Кіріспе

Bad Homburg vor der Höhe – Германияның Гессен жеріндегі Таунус тауларының оңтүстік беткейінде орналасқан Хохтаунус округінің аудандық қаласы. Бад-Гомбург Франкфурт-Рейн-Майн қалалық аймағының бір бөлігі. Қаланың ресми атауы – Бад-Гомбург в. д. Хёэ, ол осы атпен тағы басқа жерлерден ажыратады. Қала минералды сулары мен емдеу орындарымен (содан Bad префиксі, яғни "ванна") және казиносымен әйгілі болды. Бад-Гомбург Германиядағы ең бай қалалардың бірі болған, алайда Хохтаунус округі және Бавариядағы Штарнберг округі Германиядағы ең бай округ атанып, үнемі бәсекелесіп тұрады. 2004 жылдан бастап қала «Шампан ауасы мен дәстүр» (Champagnerluft und Tradition) деген таңдаулы ұранын пайдаланады.

Ортағасырлық шығу тегі

Жергілікті дәстүр бойынша Бад-Гомбургтің құжатталған тарихы 782 жылы Лорш кодексінде айтылған Вилла Тиденхаймнан басталады. Бұл Вилла Тиденхайм тарихи қала орталығы – Дитигейммен байланыстырылды. Жергілікті тарихшы Рудигер Курт жазба дереккөздер мен жергілікті жағдайларды зерттеу нәтижесінде осы дәстүрлі әңгімені күмәндандырды. 2002 жылы Курт профессор Йоахим Хеннинг басқаратын Франкфурт университетінің археологиялық қазбаларын ұйымдастырды. Қазба жұмыстары христиан дәуірінің басы мен 13 ғасыр аралығында қоныс іздерін көрсетпеді. 1180 жылға қарай Эбербах жылнамаларында (Eberbacher Zeugenreihe) Гомбургтің негізін қалаушы ретінде Вортвин (немесе Ортвин) фон Хогенберхтің есімі алғаш рет айтылып, қаланың бар екендігіне нақты дәлел ретінде қарастырылады. 1962 жылы Бад-Гомбург сарайының Хиршганг қанаты астындағы қазба кезінде екі күйген қабат табылды, археолог Гюнтер Биндинг оларды екі бұрынғы қамалдың бірінен кейін бірі орналасып, өртенгенін көрсететін дәлел деп түсіндірді. 2006 жылдың сәуірінде Франкфурт университетінің Бад-Гомбург сарайындағы қазба жұмыстары, қайтадан Курттың бастамасымен және профессор Хеннинг басшылығымен, тек бір күйген қабатты көрсетті – жартылай ағаштан салынған, мүмкін мұнаралары бар қамал. Бұл құрылыс Вортвиннің «қамалымен» байланысты болуы мүмкін. Бұл қалдықтардың астында одан да ертерек мәдени қабаттар болуы да мүмкін. Көміртектік датирлеу (carbon 14 dating) және микроморфологиялық талдау жүргізу арқылы күнді анықтауды дәлдеуге болады. Хомберг шамамен 1330 жылы базар құқығын алды, бірақ осы құқықты растайтын құжат жоғалған деп есептеледі. Қаланың атауы «Гомбург» Хогенберг қамалынан шыққан. «Vor der Höhe» қосымшасы алғаш рет 1399 жылғы құжатта тіркелген болуы мүмкін. «Bad» атағы 1912 жылы берілді. Гессен-Гомбургтың алғашқы ландграфы – Гессен-Гомбургтың Фридрих I болды. Фридрих II (1680–1708) Гомбург князі ретінде танымал болды. 1866 жылы Аустрия-Пруссия соғысының нәтижесінде Гомбург Пруссияның құрамына кірді.

Шипажай қаласы және императордың резиденциясы

ХІХ ғасырдың ортасында қалада шипажай индустриясының басталуымен Гомбург халықаралық деңгейде әйгілі шипажай қаласына айналды. Бад-Гомбургті әсіресе орыс дворяндары ұнатқан. Шипажай индустриясы 1834 жылы Елизаветанбруннен ("Елизавета ханшайымының бұлағы") ашылуымен басталды. Гомбургтегі алғашқы шипажай ғимараты мен алғашқы казино 1841–1842 жылдары Франсуа (1806–1877) және Луи Бланк (1806–1852) ағайындары салған, кейіннен Монте-Карло казиносына ие болған. 1860 жылы қала Франкфуртпен теміржол арқылы байланысты. 1888 жылы Гомбург Германия империясының барлық аймақтарында танымал болды, себебі император Вильгельм II оның қаласын өзінің императорлық жазғы резиденциясы етіп белгіледі. Ол кейіннен жақын жердегі Құтқарушы шіркеуінің (Erlöserkirche) құрылысын қаржылады. Императордың анасы да бірнеше жыл сол жерде тұрды. Ұлыбританияның Эдуард VII жиі қонақ болып тұратын, ол Гомбург шляпасын және тік іштік шалбарды таныстырды. Эдуард Гомбургте 32 рет ашарлап емделген. Dornholzhausen-дегі Röderweisen орналасқан Бад-Хомбург гольф клубы – Германиядағы ең көне гольф клубы. Оның бастауы Бад-Гомбург шипажай саябағында болды, онда ескі клуб үйі және ескі гольф алаңының ойнауға болатын бөліктері әлі де сақталған. Одан алыс емес орыс шіркеуі орналасқан, дұрысырақ айтқанда Барлық Әулиелер шіркеуі, бұл шығыс православие шіркеуі, оның іргетасы 1896 жылғы 16 қазанда Ресей императорлық жұбымен қаланды, бірақ олар шіркеудің үш жылдан кейін өткен қасиеттеу рәсіміне қатыспады. Сиам (Таиланд) патшасы Чулалонгкорн сәтті емделгені үшін алғыс ретінде бақша павильонын жіберді. Ол 1914 жылы орнатылды. Horex – 1923 жылы Бад-Гомбургте Фриц Клеманн құрған "Horex—Fahrzeugbau AG" мотоциклеттерінің танымал неміс бренді.

