Аралас тұқымды иттің сипаттамасы

Кіріспе

Аралас тұқымды иттер

Аралас тұқымды, немесе әртүрлі тұқымдардың қосындысынан туған ит – бір ресми түрде танылған тұқымға жатпайтын иттер, соның ішінде қасақана шағылыстырылған иттер де осы санатқа жатады. Көп жағдайда "аралас тұқымды ит" термині қолданылса да, көптеген аралас тұқымды иттердің таза тұқымды ата-тегі белгісіз. Шығарылған (crossbreed) және "дизайнерлік" иттер де тұқымдардың қосындысынан жасалған болғанымен, қасақана шағылыстырылғандықтан аралас тұқымды иттерден ерекшеленеді. Кейде "аралас" сөзі, кем дегенде жартылай аралас тұқымды иттерден жасалған, әсіресе тұқымы ресми түрде танылмаған, мысалы, қанағаттар сияқты, белгілі бір мақсатта өсірілген иттерге де қолданылады. Аралас тұқымды иттер қасақана шағылыстырылған иттерге қарағанда коммерциялық құндылығы төмен деп есептелсе де, олардың ішкі туыстықтан туындайтын генетикалық денсаулық проблемаларына (гетерозис теориясына сүйене отырып) аз бейімділігі байқалады, сондай-ақ оларды қасақана шағылыстырылған иттерге артық көретін жанкүйерлері мен қорғаушылары бар. Дүние жүзінде аралас тұқымды иттердің саны 150 миллионға жуық деп есептеледі.

Аралас тұқымдар мен аралас тұқымдар

Америка Құрама Штаттарында, аралас тұқым термині, соңғы терминмен байланысты жағымсыз мағыналардан қашыңқы болғысы келетін адамдар арасында, "мысық" терминіне қарағанда жиі қолданылатын синоним болып табылады. Мұндай иттер міндетті түрде белгілі тұқымдардың қоспасы болуы керек деген пікір, ит тұқымдарының пайда болуы туралы бұрыс түсініктерден туындауы мүмкін. Көп жағдайда, таза тұқымды иттер адамның таңдаулы өсіру арқылы, кездейсоқ шаруашылықтан шығарылған, қажетті дене, мінез-құлық немесе темпераменттік қасиеттерін жақсарту мақсатында жасанды түрде жасалған. Таза тұқымды емес иттер, міндетті түрде осы анықталған тұқымдардың араласуынан тумайды. Сондықтан, кейбір сарапшылар мен осындай иттерді ұнататындар арасында "мысық" термині әлі де басым. "Дизайнерлік" иттер деп аталатын будандастырылған иттер де, бір ғана мойындалған тұқымға жатпайды. Аралас тұқымды иттерден айырмашылығы, будандастырылған иттер көбінесе адамның қасақана жасаған жасанды таңдауының нәтижесі болып табылады, ал "мысық" термині адамның жоспарлы араласуынсыз, табиғи таңдау арқылы дамыған иттерді көрсетеді.

