолжазбаларын жинады. 1504 жылы ол Венециялық баспагер Алдус Мануцийге жолдаған хатында Овидийдің Fasti еңбегінің жоғалған кітаптарын тапқанын мәлімдеді. Аталған жаңа өлеңдерді 11 ғасыр монахы жазған және Вильгельм Рубруктың сөзіне сүйенсек, Никей империясы бұл туралы білген. Бірақ, соған қарамастан, көптеген замандас ғалымдар Кельтқа сеніп, жоғалған кітаптардың бар екендігі туралы 17 ғасырға дейін жазды. Оның Карл Хартфельдер редакциялаған эпиграммалары 1881 жылы Берлинде жарық көрді. Конрад Кельт – еркін ойлайтын гуманист болды және христиандық идеалдан гөрі ежелгі пұтқа табынушылыққа үлкен мән берді. Оның досы Виллибальд Пиркхаймер осы мәселеде онымен ашық пікір алмасты. Ол 1486 жылғы "Ода ад Аполлинем" өлеңінде өзін Аполлонның жөнімен атауын бастады. Ол үшін ең маңызды жер бетіндегі Феб – Максимилиан болды, оның ғалыммен симбиоздық қарым-қатынасы (және осылайша олардың екі есе даңқы) Кельттің әдеби шығармаларында жиі көрінетін. Швайнфурттағы Цельтис гимназиясы Конрад Кельттің құрметіне аталды.

Conrad Celtes' teachings had lasting effects, particularly in the fields of classical languages and history. He brought systematic methods to the teaching of Latin and furthered the study of the classics. He was also the first to teach the history of the world as a whole. Celtes was the first early modern humanist who introduced the term "topography" as a critical appraisal of the Ptolemaic dichotomy between cosmography and chorography, which was becoming insufficient to reflect the rapidly changing contours of Europe. He was the foremost cartographic writer in German lands. He worked on the large scale cosmographic and cartographic project Germania Illustrata, of which the core — among them the treatise Germania generalis, four books of love elegies, and De origine, situ, moribus et institutis Norimbergae libellus ("On the origins, site, habits and institutions of Nuremberg") — was published under the title Quatuor libri amorum secundum quatuor latera germanie in Nuremberg (1502). In 1493, he discovered the writings of Hroswitha of Gandersheim in the monastery of St. Emmaram. He then stole the manuscript and had it mass printed across the Empire in 1501. Also in 1501, he received a privilege from the Imperial Aulic Council for the printing of his edition of her dramas. This was one of the earliest recorded privileges regarding copyrights granted by the Imperial government. Celtes also discovered a map showing roads of the Roman Empire, the Tabula Peutingeriana, or Peutinger Table. Celtes collected numerous Greek and Latin manuscripts in his function as librarian of the imperial library that was founded by Maximilian, and he claimed to have discovered the missing books of Ovid's Fasti in a letter to the Venetian publisher Aldus Manutius in 1504. The purported new verses had actually been composed by an 11th century monk and were known to the Empire of Nicaea according to William of Rubruck, but even so, many contemporary scholars believed Celtes and continued to write about the existence of the missing books until well into the 17th century. His epigrams, edited by Kark Hartfelder, were published in Berlin in 1881. Conrad Celtes was more of a free thinking humanist and placed a higher value on the ancient pagan, rather than the Christian ideal. His friend Willibald Pirckheimer had blunt discussions with him on that subject. As early as Ode ad Apollinem (1486), he began to style himself as an Apollo Priest. The most important earthly Phoebus to him was Maximilian, whose symbiotic relationship with the scholar (and thus their double glory) was often reflected in Celtis's literary works. The Celtis Gymnasium in Schweinfurt was named after Conrad Celtis.