Кіріспе

Американдық бизнесмен, саясаткер және дипломат (1891–1986)

Уильям Аверелл Харриман (15 қараша 1891 – 26 шілде 1986), көбінесе Аверелл Харриман деп танылған, американдық демократ саясаткер, бизнесмен және дипломат болған. Ол Brown Brothers Harriman & Co. компаниясын құрды, президент Гарри С. Трумэннің кезінде сауда министрі қызметін атқарды, Нью-Йорк штатының 48-ші губернаторы болды, сондай-ақ 1952 және 1956 жылдары Демократиялық партиядан президенттікке үміткер болды. Мансабы бойында ол демократ президенттердің сыртқы саясат жөніндегі маңызды кеңесшісі болды. Харриман теміржол империясының иесі Э. Х. Харриманның ұлы ретінде бай отбасында дүниеге келген. Гротон мектебінде және Йель университетінде оқып жүргенде, ол байланыстар жасап, кейін Браун Бразерс Харриман & Co. компаниясына біріккен банк мекемесін құруға ықпал етті. Ол Union Pacific Railroad, Merchant Shipping Corporation және Polaroid Corporation сияқты әртүрлі компаниялардың үлесіне ие болды. Франклин Д. Рузвельт президенттігі кезінде Харриман Ұлттық экономиканы жаңғырту басқармасында және Бизнес кеңесшілер кеңесінде жұмыс істеді, содан кейін сыртқы саясат саласына ауысты. Lend-Lease бағдарламасын үйлестіруге көмектескеннен кейін Харриман Кеңес Одағындағы елші болып тағайындалды және Екінші дүниежүзілік соғыстың маңызды конференцияларына қатысты. Соғыстан кейін ол Джордж Ф. Кеннанның саясатын қолдаушылардың бірі болды. Ол сондай-ақ сауда министрі қызметін атқарды және Маршалл жоспарының іске асырылуын үйлестірді. 1954 жылы Харриман республикалық сенатор Ирвинг Айвсты жеңіп, Нью-Йорк штатының губернаторы болды. 1958 жылғы сайлауда Нельсон Рокфеллерге жеңілгенге дейін бір мерзім қызмет етті. Харриман 1952 және 1956 жылғы Демократиялық ұлттық конвенттерде президенттікке үміткер болды. 1956 жылғы конвентте Трумэннің қолдауы болғанымен, демократтар екі сайлауда да Адлай Стивенсонды кандидат етіп ұсынды. Губернаторлыққа жеңілгеннен кейін Харриман Демократиялық партиясының сыртқы саясаттағы беделді ақсақалына айналды. Ол президент Джон Ф. Кеннеди әкімшілігі кезінде Ядролық қару сынақтарына ішінара тыйым салу туралы келісімді жасауға көмектесті және Линдон Б. Джонсон әкімшілігі кезінде Вьетнам соғысына белсенді қатысты. 1969 жылы Джонсон қызметтен кеткеннен кейін Харриман Рим клубы және Сыртқы қатынастар кеңесі сияқты түрлі ұйымдармен байланыс жасады.

Ерте өмір және білім

Уильям Аверелл Харриман Нью-Йорк қаласында теміржол магнаты Эдвард Генри Харриман мен Мэри Уильямсон Авереллдің ұлы болып дүниеге келді. Ол Э. Роланд Харриман мен Мэри Харриман Рамсидің ағасы болды. Харриман Элеонора Рузвельттің інісі Холл Рузвельттің жақын досы еді. 1899 жылдың жазында Харриманның әкесі Алясканың жағалауы мен Ресейді зерттеуге арналған ғылыми экспедиция ұйымдастырды. Бұл экспедицияға сол кездегі 25 жетекші ғалым, табиғатты зерттеуші және суретшілер, оның ішінде Джон Мьюр, Джон Берроуз, Джордж Бёрд Гриннелл, С. Харт Мерриам, Гроув Карл Гилберт және Эдвард Кертис қатысты. Олармен бірге 100 отбасы мүшесі мен қызметкерлер «Джордж Эльдер» пароходымен саяхаттады. Жас Харриман Ресеймен алғаш танысты, ол кейінгі өмірінде мемлекеттік қызметте көп көңіл бөлген ел болатын. Ол Йель университетіне түсу алдында Массачусетс штатындағы Гротон мектебінде оқыды, онда ол «Бас сүйек және сүйектер» (Skull and Bones) қоғамы мен «Пси Упсилон» қоғамына қосылды. Ол 1913 жылы бітірді. Бітіргеннен кейін ол Америкадағы ең ірі капиталдардың бірін мұраға алды және Йель университетінің ең жас «Крю» командасының жаттықтырушысы болды.

Бизнес мәселелері

1922 жылы әкесінен алған қаржыға W. A. Harriman & Co банктік бизнесін құрды. Оның інісі Роланд 1927 жылы бизнеске қосылды және атауы Harriman Brothers & Company болып өзгертілді. 1931 жылы ол Brown Bros. & Co. компаниясымен бірігіп, өте табысты Уолл-стрит фирмасы – Brown Brothers Harriman & Co. құрылды. Атақты қызметкерлерінің қатарында Джордж Герберт Уокер және оның күйеу баласы Прескотт Буш болды. Харриманның негізгі меншігіне Brown Brothers & Harriman & Co, Union Pacific Railroad, Merchant Shipbuilding Corporation және Polaroid Corporation-ды қоса алған венчурлік капиталға инвестициялар кірді. Харриманның байланысты мүлкіне Southern Pacific Railroad (ішінде Central Pacific Railroad), Illinois Central Railroad, Wells Fargo & Co., Pacific Mail Steamship Co., American Ship & Commerce, Hamburg Amerikanische Packetfahrt Aktiengesellschaft (HAPAG), American Hawaiian Steamship Co., United American Lines, Guaranty Trust Company және Union Banking Corporation кірді. Ол 1937 және 1939 жылдары АҚШ Сауда министрлігінің Бизнес кеңесінің (бұрынғы Business Advisory Council) төрағасы болды.

Саясат

Харриманның үлкен әпкесі Мэри Рамси Авереллге қаржы жұмысынан кетіп, онымен және олардың достары Рузвельттермен бірге «Жаңа мәміле» мақсаттарын ілгерілетуге көмектесуге шақырды. Аверелл NRA Ұлттық қалпына келтіру басқармасына қосылды, бұл американдық экономиканы бағаларды реттеу арқылы қайта жандандыруға бағытталған федералдық күш-жігер болды, және осымен оның саяси мансабы басталды.