Өңірлік және жаргондық терминдер

Кейде оларды қорлау мағынасында "кур", "тайк", "мут" және "меңгер" деген сөздермен атайды. Аралас тұқымды иттерге қатысты аймақтық атаулар да бар. Ұлыбританияда аралас тұқымды иттерді анықтау үшін "меңгер" деген техникалық термин қолданылады. Солтүстік америкалықтар көбінесе "аралас" немесе "аралас тұқымды" терминдерін пайдаланады. "Матт" атауы да жиі қолданылады (АҚШ және Канадада). Кейбір американдық тіркеу орындары мен иттер клубы аралас тұқымды иттерді қабылдағанда "All American" деген тұқымдық сипаттаманы қолданады. Географиялық орналасуына, мінез-құлқына немесе тағамға байланысты аралас тұқымды иттерге арналған атаулар да бар. Гавайиде оларды "пои" иттері деп атайды, бірақ олар жойылған гавайлық "Пои" иттерімен ешқандай қатысы жоқ. Багам аралдарында және Түркс және Кайкос аралдарында оларды "поткейк" иттері деп атайды (оларға тамақ қалдықтары беріледі). Оңтүстік Африкада аралас тұқымды иттерді сипаттау үшін әзілде "тротуардың арнайы" деген сөз қолданылады. Тринидад пен Тобагода оларды "пот хаунд" (потонг) деп атайды. Сербияда осыған ұқсас сөз – "прекоплотский авлиджанер" ("қоршаудан тысқары аула тұрғыны"). Ресейде ең көп қолданылатын сөз – "дворняга" ("аула тұрғыны"). Филиппинде аралас тұқымды көше иттерін көбінесе "аскал" деп атайды, бұл тагалог тілінен алынған "асонг калье" ("көше иті") сөзінің қысқартылған түрі. Пуэрто-Рикода оларды "сатос" деп, Венесуэлада "юсос" немесе "какрис" деп атайды (соңғысы "кальехеро криолло" сөзінен – "көше креолы", себебі көше иттері көбінесе аралас тұқымды болады), ал Чили мен Боливияда оларды "квилтрос" деп атайды. Коста-Рикада "загуате" деген сөзді жиі естисіз, ол нахуатль тілінен алынған "захуатль" сөзінен шыққан, ол тері ауруын білдіреді. АҚШ-тың оңтүстігіндегі ауылдық жерлерде кішкентай аң аулайтын иттерді "фест" деп атайды. Сленгтер де жиі қолданылады. "Heinz 57", "Heinz" немесе "Heinz Hound" атаулары көбінесе белгісіз тегі бар иттерді сипаттау үшін қолданылады, бұл H. J. Heinz компаниясының "57 түрленуі" деген ұранына жасалған ойыншылдық сілтеме. Кейбір елдерде, мысалы, Австралияда "бица" (немесе "битзер") сөзі қолданылады, ол "осыдан бір бөлік, содан бір бөлік" дегенді білдіреді. Бразилияда және Доминикан Республикасында аралас тұқымды иттерді "вира лата" ("қоқыс жәшігін құлатушы") деп атайды, себебі үйсіз иттер тасталған тамаққа қол жеткізу үшін қоқыс жәшіктерін құлатады. Ньюфаундлендте кішкентай аралас тұқымды иттерді "креки" деп атайды, сондықтан "крекидей қайсар" деген сөз тілде жиі қолданылады.

The words cur, tyke, mutt, and mongrel are used, sometimes in a derogatory manner. There are also regional terms for mixed breed dogs. In the United Kingdom, mongrel is the unique technical word for a mixed breed dog. North Americans generally prefer the term mix or mixed breed. Mutt is also commonly used (in the United States and Canada). Some American registries and dog clubs that accept mixed breed dogs use the breed description All American. There are also names for mixed breeds based on geography, behavior, or food. In Hawaii, mixes are referred to as poi dogs, although they are not related to the extinct Hawaiian Poi Dog. In the Bahamas and the Turks and Caicos Islands, the common term is potcake dogs (referring to the table scraps they are fed). In South Africa, the tongue in cheek expression pavement special is sometimes used as a description for a mixed breed dog. In Trinidad and Tobago, these mixed dogs are referred to as pot hounds (pothong). In Serbia, a similar expression is prekoplotski avlijaner (over the fence yard dweller). In Russia, a colloquial term дворняга (yard dweller) is used most commonly. In the Philippines, mixed breed street dogs are often called askal, a Tagalog derived contraction of asong kalye (”street dog"). In Puerto Rico, they are known as satos; in Venezuela they are called yusos or cacris, the latter being a contraction of the words callejero criollo (literally, street creole, as street dogs are usually mongrels); and in Chile and Bolivia, they are called quiltros. In Costa Rica, it is common to hear the word zaguate, a term originating from a Nahuatl term, zahuatl, that refers to the disease called scabies. In the rural southern United States, a small hunting dog is known as a feist. Slang terms are also common. Heinz 57, Heinz, or Heinz Hound is often used for dogs of uncertain ancestry, in a playful reference to the "57 Varieties" slogan of the H. J. Heinz Company. In some countries, such as Australia, bitsa (or bitzer) is sometimes used, meaning "bits o' this, bits o' that". In Brazil and the Dominican Republic, the name for mixed breed dogs is vira lata (trash can tipper) because of homeless dogs who knock over trash cans to reach discarded food. In Newfoundland, a smaller mixed breed dog is known as a cracky, hence the colloquial expression "saucy as a cracky" for someone with a sharp tongue.

