Кіріспе

Орган трансплантациясының түрі

Техника

Трансплантациядан бұрын бауырды қолдау терапиясы қажет болуы мүмкін (трансплантацияға дейінгі көпір). Бауыр диализі немесе жасанды бауырды қолдау сияқты жасанды бауырды қолдау концепциялары қазіргі уақытта клиникалық және преклиникалық зерттеулерден өтуде. Көбінесе барлық бауыр трансплантациясы ортотоптық жолмен жасалады, яғни, туа пайда болған бауыр алынып, жаңа бауыр дәл сол анатомиялық орынға орналастырылады. Трансплантация операциясын гепатектомия (бауырды алу) кезеңі, анептик (бауырсыз) кезеңі және имплантациядан кейінгі кезең деп бөлуге болады. Операция жоғарғы абдоминальды аймақта үлкен тілік арқылы жасалады. Гепатектомия бауырдың барлық байламдық тіркелістерін, сондай-ақ жалпы өт жолын, бауыр артериясын, бауыр венасын және порталық венаны бөлуді қамтиды. Көбінесе, төменгі қуысарттың ретрогепатикалық бөлігі бауырмен бірге алынады, бірақ баламалы техника қабылдаушының қуысартын сақтайды ("piggyback" техникасы). Алотрансплантациялық бауырды имплантациялауға дейін донордың бауырындағы қан UW (Viaspan) немесе HTK сияқты мұздай суытылған органды сақтау ерітіндісімен алмастырылады. Имплантация төменгі қуысарт, порталық вена және бауыр артериясының анастомоздарын (қосылыстарын) жасауды қамтиды. Жаңа бауырға қан ағысы қалпына келгеннен кейін, өт жолы (өт жолы) анастомозы қабылдаушының өзінің өт жолына немесе жіңішке ішекке жасалады. Операция әдетте бес-алты сағатқа созылады, бірақ операцияның қиындығына және хирургтың тәжірибесіне байланысты уақыты ұзаруы немесе қысқаруы мүмкін. Бауыр трансплантациясының көп бөлігі ересектерге трансплантация үшін тірі донордан алынған толық бауырды пайдаланады. Педиатриялық бауыр трансплантациясындағы маңызды жетістік – азайтылған мөлшердегі бауыр трансплантациясын жасау, онда ересек бауырының бөлігі нәрестеге немесе кішкентай балаға ауыстырылады. Бұл саланың одан әрі дамуына екі қабылдаушыға бір бауырды трансплантациялау және тірі донордың бауырын трансплантациялау кірді, онда сау адамның бауырының бөлігі алынып, аллотрансплантация ретінде қолданылады. Педиатриялық қабылдаушыларға тірі донордың бауырын трансплантациялау кезінде бауырдың шамамен 20% - ы алынады (Куано сегменттері 2 және 3). Бауыр трансплантациясының одан әрі дамуы ісік бар бауырдың бөлігін ғана алып тастауды қамтиды, ал ісіксіз бөлігі қабылдаушыда қалады. Бұл жазылу процесін жеделдетеді және науқастың ауруханада болу уақытын 5-7 күнге дейін қысқартады. Бауыр ісігін радиожиілікті абляциялау бауыр трансплантациясын күту кезінде көпір ретінде қолданылуы мүмкін.

Салқындату

Донордан алынғаннан бастап, реципиентке трансплантацияланғанға дейін, аллотрансплантацияланған бауыр төмен температурада сақталатын консервілік ерітіндіде сақталады. Төмен температура қалыпты метаболизм процестерінен нашарлау процесін баяулатады, ал консервілік ерітінді суық ишемияның немесе салқындау салдарынан туындайтын зиянды әсерлеріне қарсы күресуге арналған. «Статикалық» салқындату әдісі ұзақ жылдар бойы стандартты техника болғанымен, түрлі динамикалық сақтау әдістері зерттелуде. Мысалы, алынған бауыр арқылы (денеден алынғаннан кейін) қанды айдау үшін машина қолданылатын жүйелерге қатысты белгілі бір жетістіктерге қол жеткізілді (толығырақ ақпаратты зерттеу бөлімінен қараңыз).