Толыққанды жарыстар

1924 жылы Аугуст Белмонт-младший қайтыс болғаннан кейін Харриман, Джордж Уокер және Джозеф Э. Уайденер Белмонттың көптеген таза тұқымды жылқыларын сатып алды. Харриман «Арден ферма» деген атпен жарысқа қатысты. Оның жылқыларының ішінде Шанс Плей 1927 жылы Жокейлер клубының Алтын кубогын жеңіп алды. Ол сондай-ақ Уолкермен серіктестікте «Log Cabin Stable» деген атпен жарысқа қатысып, кейін оның үлесін сатып алды. АҚШ Жарыс спортының Даңқ залына енген, Man o' War жаттықтырушысы Луис Фейстел 1926 жылға дейін «Log Cabin» жылқыларын жаттықтырды. Август Белмонттың мүлкінен сатып алынған серіктестіктің табысты жылқыларының ішінде Ладкин халықаралық жарыста еуропалық жұлдыз Эпинарды жеңгені үшін есімдері сақталған.

Бивербрук-Хариман миссиясы

1941 жылдың көктемінен бастап Харриман президент Франклин Д. Рузвельтке Еуропаға арнайы елші болып тағайындалды және «Ленд-Лизинг» бағдарламасын үйлестіруге көмектесті. 1941 жылдың тамызында Харриман Атлантика конференциясында болды, онда Ф.Д. Рузвельт пен Уинстон Черчилльдің кездесуі нәтижесінде Атлантикалық харта қабылданды. Бұл келісім Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін американдық және британдық мақсаттарды белгіледі – АҚШ соғысқа араласқанға дейін, және барлық одақтастар қолдаған қағидалар жиынтығы түрінде жазылды. 1941 жылдың қыркүйегінде Харриман, канадалық баспагер-миллионер лорд Бивербрукпен бірге, Кеңес Одағымен «Ленд-Лизинг» келісімінің шарттарын келісу үшін Мәскеуге жіберілді, ол Ұлыбританияны өкілдік етті. Харриман Бивербруктың Германияның үш миллион әскерін Кеңес Одағына қарсы бағыттап, кеңестік майданның негізгі күресін жүргізіп жатқандықтан, Батыс державаларының Совет Одағына қолдау көрсетуінің маңызы зор екендігі туралы пікіріне қосылды. Сол сияқты, генерал Джордж Маршалл президент Рузвельтке Германияның Кеңес Одағын жеңіске жететініне сендіріп, Вермахттың 1941 жылдың соңына дейін Байкал көліне жететінін болжады. Бивербрук-Харриман миссиясының Мәскеуге сапарының ең маңызды нәтижесі – Черчилль мен Рузвельт арасындағы Кеңес Одағының 1941 жылдың соңына дейін құламайтыны туралы келісім болды. Келісімнің қосымша шарттарында, егер Кеңес Одағы 1942 жылы жеңілсе де, оның соғысуын жалғастыру Вермахтқа ауыр зиян келтіретіні, бұл АҚШ пен Ұлыбританияға тиімді болары айтылды. Харриман американдық көмекке шарттар қоймағаны үшін кейіннен сынға ұшырады, бірақ американдық тарихшы Герхард Вайнберг оны қорғады, 1941 жылы АҚШ үшін басты қауіп – Кеңес Одағы емес, Германия болғанын атап көрсетті. 1972 жылғы сөйлесінде Харриман былай деді: «Бүгін адамдар 1941 жылы президент Рузвельт пен премьер-министр Черчилльтің басты мақсаты Гитлердің әскерін жою және соғысты адам өміріне ең аз шығынмен аяқтау болғанын ұмытып кеткендей. Британдықтар бір жылдан астам уақыт бойы нацистік шабуылдардың күшіне жалғыз қарсы тұрды; өздерін сақтап қалу үшін олар Ресейді жауынгерлік одақтас ретінде сақтағысы келді. Рузвельт соғыстың басында біздің соғысқа тартылуымыз мүмкін екенінен қорқып, бірақ қатысуымызды әуе және теңіз күштерімен шектеуге үміттенді. Біздің тәжірибеміз бізге әсер етеді: Рузвельт Бірінші дүниежүзілік соғыстағы окоп соғысының қорқынышын жақсы білді және американдық жауынгерлерге осындай тағдыр қайта орын алмасын деп қалады. Ол біздің қолдауымызбен Қызыл Армия Осі күштерімен күресе алады деп үміттенді. Британдық дивизиялардың күші мен біздің әуе және теңіз күштеріміздің біріктірілуі АҚШ-тың Еуропаға ірі әскерлерді жіберу қажеттілігін жоюы мүмкін». Бивербрук-Харриман миссиясы АҚШ пен Ұлыбританияның Совет Одағына ай сайын 500 танк, 400 ұшақ, сондай-ақ қалайы, мыс және мырышпен қамтамасыз етуге уәде берді. Алайда, уәделенген көмек Арктика мұхиты арқылы қауіпті «Мурманск жолымен» жіберілуі керек еді, және 1941 жылдың желтоқсанына дейін уәделенген көмектің өте аз бөлігі ғана жетті. 1941 жылы генерал Альберт Ведемейер басқаратын офицерлер тобы генерал Маршалл атынан «Жеңіс» бағдарламасын жасады, онда Кеңес Одағы сол жылы жеңіледі және Германияны жеңу үшін АҚШ-тың 1943 жылдың жазына дейін 8,7 миллион адамнан тұратын 215 дивизиядан тұратын күш жинауы қажет болды. Бивербрук-Харриман миссиясы, кеңестік әскердің күшіне оптимистік баға беріп, «Жеңіс» бағдарламасының пессимистік бағалауына қарсы шықты және оның негізгі болжамдарын күйретті. «Жеңіс» бағдарламасы, 215 дивизиялық армияны құруды және Әскери-әуе күштеріне, Әскери-теңіз күштеріне және теңіз жаяу әскеріне қажетті жабдықтың көп мөлшерін талап етті, бұл үкіметтің әртүрлі ведомстволарында «Жүзеге асыру мүмкіндігі» туралы дауға әкелді. Мұндай үлкен күшке қажетті қару-жарақ жасау үшін үкімет АҚШ-тағы барлық азаматтық өндірісті тоқтатуға мәжбүр болар еді, бұл тұрмыстың деңгейін 60%-ға төмендетуге әкелер еді.

Мәскеу конференциясы

1942 жылдың тамызында Харриман Черчилльмен бірге Мәскеу конференциясына қатысты. Ол Сталинге батыс одақтастарының Францияда уәделенген екінші майданды ашудың орнына Солтүстік Африкада операциялар жүргізу себебін түсіндірді. Кездесу өте қиын болды, Сталин Черчилльді бетке айтып жалғандыққа айыптады және британдықтар Еуропада екінші майданды ашудан қорқып тартынып отыр деген пікір білдірді, сондай-ақ британдық 8-армияның Солтүстік Африкадағы жеңілістері британдықтардың Вермахтқа қарсы қайраттылығын көрсетті деп сарказм айтты. Харриман Кремльдегі кездесуден кейін көп уақытын Черчилльге одақтастардың Кеңес Одағына мұқтаж екенін еске салып, Сталиннің сөздерін жеке қабылдамауға кеңес берді, себебі әлемнің тағдыры қалыпты күйде тұрғанын жеткізді. Черчилль бұл ұсынысқа келіспеді және Рузвельтке өте ренжіді деген сезіммен телеграмма жіберіп, былай деді: "Мен жаудың пропагандасы Кеңес Ресейі мен АҚШ басшыларының осы тұста британдық Ұлттар Достастығы мен Империясынан шеттетіліп, кездесуін пайдалануын төмен бағаламаймын. Бұл өте қиын және мазасыз жағдай болар еді, көптеген адамдар оған таңырқап, алаңдап қалған болар еді".