Ата-бабаларды анықтау

Аралас тұқымның тегін анықтау тіпті білімді иттерді бағалаушылар үшін де қиын болуы мүмкін, себебі аралас тұқымдарда таза тұқымды иттерге қарағанда генетикалық әртүрлілік жоғары. Мысалы, екі қара аралас тұқымды иттің әрқайсысында сары түстің пайда болуына жауапты рецессивті гендер болуы мүмкін, сондықтан олардың ұрпақтары ата-аналарынан өзгеше болуы мүмкін. 2007 жылдан бастап генетикалық талдаулар халыққа қолжетімді болды. Компаниялар ДНК-ға негізделген диагностикалық тест арқылы аралас тұқымды иттердің тұқымдық құрамын анықтауға болатынын мәлімдейді. Бұл тесттердің көлемі әлі де шектеулі, өйткені жүздеген ит тұқымдарының тек азы ғана тесттерге сәйкес расталған, және әртүрлі географиялық аймақтардағы бірдей тұқымның генетикалық профилі әртүрлі болуы мүмкін. Бұл тесттер тұқымның тазалығын емес, белгілі бір тұқымдарға тән генетикалық тізбектерді анықтайды. Аралас тұқымды иттерде бұл тест таза тұқымды тектің дәлелі емес, керісінше, олардың белгілі бір таза тұқымды иттермен ортақ тегі бар екенін көрсетеді. Американдық Kennel Club тұқымды анықтау үшін ДНК тесттерін мойындамайды. Көптеген жаңа ит тұқымдарының тамыры ортақ негізгі тұқымға жетеді, оларды генетикалық тұрғыдан ажырату қиын. Мысалы, лабрадор ретриверлері, флэт-коут ретриверлері, Чесапик шығанағы ретриверлері және Ньюфаундленд иттері Сент-Джон су итімен – Ньюфаундленд аралынан шыққан, қазір жойылған табиғи ит тұқымымен ортақ текті бөліседі.