Тірі донор трансплантациясы

Тірі донордың бауырын трансплантациялау (ТДЖ) соңғы онжылдықтарда цирроз және/немесе гепатоклеткалық карцинома сияқты бауырдың соңғы сатысындағы аурулары бар науқастар үшін маңызды хирургиялық шешім ретінде қалыптасты. ТДЖ тұжырымы (1) адам бауырының керемет қайта жаңарту қабілетіне және (2) трансплантация күтіп тұрған науқастар үшін қабірлік бауырдың кең таралған жетіспеушілігіне негізделген. ТДЖ-да тірі адамнан хирургиялық жолмен сау бауырдың бір бөлігі алынып, қабылдаушының ауру бауыры толық алынып тасталғаннан кейін, оған трансплантацияланады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ТДЖ балалардың өлім аузында жатқан науқастарынан басталды, олардың ата-аналары өздерінің үйлесімді, сау бауырының бір бөлігін беруге тәуекел етуге дайын болды, осылайша балаларының нашарлап бара жатқан бауырын алмастыруға тырысты. Бірінші табысты ТДЖ туралы хабарды 1989 жылдың шілде айында Сан-Паулу университетінің медицина факультетінде Сильвано Рая жасады. 1989 жылдың қараша айында Чикаго университетінің медициналық орталығында Кристоф Броелш екі жасар Алисса Смитге анасының бауырының бір бөлігін трансплантациялады. Хирургтар ересектерден ересектерге ТДЖ-ны жүргізуге болатынын бірте-бірте түсінді, және қазір бұл практика бірнеше беделді медициналық орталықтарда кең таралған. Бұл процедура стандартты қабірлік донорлық бауыр трансплантациясынан да техникалық тұрғыдан қиын, сонымен қатар сау адамға ірі хирургиялық операция (гемигепатектомия немесе осыған ұқсас процедура) жасаудың этикалық мәселелерін де көтереді. Әр түрлі жағдайлар бойынша донорларда асқынулардың қаупі шамамен 10% құрайды, және кейде екінші операция қажет болуы мүмкін. Көбінесе өт жолы фистуласы, асқазанның қызметінің бұзылуы және инфекциялар кездеседі; олар бауырдың оң жағын алып тастағаннан кейін жиірек болады. ТДЖ-дан кейін өлім-жітім 0% (Жапония), 0,3% (АҚШ) және <1% (Еуропа) деңгейінде тіркелді, хирургтардың осы процедурада тәжірибесі арта келе тәуекелдер одан әрі төмендеуі мүмкін. 2006 жылы Ұлыбританияда бағытталмаған, қайырымдылыққа негізделген тірі донорлыққа рұқсат беру үшін заң өзгертілді, және 2012 жылдың желтоқсанында Ұлыбританияда алғашқы қайырымдылыққа негізделген тірі бауыр донорлығы орын алды. Типик ересек қабылдаушыға ТДЖ жасағанда, 55-тен 70% (оң жақ бөлігі) сау тірі донордан алынады. Донордың бауыры 4-6 апта ішінде шамамен 100% функциясын қалпына келтіреді, және жақын арада қалыпты құрылымын қайта құрып, толық көлемге жетеді. Көп жағдайда тірі, дені сау донордан 70% дейін бауырды зиянсыз алып тастауға болады. Трансплантацияланған бөлік қабылдаушыда толық функцияны атқарады және тиісті мөлшерге жетеді, бірақ донорға қарағанда бұл уақыт ұзағыраққа созылады. Тірі донорлар операциядан кейін тәуекелдерге және/немесе асқынуларға ұшырауы мүмкін. Операциядан кейін донорларда қан ұюы және өт жолдарымен байланысты проблемалар туындауы мүмкін, бірақ бұл мәселелерді оңай шешуге болады. Операцияға дейін тірі донор өлімге ұшырауы мүмкін, бірақ АҚШ-та тірі донорлардың өлім-жітімі төмен деңгейде. ТДЖ донорының иммундық жүйесі бауырдың жаңаруының нәтижесінде әлсірейді, сондықтан әдетте асқазанды бұзып, ішек ауруын тудыратын кейбір тағамдар қауіпті ауруға әкелуі мүмкін.

Педиатриялық трансплантация

Балаларда тірі донордан бауыр трансплантациясы кең қабылдауға ие болды. Балаларына немесе нәрестелеріне бауырдың бір бөлігін беруге дайын тұрған ата-аналардың болуы, трансплантация күтіп жүріп қайтыс болатын балалардың санын азайтты. Ата-анасы донор болған жағдайда балаларға да оңайырақ болды – себебі екі науқас та бір ауруханада жатыр және бір-бірінің көңілін көтеруге көмектеседі.