Төрт державаның мәлімдемесі

1943 жылы қазанда Харриман АҚШ-тың Кеңес Одағындағы елшісі болып тағайындалды. Харриман Сталиннің «Рузвельттен жақсы хабардар, Черчилльден нақтырақ, кейбір жағынан соғыс басшыларының ең тиімдісі» екендігіне тоқталды. Әрине, ол бір уақытта қатыгез диктатор да еді. Харриман өзінің сүйіктісі, Рэндольф Черчилльдің әйелі Памела Черчилльден айырылуға дайын болмады. Харриман АҚШ-тың ең бай адамдарының бірі болғанымен, темір жол, авиация, банктер, коммуналдық қызметтер, кеме жасау, мұнай өндіру, болат өндіру және курорттар салаларына инвестиция салған алып бизнес империясын басқарды. Бұл фактісі кеңес тарапына ұнады, олар оны американдық капиталистік үстем таптың өкілі деп есептеді. Мәскеу конференциясындағы АҚШ-тың басты талаптары – Ұлттар Лигасының орнына Біріккен Ұлттар Ұйымы деп аталатын жаңа халықаралық ұйым құру; Кеңес Одағының Касабланка конференциясында қабылданған «шартсыз капитуляция» формуласын қабылдауы (кеңес тарапы кейде Германиямен жеке бейбіт келісімге келуге дайын екенін білдіргендіктен, бұл маңызды мәселе еді); және соғыстан кейінгі әлемге үстемдік ететін «Үш үлкен» держава қатарына АҚШ, Кеңес Одағы және Ұлыбританиямен бірге Қытайдың да қосылуын АҚШ қалағандықтан, «Төрт үлкен» болуы керек еді. Соғыстан кейін Германияның шекарасы қалай болатыны мәселесі шешілмеді, бірақ конференцияға қатысушылардың барлығы Германияның аумақтық шығындарға ұшырайтынына келісті, тек қанша жерді жоғалтатыны ғана белгісіз болды. Соңында, Рейхке қатысты, соғыс қылмыстары бойынша сот процесі соғыс аяқталғаннан кейін өтуі керек деп келісілді. Кіші соғыс қылмыскерлері олардың қылмыстарын жасаған елдерде сотталады, ал Германия басшылары Ұлыбритания, АҚШ және Кеңес Одағынан тағайындалған судьялардан құралған арнайы сотта сотталуы керек еді.

Польша мен Қытаймен қарым-қатынастар

1943 жылдың соңында Тегеран конференциясында Харриманға күдікпен қараған Черчилльді жұмылдыру міндеті жүктелді, ал Рузвельт Сталиннің сенімін қозғауға тырысты. Конференция АҚШ пен Ұлыбритания арасындағы соғыстан кейінгі әлемге қатысты дау-жанжалдарды көрсетті. Черчилль Ұлыбританияның империясын сақтап қалуға және соғыстан кейінгі әлемді ықпал аймақтарына бөлуге мүдделі болды, ал Америка Құрама Штаттары Атлантикалық хартада баяндалған өзін-өзі анықтау принциптерін қолдады. Харриман кеңестік басшының ниеттеріне күмәнмен қарады және Сталинге Шығыс Еуропада еркін қол беруге мүмкіндік беретін аймақтық тәсілге қарсы болды. Тегеранда Рузвельт Сталинге 1944 жылы төртінші мерзімге кандидат болуды жоспарлап отырған «практикалық адам» ретінде, поляк-американдық сайлаушылар туралы ойлануға тиіс екенін айтты, бірақ Кеңес Одағы 1939 жылы аннексиялаған Польшаның бөлігін сақтап қалуы мүмкін екенін, бірақ бұл 1944 жылғы сайлауға дейін құпия сақталуы керек екенін де айтты. Харриман мұны қателік деп есептеді, өйткені Рузвельттің Польша үкіметі аумақтың бір бөлігінен айырылуын қабылдауы керек деген мәлімдемесі, кеңестік тараптың Польшаға қалаған үкіметін таңуға келісімін білдіреді деп ойлады, өйткені эмиграциядағы польша үкіметі аннексиямен келіспеуі мүмкін. Молотовтың баяндамасын беру тәсілі Харриманға болашақта кеңестік тарап мұндай бейбіт ұсыныстарға көбірек құлық танытуы мүмкін екенін көрсетті, бұл Харриманның шантаж әрекеті деп бағалады. Барлық қолжетімді мәліметтер кеңестік тараптың 1940 жылдың сәуір айында Катынь орманындағы жаппай қырғынды жасағанын көрсеткендіктен, Харриман бұл тақырыпты талқыламауға тырысты, кейіннен Сенаттың тыңдауында: «Жоқ, мен бұл тақырып көтерілгенін есімде ұстамаймын» деді. 1944 жылдың ақпанынан бастап Харриман Сталинге АҚШ-КСР штабтық келіссөздерін ашуға қысым жасады, осылайша Кеңес Одағы Жапонияға қарсы соғысқа қатысқанда дайындық шараларын жүргізуге болады, бірақ Сталин Маньчжурияға шабуыл жасау үшін кем дегенде төрт жаяу әскер дивизиясы қажет екенін айтты, бұл Германияға қарсы толыққанды соғыс жүргізіліп жатқандықтан мүмкін емес еді. 1944 жылдың қалған бөлігінде Харриман Молотовқа АҚШ әскери миссиясымен Владивосток аймағында немесе Камчаткада американдық әуе базаларын құру туралы штабтық келіссөздер жүргізу үшін Кеңес Шығыс әуе күштерінің басшысын Мәскеуге шақыруға қысым жасады, осылайша американдық ұшақтар Жапонияны бомбалауға мүмкіндік алады. Осыған байланысты Харриман 1944 жылдың 10 маусымында Сталинмен кездесіп, одан Қытайдың жалғыз басшысы ретінде генералссимус Чан Кайшиге қолдау білдіретін және Чан Цзяньді мойындау үшін Мао Цзэдунға ықпал етуге уәде беретін жалпылама мәлімдеме алды. 1944 жылдың тамызында Харриман Варшава көтерілісінде күресіп жатқан Армия Крайова көтерілісшілеріне көмек жіберу үшін американдық ұшақтарға Полтава әуе базасына қонуға рұқсат беруді сұрады, әйтпесе американдық ұшақтар үйге қайту үшін отын жеткіліксіз болар еді. 1944 жылдың 16 тамызында Сыртқы істер жөніндегі комиссардың орынбасары Андрей Вышинский Харриманға «Совет үкіметі, әрине, Варшава аймағына ағылшын немесе американдық ұшақтардың қару тастауына қарсылық білдіре алмайды, өйткені бұл американдық немесе британдық мәселе. Бірақ олар Варшава аймағына қару тастағаннан кейін американдық немесе британдық ұшақтардың Кеңес аумағына қонуына қарсы, өйткені Совет үкіметі Варшавадағы оқиғаға тікелей немесе жанама түрде қатысуды қаламайды» деді.