Денсаулық

Гибридтік күш теориясы бойынша, әртүрлі текті иттер тобы таза тұқымды иттерге қарағанда, жалпы алғанда, денсаулығы жақсы болады. Таза тұқымды иттерде, бірнеше буын бойы өте ұқсас сыртқы пішіні бар иттерді сұрыптап өсіру, көптеген бірдей аллельдерді тасымалдайтын жануарларды тудырады, олардың кейбіреулері зиянды болуы мүмкін. Егер тұқымның бастапқы популяциясы шағын болса, онда сол тұқымның генетикалық әртүрлілігі біраз уақытқа дейін аз болуы мүмкін. Адамдар жаңа тұқымдар үшін белгілі бір иттерді таңдағанда, олар осы гендер тобын жасанды түрде оқшаулайды және табиғатта болғаннан гөрі осы геннің көбірек көшірмелерін жасауға себеп болады. Популяция бастапқыда генетикалық әртүрліліктің жетіспеуінен әлсіз болады. Егер ит тұқымы танымал болса және оның желісі жалғаса берсе, жүздеген жылдар бойы мутациялар мен кейдегі сыртқы шағылысулар арқасында әртүрлілік артады. Сондықтан кейбір ескі тұқымдар тұрақтырақ болады. Бір мәселе – тұқым стандартындағы белгілі бір белгілер генетикалық аурулармен байланысты болуы мүмкін. Жасанды таңдау күші генетикалық аурудың көбеюіне ықпал етеді, өйткені ол қажетті физикалық қасиеттермен бірге келеді. Гибридтердің генетикалық денсаулығы жоғары болады. Көптеген таза тұқымды иттерде пайдалы қасиеттер жоғалып кеткен, өйткені көптеген шоу-иттердің өсірушілері иттердің сыртқы пішініне, яғни тұқым стандартына сәйкес физикалық қасиеттеріне, олардың бастапқыда өсірілген денсаулығы мен мінез-құлқынан гөрі көбірек қызығушылық танытады. Иттердің бір-біріне жақын туысқандары болғанда популяциялар осал болады. Таза тұқымды иттер арасындағы ішкі шағылысу әртүрлі генетикалық денсаулық проблемаларын ашады, олар әрқашан біркелкі емес популяцияларда оңай көрінбейді. Аралас тұқымды иттер ата-аналарының жұптасуының кездейсоқ сипатынан генетикалық жағынан әртүрлі болады. Мұндай жұптасудың ұрпағы белгілі бір генетикалық ауруларды көрсетуі аз болуы мүмкін, өйткені ата-аналардың екеуі де бірдей зиянды рецессивті аллельдерді тасымалдау ықтималдығы төмендеуі мүмкін, бірақ кейбір зиянды рецессивтер көптеген туыс емес тұқымдарда кездеседі, сондықтан тұқымдарды жай ғана араластыру генетикалық денсаулыққа кепілдік бермейді. Егер екі нашар үлгі өсірілсе, ұрпақ екі ата-анасының ең жаман қасиеттерін мұраға ала алады. Бұл көбінесе иттер фермаларынан шыққан иттерде байқалады. Бірнеше зерттеулер аралас тұқымды иттердің таза тұқымды иттерге қарағанда денсаулық жағынан артықшылықтары бар екенін көрсетті. Германиядағы зерттеуде "көктесіндерге мал дәрігерінің көмегі аз қажет" екені анықталды. Швециядағы зерттеулер "көк иттердің таза тұқымды иттерге қарағанда көп ауруларға бейім еместігін" және өлім-жітім деңгейіне қатысты "көк иттердің қауіптілігі төмен санатқа жататынын" көрсетті. Даниядан алынған деректер аралас тұқымдардың таза тұқымдарға қарағанда орташа өмір сүру ұзақтығы жоғары екенін көрсетеді. Британдық зерттеуде ұқсас нәтижелер көрсетілді, бірақ бірнеше тұқымдар (әсіресе Джек Расселл терьерлері, миниатюралы пудльдер және виппеттер) аралас тұқымдарға қарағанда ұзақ өмір сүрді. Бір зерттеуде 23 535 үй жануарлары иттерінің өлім-жітімі туралы мәліметтерді пайдалана отырып, үй жануарларының ұзақ өмір сүруіне тұқымның әсері талданды. Бұл мәліметтер Солтүстік Американың ветеринариялық оқу ауруханаларынан алынды. Өлім кезіндегі орташа жасы әртүрлі салмақты таза тұқымды және аралас тұқымды иттер үшін анықталды. Әр салмақ категориясы бойынша таза тұқымды иттердің өлім кезіндегі орташа жасы аралас тұқымды иттерге қарағанда төмен болды. Зерттеу барысында "барлық аралас тұқымдағы иттердің орташа жасы 8,5 жыл, ал таза тұқымдағы иттердің орташа жасы 6,7 жыл" болды. 2013 жылы жүргізілген зерттеуге сәйкес, аралас тұқымдар таза тұқымдарға қарағанда орташа есеппен 1,2 жыл ұзақ өмір сүреді және дене салмағының өсуі ұзақ өмір сүрумен теріс байланысты (яғни ит неғұрлым ауыр болса, соғұрлым оның өмір сүру ұзақтығы қысқа болады). 2019 жылы жарияланған тағы бір зерттеу аралас тұқымдық иттердің өмір сүру ұзақтығында осы 1,2 жылдық айырмашылықты растады және жеке иттердегі өмір сүру ұзақтығында соңғы кездегі ішкі шағылысудың теріс әсерін және кейдегі сыртқы шағылысудың пайдасын көрсетті. Денсаулық саласы бойынша жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, аралас тұқымдар таза тұқымнан шыққан туыстарына қарағанда, орташа есеппен, денсаулығы да, ұзақ өмір сүруі де жақсы. Бұл, өйткені асыл тұқымды иттер қауымдастығында қазіргі кездегі қабылданған өсіру тәжірибелері генетикалық әртүрліліктің төмендеуіне әкеледі және денсаулық мәселелеріне әкелетін физикалық ерекшеліктерге әкелуі мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, будандастырылған иттердің өсімін қамтамасыз етуде бірқатар қажетті репродуктивтік қасиеттері бар. Скотт және Фуллер будандастырылған иттердің таза тұқымды аналарға қарағанда жақсы аналар екенін анықтады, олар көбірек сүт өндіреді және жақсы күтім көрсетеді. Бұл артықшылықтар будандастырылған иттердің ұрпақтарының өлім-жітімін азайтуға әкелді.