Донорларды скринингтен өткізу

Тірі донордан трансплантация жасау – көп салалы тәсіл. Барлық тірі бауыр донорлары медициналық бағалаудан өтеді. Трансплантация жасайтын әрбір ауруханада процедура туралы нақты ақпарат беретін және отбасы мүшелерінің сұрақтарына жауап беретін арнайы медбикелер жұмыс істейді. Бағалау кезінде потенциалды донордың құпиялылығы қамтамасыз етіледі. Орган донорлығына отбасы мүшелерінің қысымымен мәжбүрлеуге жол бермеу үшін барлық күш жұмсалады. Трансплантация тобы донорға және оның отбасына толыққанды кеңес беру және қолдау көрсетуді, толық қалпына келгенше жалғастырады. Барлық донорлар операцияны қабылдауға қабілетті екеніне көз жеткізу үшін медициналық сараптамадан өтеді. Донор мен реципиенттің қан тобы үйлесімді болуы керек, бірақ міндетті түрде бірдей болмауы мүмкін. Операцияға дейін бағаланатын басқа да факторларға донор бауырының анатомиясы жатады. Дегенмен, қан тамырлары мен өт жолдарындағы шағын ауытқуларға қарамастан, қазіргі хирургтар трансплантацияны қиындықсыз жүзеге асыра алады. Тірі бауыр доноры үшін ең маңызды критерий – ең жақсы денсаулық күйі.

Трансплантациядан кейінгі иммунодепрессия

Басқа аллотрансплантаттар сияқты, егер иммуносупрессивті препараттар қолданылмаса, бауыр трансплантатын алушы организм қабылдамайды. Барлық қатты ағзаларды трансплантациялауда қолданылатын иммуносупрессивті схемалар көбінесе ұқсас болады және қазір әртүрлі препараттар қолжетімді. Бауыр трансплантациясынан өткен көптеген пациенттерге кортикостероидтармен қатар такролимус немесе циклоспорин (циклоспорин және циклоспорин деп те жазылады) сияқты кальцинеурин ингибиторлары, сондай-ақ микофенолат мофетил сияқты пурин антагонистері тағайындалады. Бауыр трансплантациясының алғашқы жылында такролимус циклоспоринге қарағанда жақсы клиникалық нәтижелер көрсетеді. Егер пациент белсенді гепатит B сияқты қосымша аурулары болса, бауыр трансплантациясынан өткен пациенттерге гепатит B иммуноглобулинінің жоғары дозасы беріледі. Фармакологиялық иммуносупрессияның және негізгі бауыр ауруының иммуносупрессиясының салдарынан, бауыр трансплантациясына дейін және кейін вакцинация арқылы алдын алатын ауруларға қарсы вакцинацияға кеңес беріледі. Трансплантация алған пациенттерде вакцинаға қатысты тартыншақтық жалпы халықтан гөрі азырақ байқалады. Вакцинацияны трансплантациядан бұрын алушыға жасаған дұрыс, себебі трансплантациядан кейінгі иммуносупрессия вакцинаның тиімділігін төмендетеді. Бауыр трансплантациясының ерекшелігі – созылмалы қабылдау қаупінің уақыт өте келе төмендеуі, бірақ көптеген пациенттер өмір бойы иммуносупрессивті препараттар қабылдауы керек. Қайта қабылдауға қарсы препараттарды біртіндеп тоқтатуға болады, бірақ тек белгілі жағдайларда ғана. Бауырдың иммундық жүйеге қатысты кейбір жасушалардың жетілуінде әлі белгісіз рөл атқаруы мүмкін деген теория бар. Питтсбург университетінің Томас Э. Старцл тобы жүргізген, осындай пациенттерден алынған сүйек миының биопсиясын қамтитын кемінде бір зерттеу, бауыр трансплантациясынан өткендердің сүйек миында генотиптік химеризмді көрсетті.

Қалпына келтіру және нәтижелер

Бауыр трансплантациясынан кейінгі прогноз жалпы денсаулық жағдайына, операцияның техникалық сәттілігіне және бауырға әсер ететін бастапқы ауру процесіне байланысты өзгереді. Тіршілік ету деңгейін болжауға арналған нақты модель жоқ; трансплантация жасағандардың 15 жылға дейін тірі қалу ықтималдығы 58% құрайды. Жаңа бауырдың жұмыс істемеуі (бауыр трансплантациясында бастапқы жұмыс істемеу немесе PNF) барлық жағдайлардың 10-15%-ында кездеседі. Бұл көрсеткіштерге көптеген асқынулар себеп болады. Ерте трансплантат жетіспеушілігі, көбінесе, донорлық ағзаның бұрыннан болған ауруынан туындайды. Басқаларына операция кезіндегі реваскуляризация сияқты техникалық қателер жатады, олар трансплантаттың жұмыс істемеуіне алып келуі мүмкін.

Тарих

Көптеген тәжірибелік модельдер, сияқты, хирургиялық зерттеулердің бастапқы кезеңінде қолданылған, бауыр трансплантациясының алғашқы әрекеттері де иттерде жасалды. Ит бауырын трансплантациялау туралы алғашқы жарияланған есептерді 1954 жылы Италияның Милан қаласындағы Opedale Maggiore Policlinico-да Витторио Стаудахер жасады. Бұл алғашқы тырыс қазіргі заманғы техникалардан айтарлықтай ерекшеленді; мысалы, Стаудахер донорлық порталық тамырды реципиент бауырының артериясы арқылы «артерияландырғанын» және өт жолдарының дренаждалуы үшін холецистостомия қолданғанын хабарлады. Адамға бауыр трансплантациясын алғаш рет 1963 жылы Томас Старцл жасады, бірақ педиатриялық пациент операция кезінде бақыланбайтын қан кетуден көз жұмды. Әртүрлі хирургтар жасаған көптеген келесі әрекеттер 1967 жылға дейін сәтсіз аяқталды, сол кезде Старцл 19 айлық гепатобластомасы бар қызға бауыр трансплантациясын жасады, ол метастаздық аурудан көз жұмғанға дейін бір жылдан астам өмір сүрді. Нормотермиялық машинада сақтауды дәстүрлі салқындатумен салыстырған рандомизацияланған бақыланатын клиникалық сынақ донор бауырының зақымдануын азайтуды, донор бауырын шығаруды (жағдайы нашар болғандықтан), жақсы ерте функцияны және статикалық салқындатуда сақталған бауырмен салыстырғанда ұзақ сақтау уақытын көрсетті. Екі тәсілмен де трансплантациядан кейінгі тіршілік ету көрсеткіштері мен пациенттің тіршілік ету көрсеткіштері шамалас болды. Трансплантация алдында машинамен перфузия жасау тінді қайта қанмен толтырудың ишемиялық зақымдануын (бауыр жасушаларының зақымдануы, себебі трансплантациядан кейін статикалық түрде сақталған бауыр қайта перфузияланады) және ішкі өт жолдарының тарылу қаупін азайтумен байланысты.

Алкогольге тәуелділік

Алкогольдік циррозға байланысты бауыр трансплантациясының жоғары деңгейі, осындай пациенттердің бауыр трансплантациясына жарамдылығы туралы қайта-қайта туындайтын дау-дамайға себеп болды. Бұл даудың себебі алкоголизмді өзіне-өзі зиян келтіретін ауру деп қарау және алкоголь салдарынан зардап шеккендердің, басқа, көбірек лайық пациенттердің құқығын бұзу туралы пікір. Іріктеу процесінің маңызды бөлігі – тәуелсіз алкоголь қолданушылар мен тәуелсіз емес алкоголь қолдануға бейім пациенттерді ажырату. Соңғылары, алкогольді пайдалануын тоқтатса, трансплантациядан кейін жақсы жағдайға жетеді. Дегенмен, алкоголизм диагнозы қойылғаннан кейін, болашақта алкогольге қатысты жағдайды бағалау қажет.

АИТВ

Тарихи тұрғыдан алғанда, ҚВИ (ВИЧ) бауыр трансплантациясының абсолютті қарсы көрсетілімі болып саналды. Бұл, ішінара, трансплантациядан кейін қажетті иммунодепрессантты дәрілердің инфекцияны күшейтетініне байланысты болды. Оның өзі Седар Синайдағы онкологы оған ауруын және химиотерапиясын жеңілдету үшін каннабисті қолдануды ұсынған болатын. Бауыр трансплантациясы бағдарламасының директоры доктор Стивен Д. Колкухун аурухананың "затты абузалау мәселелерін қатаң қарауы керек" деді, бірақ трансплантация орталығы Смит мырзаның каннабисті "қолдануы” мен “абузалауы” арасындағы айырмашылықты жете қарастырмады. 2012 жылы Cedars Sinai екінші пациент, Тони Трухильоға бауыр трансплантациясын жасаудан бас тартты, өйткені оның Cedars Sinai дәрігерлері оның медициналық каннабисті заңды түрде қолдануын біліп, мақұлдаған еді. Екі жағдайда да пациенттер аурухана талабына бағынып, емдік тиімділігіне қарамастан, каннабисті қолдануды тоқтатты, бірақ екеуі де трансплантация тізімінің соңына қайта қойылды. Смиттың өлімі "Қауіпсіз қолжетімділік үшін американдықтар" ұйымын Калифорнияның медициналық каннабис мүшелерін трансплантациялау туралы заңды (AB 258) лоббилеуге шабыс тартты, ол 2015 жылдың шілдесінде медициналық каннабисті заңды түрде қолдануға наразылық білдіретін медициналық мекемелердің салдарынан болашақ пациенттердің өлімінен қорғау мақсатында қабылданды.