Жапонияны бомбалаудан бұрын жүргізілген келіссөздер

1944 жылдың жазында Сталин Гарриманға америкалықтарға Жапонияны бомбалау үшін Кеңес Одағының Қиыр Шығысындағы әуе базаларын пайдалануға рұқсат етілетінін, бірақ тек американдықтар Кеңес Әуе күштерін жүздеген төрт қозғалтқышты бомбалаушылармен жабдықтаса ғана уәде берді. 1944 жылдың қыркүйегінде Сталин Гарриманға Квебек конференциясында жарияланған ағылшын-американдық коммюникеде Кеңес Одағы есімдерінің жоқ екендігіне наразылық білдірді, тіпті сарказммен: "Егер АҚШ пен Ұлыбритания Ресейдің қатысуынсыз жапондарды жеңгісі келсе, ресейліктер оған дайын" деді. 1944 жылдың 14 желтоқсанында Сталин Гарриманға осы саяси талаптарды нақтылады, атап айтқанда, Кеңес Одағына Қытайдың Шығыс теміржолын және Ляотун түбегіндегі порттарды жалға алуға, сондай-ақ Қытайдың Сыртқы Моңғолияның тәуелсіздігін мойындауына мүмкіндік беруді. Сталин Гарриманға Маньчжурия мен Солтүстік Қытайдың кең далалары Кеңес Одағының біріктірілген әскерлері үшін өте қолайлы екенін мақтанышпен айтты, Қызыл Армияның Квантун армиясын жеңуде қиындыққа тап болмайтынына және Кеңес Одағы Жапонияға соғыс жариялағаннан кейін Солтүстік Қытайдың барлығының Кеңес Одағының бақылауына өтетініне сенімді екенін жеткізді.

Ялтта өткен конференция

Харриман Ялта конференциясына да қатысты, онда ол Кеңес Одағымен, әсіресе Польша мәселесі бойынша, қатаң ұстанымға келуді ұсынды. Ялта конференциясында американдық делегация Қара теңізге қарап тұрған сәнді Ливадия сарайында орналасты, ал Харриманға жеке бөлме берілді, бұл президенттің құрметінің белгісі болды, себебі американдық делегацияның көп бөлігі делегаттардың көптігі мен Ливадия сарайындағы орынның жетіспеуіне байланысты бір бөлмеде бесеуден тұруға мәжбүр болды. Ливадия сарайы 1910-1911 жылдары император Николай II мен оның отбасысы үшін жазғы резиденция ретінде салынған және тек 61 адамды қабылдауға арналған, сондықтан 215 адамнан тұратын американдық делегацияның келуі оның мүмкіндіктерін толығымен басып тастады. 1945 жылдың 8 ақпанында Рузвельт, Харриман және аудармашы қызметін атқарған Чарльз "Чип" Болен Сталинмен, Молотовпен және аудармашы Владимир Павловпен кездесіп, Кеңес Одағының Жапонияға қарсы соғысқа қатысуын талқылады. Кездесуде Курил аралдары мен Сахалин аралының оңтүстік бөлігі Кеңес Одағына қосылуы туралы келісімге қол жеткізілді. Чжан Кайшимен кеңеспей, Рузвельт советтердің Дайрен портын басқарудағы және Қытайдың Шығыс темір жолын иеленудегі талаптарына келісті, бірақ ол Дайреннің халықаралық статусын алуын қалады. Рузвельт қытайлықтарға қазір хабарлай алмайтынын, себебі оларға айтылған әр нәрсе "24 сағат ішінде бүкіл әлемге белгілі болады" деді, бірақ уақыт жеткенде оларға хабарлайтынын айтты. Харриманның қуанышына орай, Сталин "Жоғарғы Кеңестің қауіпсіздігіне кепілдік бере аламын!" деп уәде берді. Молотов Харриманға Маньчжурияның болашағы туралы жобалық қағаз ұсынғаннан кейін, Харриман советтік жобада Кеңес Одағының Дайрен мен Порт-Артурды жалдап алып, Қытайдың Шығыс темір жолымен қатар Оңтүстік Маньчжурия темір жолын да басқаратынын айтты. Харриман қарсылық білдірді, Рузвельт Ляодун түбегіндегі порттардың халықаралық статусын алуын, оларды Кеңес Одағына жалға бермеуін және Маньчжурия темір жолдарының Кеңес Одағының меншігінде емес, Қытай-Совет комиссиясының бірлескен басқаруында болуын қалағанын мәлімдеді. Соңғы жобада Дайреннің халықаралық статусын алуы, Кеңес Одағының жетекші рөлде болуы; Советтердің Порт-Артурда әскери-теңіз базасына ие болуы; Маньчжурия темір жолдарының басқаруын Қытай-Совет комиссиясы жүзеге асыруы; және Қытайдың Сыртқы Моңғолияны мойындауы көзделді. 1944 жылдың 10 ақпанында Харриман Сталинге Рузвельттің Францияны қоса отырып, "Үлкен Төртті" "Үлкен Беске" айналдыру туралы британдық ұсынысты қабылдағанын хабарлады. Америкалықтар Францияны соғыстан кейінгі әлемнің ірі державаларының бірі ретінде тануға және француздарға Германияда оккупациялық аймақ құруға рұқсат беру туралы британдық ұсынысты қолдады. 1945 жылдың 11 ақпанында конференция аяқталды, ал келесі күні Харриман бала кезінен бері досы болған Рузвельтті соңғы рет көрді, ол Саки әуежайынан C-54 ұшағына отырып, Мысырға аттанды. 1945 жылдың 12 сәуірінде Рузвельт қайтыс болды.

Соғыстан кейінгі кеңестік-америкалық қарым-қатынастың нашарлауы

Ялта конференциясында немістер тұтқындаған, ал кеңес әскері азат еткен американдық тұтқындардың дереу американдық күштерге қайтарылуы туралы келісім жасалды. Кеңес Одағы осы уәдесін орындау кезінде көптеген қиындықтар туғызды, мысалы, американдық офицерлерге Польшаға барып, американдық әскери тұтқындармен байланысуға рұқсат бермеуі Гарриман мен Молотов арасындағы жиі дау-жанжалдарға және Гарриманның Кеңес Одағына деген көңілінің нашарлауына себеп болды. Рузвельт қайтыс болғаннан кейін ол Потсдамда өткен "Үштің үлкені" соңғы конференциясына қатысты. Жаңа президент Гарри Трумэн Гарриманның кеңестеріне құлақ асса да, жаңа мемлекеттік хатшы Джеймс Бёрнс оны ықпалдан шығарып алды. Берлинде болғанда ол кеңес әскери билігі орнатқан қатаң қауіпсіздік шараларын және советтердің неміс өнеркәсібін бөлшектеп алып жатқан репарациялар бағдарламасының басталуын байқады.