Яһуди тарихы

1335 жылы император Людовик IV Готфрид фон Эппштейнге Эппштейн, Гомбург және Штайнхайм елді мекендерінің әрқайсысына 10 яһудиді қоныстандыруға рұқсат берді; алайда, сол кезде Гомбургке яһудилер қоныстанған-қоныстанбағаны белгісіз. Гомбургте яһудилердің тұрақты қонысының бар екеніне дәлелдер тек 16 ғасырдың басында ғана табылды. 1600 жылға дейін ол 2 немесе 3 отбасынан тұрды, ал 1632 жылға қарай олардың саны 16-ға жетті. Алғашқы еврей зираты 17 ғасырда сатып алынды. Қоғам тым тез өсіп, 1703 жылы Гессеннің ландграфы Фредерик II арнайы яһуди кварталын (Judengasse) салу туралы шешім қабылдады. 1731 жылы салынған синагог 1867 жылы жаңасына алмастырылды. Гомбург яһуди қауымы бастапқыда Фридберг раввинатының қарауында болды, бірақ 19 ғасырда өз раввиндерін тағайындай бастады. 1710 жылдан 1713 жылға дейін, ол Оффенбах-на-Майнеге көшкенге дейін, Селигманн бен Хирц Рейс Гомбургте еврей баспасын орнатты. Ол басқа да еңбектермен қатар, Яқып ибн Хабибтің «Ейн Я’аков» (1712 ж.) кітабын жариялады. 1724 жылы Самсон бен Салман Ханау еврей баспасын қайта іске қосты, бірақ капиталдың жетіспеуі оның өндірісін шектеді. 1736 жылы баспахананы Аарон бен Зеви Дессау сатып алды, оның басылымдарының ішінде түсіндірмелермен бірге «Шулхан Арух» (Хошен Мишпат) (1742 ж.) кітабы бар. 1748 жылы баспахана сатылып, 1749 жылы Родельхаймге көшірілді. 20 ғасырдың басында Гомбург курорты орыс яһуди зиялыларының кездесу орнына айналды. 1865 жылы яһуди халқының саны 604 адамды (жалпы халықтың 7,14%) құрады, 1910 жылы 379 (2,64%) және 1933 жылы 300 адамға дейін азайды. 1939 жылдың 17 мамырында қалған 74 яһудидің 42-сі 1942/1943 жылдары концлагерлерге депортацияланды және қайта оралмады.

Қазіргі заман

Екі дүниежүзілік соғыстан кейін шипа бизнесі ұзақ мерзімге төмендеді, бірақ қала түрлі билік органдары мен әкімшілік мекемелердің штаб-пәтерлеріне айналғандықтан маңызға ие болды. 1946 жылдың күзінде әскери үкімет бизоналық органдар құруға бұйрық берді. Бад-Гомбург қаржы-әкімшілік орталығының орналасқан жері ретінде таңдалды. 1947 жылдың 23 шілдесінде Бизон экономикалық кеңесі валюта реформасына дайындық мақсатында мұнда "Арнаулы ақша және несие орталығын" құрды. Орталықты Людвиг Эрхард басқарды. Германия Федеративтік Республикасы (Батыс Германия) Бонн қаласындағы астанасымен құрылғаннан кейін, Федералды қарыз басқармасы (Bundesschuldenverwaltung), Қағаз бағалы құжаттарды реттеу кеңсесі (Amt für Wertpapierbereinigung) және Федералды теңдестіру кеңсесі (Bundesausgleichsamt) Бад-Гомбургте қалды. ХХ ғасырда Бад-Гомбург жоғарғы топ арасында танымал тұру орнына айналды. 1989 жылдың 30 қарашасында Бад-Гомбургте Deutsche Bank-тың директоры Альфред Херрхаузен көлік құралына жасалған бомбалық шабуылда қаза тауып, оның жүргізушісі жарақат алды. Бұл шабуылды Қызыл Армия фракциясы жасады деген болжам бар, бірақ ол ешқашан дәлелденген жоқ.

Елтаңба

Бад-Хомбургтің азаматтық елтаңбасы 1903 жылы бекітілген, бірақ сол кезден белгілі мөрлерге сүйене отырып, 15 ғасырдан бері қолданылып келгені айтылады. Алайда, мөрлерде бүгінгі екі балтаның орнына диагональ жолақ (сальтир) бейнеленген (сальтир екі нашар көрінетін балта болуы мүмкін). Елтаңбадағы балталардың себебі белгісіз, бұл, мүмкін, жергілікті диалекттегі тіл билеуі болуы мүмкін. Көк түсті өрісте күміс түсті балталардың қолданылуы кем дегенде 1621 жылдан бастап белгілі.

Спорт

Бейсбол клубы Бад-Хомбург Хорнетс Германияның 2-ші Бундеслигасында ойнайды, 2018 жылға дейін елдің бірінші дивизионында бақ сынаған. Бад-Хомбург Ашық турнирі – қалада теннис спортын ойнау және дамытудың ұзақ тарихын құрметтеу үшін өткізілетін WTA 250 турнирі. Бад-Хомбург Ашық турнирінің алғашқысы 2021 жылы TC Bad Homburg клубында шөп кортанда өткізілді. Германиялық теннисші Анжелика Кербер турнир жеңімпазы атанды. 2024 жылы турнир WTA 500 деңгейіне көтерілді.