Сыртқы және ішкі істер мемлекет қайраткері

Харриман 1946 жылдың қаңтарына дейін Кеңес Одағында елші болып қызмет етті. АҚШ-қа оралғаннан кейін ол Джордж Кеннанның "Ұзын телеграммасын" кеңінен тарату үшін көп еңбек етті. Содан кейін Харриман 1951 жылдың шілдесінде Тегеранға Иран мен Ұлыбритания арасындағы дауды реттеу үшін жіберілді, себебі Иран "Англо-Иран мұнай компаниясын" ұлттандырғаннан кейін жағдай шиеленісіп кеткен еді. 1949 жылы Қорғаныс министрі Джеймс Форрестал өзін-өзі өлтірді, содан кейін Харриман мен оның әйелі Мари Форресталдың ұлы Майклды тәрбиелеуге белсенді қатысты. Харриман Майкл Форресталдың Гарвард заң мектебінде оқыған кездегі оқу ақысын төледі және оны заң фирмасында жұмыс істеген кезде Нью-Йорк элитасымен таныстырды. Майкл Форрестал Харриманның шәкірті болды және кейіннен Кеннеди әкімшілігіне кірді. 1954 жылы Нью-Йорк губернаторы лауазымына республикашыл Томас Э. Дьюидің орнын басу сайлауында демократ Харриман Дьюидің қолдауындағы АҚШ сенаторы Ирвинг М. Айвсты шамалы айырмамен жеңді. Ол бір мерзімге губернатор болып қызмет етті, одан кейін 1958 жылы республикашыл Нельсон Рокфеллер оны қызметтен шеттетуге қол жеткізді. Губернатор ретінде ол жеке табыс салығын 11%-ға арттырды, бірақ оның билік етуі президенттік амбицияларымен анықталды. Харриман 1952 жылы Демократиялық партияның президенттік тізіміне үміткер болды, ал 1956 жылы оны Трумэн қолдады, бірақ Иллинойс губернаторы Адлай Стивенсоннан жеңілді. Президенттік амбицияларының сәтсіз аяқталуына қарамастан, Харриман партияның беделді ағасы ретінде танылды. Харриманның ұзақ жылдардан бергі досы Трумэн АҚШ-тағы протестанттар басымдығын ескере отырып, елдің ешқашан католик президентті сайламайды деп сенді, сондықтан ол 1960 жылғы Демократиялық партияның алғашқы сайлауында сенатор Джон Ф. Кеннедиге қарсы шықты. Трумэннің ықпалымен Харриман Кеннедиді қолдауды баяулатты, ол Кеннедидің Демократиялық партияның тізімінен жеңіске жететіні анық болғаннан кейін ғана оны қолдады. Кеннеди 1960 жылғы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Харриман жаңа Кеннеди әкімшілігінде қызметке орналасуға тырысты, бірақ Кеннедидің кіші інісі және жақын кеңесшісі Роберт Кеннеди Харриманның тым қарт және Кеннеди лагеріне кешігіп келгенін айтып қарсылық білдірді. Алайда, түскі ас кезінде Харриман Рузвельт пен Трумэнмен бірге қызмет еткен кезеңін еске алғанда, Кеннеди аға Харриманның білімі мен тәжірибесі әкімшілікке пайдалы болады деп шешті. Кеннеди бір шарт қойды: ол Харриманның асырап алған ұлы Майкл Форресталға: "Аверелдің есту қабілеті нашар. Егер оған жұмыс берсек, онда ол есту аппаратын тағу керек, мен оның солай істегенін қалаймын" деді. 1961 жылдың қаңтарында ол Кеннеди әкімшілігінде елші ретінде тағайындалды, ол қарашаға дейін қызмет етті, содан кейін ол Қиыр Шығыс істері жөніндегі мемлекеттік хатшының көмекшісі болды. 1961 жылы елші Чарльз В. Йосттың ұсынысы бойынша Харриман президент Кеннедиді Марокко королі Мохаммед V-нің жерлеу рәсіміне қатыстыруға көмектесті. Осы кезеңде ол Лаоста бейтарап үкіметті АҚШ-тың қолдауын жақтады және 1963 жылы Ядролық сынақтарға ішінара тыйым салу туралы келісімді келіссөздер жүргізуге көмектесті. Үндістанның премьер-министрі Нехрумен кездесу үшін Нью-Делиге барған кезде Харриман Лаостың қуғынға ұшыраған ханзадасы Суванна Фумамен кездесті, ол Соғыс салдарынан елдің бейтарап болуын жақтады. Сол кезде Лаоста коммунистік Патет Лао мен антикоммунистік арнайы күштер арасында азаматтық соғыс жүріп жатты, және Харриман Нью-Делидегі кездесулерінен Лаостың бейтараптығын ең жақсы нәтиже деп қорытындылады, ал Суванна Фума ЦРУ-дың мәлімдегені сияқты коммунистік алаяқ емес екенін түсінді. АҚШ-қа оралғаннан кейін көп ұзамай, Патет Лао 1961 жылдың 9 наурызында Жарс жазығында жеңіске жетті, және Лаос Патет Лаоның билігіне түсудің алдында тұрғандай болды. Кеннеди Лаоста американдық әскери араласуды қарастырды, бірақ Лаосқа американдық күштердің жетуі және олар келгеннен кейін жабдықталуы логистикалық жағынан қиын екенін білді. Сонымен қатар, Лаос Қытаймен шектес болды және Кеннедиге егер АҚШ Лаоста соғысуға әскер жіберсе, қытайлықтар да Лаоста соғысу үшін әскер жіберетінін хабарлады. Кеннеди Лаосқа қатысты не істеу керектігін ойластырған кезде, Хрущев Мәскеудегі американдық елші Льюэллин Томпсонға Лаостағы азаматтық соғысты реттеу үшін халықаралық конференция өткізуді қалайтынын айтты, Кеннеди бұл ұсынысты дереу қабылдады. Харриман Түркияға Мемлекеттік хатшы Дин Раскпен бірге барған кезде Кеннедиден Лаосқа дереу барып, жағдайды бағалауды сұрап жедел хабар алды. Харриман өзінің жұмысын жақсы көріп, дербес жұмыс істеуге дағдыланған дипломатиялық мәселелерді шешуші ретінде жұмыс істеуге қуанды, бірақ Лаосқа асығысқанда тропикалық аймаққа лайықты киімдері жоқ екеніне шағымданып айтты. Вьентьянға жол тартқанда, ол Біріккен штабтар төрағасының төрағасы генерал Лемницермен кездесу үшін Сайгонға тоқтады, ол Харриманның Лаосқа әскер жіберу жоспарларымен келісті, бұл американдық келіссөздерді жақсартуға көмектеседі. Алайда, 1961 жылдың 24 сәуірінде Патет Лао бір жақты түрде атысты тоқтату туралы жариялады, және Харриман Лаостың бейтараптығын талқылау үшін Женеваға басшылық ету үшін кетті. Раск Женева конференциясында американдық делегацияны басқарды, бірақ бір аптадан кейін Вашингтонға оралды және Харриманды басшылыққа қалдырды. Харриман 126 адамнан тұратын американдық делегацияның тым үлкен екенін және көп уақытты мәжілістерге жұмсауға болатынын сезінді. Харриман Уильям Салливанды өзінің орынбасары етіп тағайындады және делегацияның мөлшерін азайтуды бұйырды. Салливан делегацияны үштен бір бөлікке қысқартуды ұсынғанда, Харриман: "Жеткіліксіз. Оны жартысына дейін қысқартуды қалаймын" деп айғайлады. Раск Салливанның 3-сыныпты офицер екенін және Харриманның орынбасары болуға жеткілікті деңгейде емес екенін айтқанда, Харриман: "Ешкім білмейді, ешкімге қызық емес, оның шені қандай екеніне" деп жауап берді. Қытайдың сыртқы істер министрі Чен И Харриманмен жеке кездесуге дайын екенін білдіргенде, Раск одан бас тартты, республикашылдар демократ Кеннедиді "коммунизмге жұмсақ" деп шабуылдайды, егер американдық дипломат қытай дипломатымен кездескенін білсе, деді. Ашуланған Харриман Екінші дүниежүзілік соғыста Рузвельт өзіне қажет болғандармен кездесуге рұхсат бергенін айтты және Расктың мемлекеттік хатшы болып қызмет етуге тым қатал екенін айтты. Қытайлық делегация АҚШ-тың Фумиді қолдап отырғанын айтты, Харриман қытайлықтарды Патет Лаоды қолдауда айыптады. Келесі күні кеңестік дипломат Георгий Пушкин Харриманға жеке айтты: "Сіз қытайлықтарға үлкен әділетсіздік жасадыңыз". Харриман қалай екенін сұрағанда, Пушкин: "Олар Патет Лаоға көмектеспейді. Барлық қару-жарақ бізден келеді" деді. Осы сөздермен Харриман кеңестіктер Лаостың коммунистік сферада болуынан қорқып, бейтарап болуын қалайтынын түсінді, бұл оның келіссөздер жүргізу қабілетін жақсартты. Харриман, бұл кезеңде Оңтүстік-Шығыс Азия АҚШ үшін салыстырмалы түрде маңызсыз деп ойлаған, Мемлекеттік хатшының орынбасары Честер Боулздың Оңтүстік-Шығыс Азияның барлығын бейтарап етуді ұсынған ұсынысын қолдады. Раск бұл жоспарға қарсы күресті. 1961 жылдың қарашасында Кеннеди Харриманды Қиыр Шығыс істері жөніндегі мемлекеттік хатшының көмекшісі қызметіне көтерді. Уильям Салливан Харриманның Женевадағы американдық делегацияны басқаруын алмастырды. Харриман Лаостың келесі басшысы ретінде бейтарап ханзада Суванна Фуманы жақтады және Кеннедиді оңшыл ханзада Фуми Носаванға АҚШ-тың қолдауын тоқтатуға шақырды. 1962 жылы Карл Роуэнге (АҚШ Ақпарат агенттігі) жолданған "Бұл жағын жақсы білмеймін!" деген тақырыптағы хатында Харриман Кеннеди әкімшілігінің Индохина жағдайына қатысты журналистердің жазбаларына қалай жауап беріп жатқаны туралы пікірлерін білдірді, бұл бұқаралық ақпарат құралдары АҚШ кеңесшілерінің үлкен рөлін "біздің бұл соғысқа қатысуымыз - Президент Эйзенхауэрдің шеберлікпен сақтаған жаңа соғыс - Демократиялық соғыс партиясы" деп баяндайтынын айтты. "Пресса бұл ұшақтарда болмауы керек, бірақ біздің әскери немесе елшілік қызметкерлері Сайгондағы брифингтер арқылы толыққанды хабардар етілуі мүмкін". Вьентьянға барған кезде Харриман Фу...

Кеңес Одағы үшін тыңшылық жасады деген айып

1961 жылдың желтоқсанында Анатолий Голицын Кеңес Одағынан қашып, Харриманды кеңес тышқысы деп айыптады, бірақ ЦРУ оның мәлімдемелерін ескермеді. Харриман 1963 жылдың сәуіріне дейін өз қызметінде қалды, содан кейін ол саяси мәселелер жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары болды. Ол Джонсон әкімшілігіне өту кезеңінде 1965 жылдың наурызына дейін осы лауазымды сақтап, кейін қайтадан арнайы елші болып тағайындалды. Ол Джонсонның президенттік мерзімінің соңына дейін осы қызметте болды. Харриман 1968-69 жылдары Парижде АҚШ пен Солтүстік Вьетнам арасындағы алдын ала бейбіт келіссөздеріне АҚШ делегациясын жетекшілік етті.

Вьетнамдық төңкеріс

Президент-сайлаушы Кеннеди Харриманды «президенттің толық сеніміне ие және АҚШ саясатының барлық қыр-сырын білетін» елші ретінде тағайындады. 1963 жылдың жазында Оңтүстік Вьетнамда президент Нго Динь Дием режиміне қарсы будда дінбасылары ұйымдастырған жаппай наразылықтар күрделі жағдайға алып келді. 1963 жылдың тамызында Орталық барлау агенттігі Кеннедиге Вьетнам Республикасы армиясының ішінде Диемге қарсы кем дегенде үш түрлі қастандық жоспары жасалып жатқанын хабарлады. 1963 жылдың 21 тамызында Оңтүстік Вьетнамның Армиясына кірмейтін арнайы күштері Оңтүстік Вьетнамдағы буддалық пагодаларға, ең әйгілісі Сайгондағы Xa Loi пагодасына, Оңтүстік Вьетнамдағы ең қасиетті пагодаға шабуыл жасады. Шабуылдар мен будда монахтарының өлтірілуі Оңтүстік Вьетнамдағы жағдайды шиеленістің шегіне жеткізді. Бірнеше ARVN генералдары ЦРУ-ға рейдтердің ARVN жасағаны туралы баспасөз хабарламасы жалған екенін айтты және Диемнің кіші інісі, оң қолы Нго Джин Нху және оның агрессивті әйелі Мадам Нху билікке ие екенін, оның тиімді басшы емес екенін мәлімдеді. Шығыс істері жөніндегі мемлекеттік хатшының көмекшісі Роджер Хилсман Дием режимінің қиындыққа тап болғанына және соғысты жеңу үшін АҚШ-қа Сайгонда жаңа үкімет қажеттігіне сенді. Харриман Хилсманды қолдады. 1963 жылдың 24 тамызында Кеннеди, Раск және Қорғаныс министрі Роберт Макнамара Вашингтонда болмаған күні Хилсман Харриман мен Форресталдың қолдауымен екі жеделхат жіберді. Бірінші жеделхат буддалық пагодаларға шабуылды арнайы күштер жасағанын, ARVN емес екенін жариялаған баспасөз хабарламасы болды. Екінші жеделхатта Сайгондағы американдық елші Генри Кэбот Лоджға Дием кіші інісі мен қарындасы Хилсман мен Харриман дағдарыстың себебі деп есептегендерін елден қуса, төңкеріс жасауға қолдау көрсетуді тапсырды. Лодж өзінің нұсқауларында бүлікші ARVN генералдарына «біз Нхуларсыз Диемді алуға дайынбыз, бірақ оларды сақтап қалу олардың өздеріне байланысты» деуге рұқсат беруді сұрады. Мемлекеттік хатшының орынбасары Джордж Болл Форресталмен кеңесіп, төңкеріске рұқсат берген өзгерістерге келісті. Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші МакДжордж Банди Форресталға тым көп жауапкершілік жүктегенін сезінді, ол өзіне қарағанда Харриманға жақын көрінді. 1963 жылдың 25 тамызында үкімет мүшелері, мысалы, Рэск пен Макнамара, Хилсман мен Харриманды Вашингтонда болмағанда төңкеріске қолдау білдіретін жеделхат жіберіп, оларды айналып өтуге тырысқандары үшін айыптады. Кеннеди сол күні дауды талқылау үшін шақырған кездесуде президент олар Рубиконды кесіп өтпегенін және саясатты өзгерту әлі де мүмкін екенін мәлімдеді. Харриман пагодаларға шабуыл жасалмас бұрын Оңтүстік Вьетнамның қоғамдық пікірін білу мүмкін емес екенін, бірақ миллиондаған адамдар көшеде наразылық білдірген жаппай демонстрациялар Дием режимінің беделсіз екенін көрсетті деп атап өтті. Кеннеди шешім қабылдау қиынға түскендей көрінді, өйткені Макнамара және Біріккен штабтар төрағасы генерал Максвелл Тейлор Диемді сақтап қалуды ұсынды, ал Хилсман мен Харриман Нго бауырларын ажырату мүмкін емес екенін, ал Кеннедидің қиындық тудыратын Нхудан арылу оның үлкен ағасынан да арылуды білдіреді деп мәлімдеді. Кеннеди сол күні тағы бір кездесуге келісті. Кездесуден бұрын Харриман Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің көңіл-күйін сұрады және Кеннедидің ойы өзгеруі мүмкін бе деп білді. Харриман екінші кездесуге қатыспады, бұл төңкеріс жақтастарының позициясын әлсіретті. Кеннеди не істерін білмей, келесі күні үшінші кездесуді ашты. Кездесуден бұрын Форрестал оған нұсқауларды өзгертуде этикалық емес әрекет жасады деген айыптаудан алаңдағанын айтты, бұл Харриманды «ақымақтыққа тоқта» деп айтуына себеп болды. Үшінші кездесуде Харриман төңкеріс жасауды ынтамен қолдады және төңкеріске қарсы шыққандардың барлығын сықақтап, қорлады. Харриман Тейлордың алдында ол Екінші дүниежүзілік соғыстан бері барлық мәселеде қателескенін және осы мәселеде де қателескенін айтты. Теңіз әскерінің генералы Виктор «Брут» Крулак төңкеріске қарсы сөйлегенде, Харриман оны бойының кішкентайлығымен және «Брут» деген лақап атымен мазақтады. Оңтүстік Вьетнамдағы бұрынғы елші Фредерик Нолтинг Диемді досы және ардақты адам ретінде сипаттағанда, Харриман «Сенің пікіріңді ешкім білгісі келмейді» деп тілге келді. Ақырында, Харриманның әдепсіздігі Кеннедидің шегіне жетті, ол оны бөлмедегілерге сыпайы болуын немесе кездесуді тастап кетуін сұрады. Кездесу Харриманның Оңтүстік Вьетнам коммунистерге берілсе, Нго бауырларының кінәсінде екенін айтуымен аяқталды, Кеннеди төңкерісті қолдауға көшті. Тейлор Кеннедидің ойын өзгертуге тырысып, әскери көмек басшысы, Вьетнамдағы генерал Пол Д. Харкинге Дием Оңтүстік Вьетнамның жалғыз тиімді басшысы екенін Кеннедиге хабарлауды тапсырды. Келесі кездесуде 27 тамызда Тейлор Харкиннің жеделхатын оқып, Харкиннің Вашингтондағы саясатқа сәйкес келеді деп ойлағандықтан ғана төңкерісті қолдауға келіскенін мәлімдеді. Бұл жеделхат Кеннедиге әсер етті, өйткені Тейлор Харкин мен басқа американдық кеңесшілердің барлығы Диемді Вьетконгты жеңе алатын жалғыз басшы деп есептейтінін айтты. Харриман, бұл кездесуде сыпайырақ болды, Кеннедиге: «Мырза Президент, генерал Харкиннің жеделхаты мен генерал Тейлордың жауабын оқығанға дейін маған қызық болды» деді. Тейлор Харкинге өзінің пікірін растау үшін бағалау беруді сұрағаннан кейін Кеннеди күлімдеп: «Аверелл Харриман өте өткір адам» деді. Американдық жазушы Джозеф Тренто Харриманды төңкеріске жауапты деп айыптады. Трентомен сұхбатта, полковник Уильям Корсон, 1963 жылға қарай Харриман президент пен бас прокурормен кеңеспей «Вьетнамды басқарып отырғанын» мәлімдеді. Корсон Кеннедидің тағайындамалар хатшысы Кенни О’Доннел Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесші МакДжордж Банди президент емес, Харриманның бұйрықтарын орындағанына сенгенін айтты. Корсон О’Доннелдің әсіресе Майкл Форресталға алаңдағанын, ол Харриманмен Вьетнам жөніндегі байланысқа жауапты жас Ақ үй қызметкері екенін де мәлімдеді. Арнайы операциялар армиясының офицері Джон Майкл Данн оның орнына Вьетнамға жіберілді. Ол ЦРУ емес, Харриман мен Форресталдың бұйрықтарын орындады. Сөз сөйлеген Харриман Вьетнам соғысын моральдық емес деп айыптады және президент Ричард Никсонның «назар аударуға тиіс» екенін мәлімдеді. Харриман 1978 жылы Біріккен Ұлттар Бас Ассамблеясының қарусыздану жөніндегі арнайы сессиясының АҚШ делегациясының аға мүшесі болып тағайындалды. Ол сондай-ақ Американдық дипломатия академиясының жарғысы, Рим клубы, Сыртқы қатынастар жөніндегі кеңес, Пифия рыцарлары, Жұмыр сүйектер және Пси Упсилон бауырластығы мен Жүпітер аралы клубының мүшесі болды.

Жеке өмір

Харриманның 1915 жылы, Йель университетін бітіргеннен кейін екі жыл өткен соң, алғашқы некесі Китти Ланьер Лоуренспен болды. Франсис С. Лоуренстің қызы Китти, Джеймс Ланьердің – Winslow, Lanier & Co. компаниясының негізін қалаушылардың бірінің, шөбересі және Чарльз Д. Ланьердің (1837–1926), J. P. Morgan-ның жақын досы болған. 1929 жылы ажырасуға дейін және 1936 жылы қайтыс болғанға дейін Харриман мен Лоуренстің екі қызы болды:

Мэри Аверелл Харриман (1917 жылдың қаңтары – 1996), Ширли С. Фискке үйленген;
Кэтлин Ланьер Харриман (1917 жылдың желтоқсаны – 2011), бұрын әлеуметтік өмірдің белгілі тұлғасы Бейб Пейлиге (1915–1978) үйленген, ал кейін Стенли Грэфтон Мортимерге (1913–1999) үйленді.

Лоуренстен ажырасқаннан шамамен бір жыл өткен соң Харриман Мари Нортон Уитниге (1903–1970) үйленді, ол күйеуі Корнелиус Вандербилт Уитниді тастап, оған үйленді. Еуропадағы бал айларында олар Ван Гог, Дега, Сезанн, Пикассо және Ренуардың майлы суреттерін сатып алды. Кейіннен ол күйеуімен бірге сатып алған және жинаған көптеген туындыларын, соның ішінде суретші Уолт Кунның туындыларын, Вашингтондағы Ұлттық өнер галереясына сыйға тартты. Олар 1970 жылдың 26 қыркүйегінде Вашингтондағы Джордж Вашингтон университетінің ауруханасында қайтыс болғанға дейін некеде болды. Маримен бірге Харриман болашақ оркестр жетекшісі Питер Дюшиннің, оркестр жетекшісі Эдди Дюшиннің және әлеуметтік өмірдің белгілі тұлғасы Марджори Оэльричстің жетім ұлын тәрбиелеуге көмектесті. 1971 жылы ол соңғы рет Памела Берил Дигби Черчилль Хейвардқа (1920–1997) үйленді – Уинстон Черчилльдің ұлы Рэндольфтың бұрынғы әйелі және Бродвей продюсері Лиланд Хейвардтың жесірі. Харриман мен Памела Черчилль 1941 жылы соғыс кезінде махаббатқа түсті, бұл оның Рэндольф Черчилльмен некесінің бұзылуына әкелді. 1993 жылы ол Франциядағы АҚШ-тың 58-ші елшісі болды. Харриман 1986 жылдың 26 шілдесінде 94 жасында Нью-Йорк штатының Йорктаун-Хайтс қаласында қайтыс болды. Аверелл мен Памела Харриман Нью-Йорктің Арден қаласындағы Арден фермасы зиратында жерленген.

Жарияланымдар

"Әлемдік істердегі көшбасшылық". Сыртқы істер, 32-том, 4-сан, 1954 жылғы шілде, 525–540 беттер.

Екіншілік көздер

Блэнд, Ларри И. "Аверелл Харриман, русские и происхождение холодной войны в Европе, 1943–45". Австралийский журнал политики и истории 1977 23(3): 403–416. Колман, Джонатан. "Самый выдающийся посланник мира': Аверелл Харриман и война во Вьетнаме в годы правления Джонсона". Международный исторический обзор 38.1 (2016): 66–87. онлайн.
Костиглиола, Фрэнк. "Арчибальд Кларк Керр, Аверелл Харриман и судьба военного союза". Журнал трансатлантических исследований 9.2 (2011): 83–97. Костиглиола, Фрэнк. "Посол У. Аверелл Харриман и изменение политики США в отношении Москвы после смерти Рузвельта". В "Оспаривание внешней политики США" (Palgrave Macmillan, Лондон, 2011) с. 36–55. Костиглиола, Фрэнк. "Памела Черчилль, военный Лондон и формирование особого партнерства". Дипломатическая история 36.4 (2012): 753–762. Чандлер, Харриетт Л. "Превращение в сторонника холодной войны: эволюция оценки У. Авереллом Харриманом польской политики СССР, Варшавское восстание октября 1943 года". Восточноевропейский ежеквартальник 1976 10(2): 229–245. Клеменс, Дайан С. "Аверелл Харриман, Джон Дин, Объединенный штаб и «разворот в сотрудничестве» с Советским Союзом в апреле 1945 года". Международный исторический обзор 1992 14(2): 277–306. Фолли, Мартин Х. "У. Аверелл Харриман, 1946". В "Посольство в Гросвенор-сквер" (Palgrave Macmillan, Лондон, 2012) с. 64–84. Айзексон, Уолтер; Томас, Эван. "Мудрецы: Шесть друзей и мир, который они создали": Ачесон, Болен, Харриман, Кеннан, Ловетт, Макклой. Simon & Schuster, 1986. Лангер, Джон Дэниел. "Миссия Харримана-Бивербрука и дебаты о безусловной помощи Советскому Союзу, 1941". Журнал современной истории 1979 14(3): 463–482. Ларш, Уильям. "У. Аверелл Харриман и польский вопрос, декабрь 1943 – август 1944". Политика и общество Восточной Европы 1993 7(3): 513–554. Мойнихэн, Дэниел Патрик; Уилсон, Джеймс Кью. "Покровительство в штате Нью-Йорк, 1955–1959". Американский политический научный обзор 1964 58(2): 286–301. Парриш, Томас. "Чтобы британские острова оставались на плаву: люди Рузвельта в Лондоне Черчилля, 1941" (HarperCollins, 2009). Патерсон, Томас Г. "Неудавшийся американский заем России и происхождение холодной войны, 1943–1946". Журнал американской истории 1969 56(1): 70–92. Соарес, Джон. "Аверелл Харриман изменил свое мнение: речь в Сиэтле и риторика конфронтации холодной войны". История холодной войны, 9 (май 2009), 267–86. Верле, Эдмунд Ф. "'Хорошая, плохая сделка': Джон Ф. Кеннеди, У. Аверелл Харриман и нейтрализация Лаоса, 1961–1962". Тихоокеанский исторический обзор, 1998 67(3): 349–377.

Негізгі дереккөздер

У. Аверелл Хариман. Америка мен Ресей өзгеріп жатқан әлемде: жарты ғасырлық жеке байқау (1971)
У. Аверелл Харриман. Нью-Йорк штатының елу екінші губернаторы Аверелл Харриманның ресми құжаттары, 1955–1959 (1960)
Харриман, У. Аверелл және Абель, Эли. Черчилль пен Сталинге арнайы елші, 1941–1946. (1975). 595 бет.