The theory of hybrid vigor suggests that as a group, dogs of varied ancestry will be generally healthier than their purebred counterparts. In purebred dogs, intentionally breeding dogs of very similar appearance over several generations produces animals that carry many of the same alleles, some of which are detrimental. If the founding population for the breed was small, then the genetic diversity of that particular breed may be small for quite some time. When humans select certain dogs for new breeds, they artificially isolate that group of genes and cause more copies of that gene to be made than might have otherwise occurred in nature. The population is initially more fragile because of the lack of genetic diversity. If the dog breed is popular, and the line continues, over hundreds of years diversity increases due to mutations and occasional out breeding. This is why some of the very old breeds are more stable. One issue is when certain traits found in the breed standard are associated with genetic disorders. The artificial selective force favors the duplication of the genetic disorder because it comes with a desired physical trait. The genetic health of hybrids tends to be higher. Healthy traits have been lost in many purebred dog lines because many breeders of showdogs are more interested in conformation – the physical attributes of the dogs in relation to the breed standard – than in the health and working temperament for which the dog was originally bred. Populations are vulnerable when the dogs bred are closely related. Inbreeding among purebreds has exposed various genetic health problems not always readily apparent in less uniform populations. Mixed breed dogs are more genetically diverse due to the more haphazard nature of their parents' mating. The offspring of such matings might be less likely to express certain genetic disorders because there might be a decreased chance that both parents carry the same detrimental recessive alleles, but some deleterious recessives occur across many seemingly unrelated breeds, and therefore merely mixing breeds is no guarantee of genetic health. When two poor specimens are bred, the offspring could inherit the worst traits of both parents. This is commonly seen in dogs that came from puppy mills. Several studies have shown that mixed breed dogs have a health advantage over purebred dogs. A German study finds that "mongrels require less veterinary treatment". Studies in Sweden have found that "Mongrel dogs are less prone to many diseases than the average purebred dog" and, when referring to death rates, that "mongrels were consistently in the low risk category". Data from Denmark also suggest that mixed breeds have greater longevity on average compared to purebreds. A British study showed similar results, but a few breeds (notably Jack Russell Terriers, Miniature Poodles and Whippets) lived longer than mixed breeds. In one study, the effect of breed on longevity in the pet dog was analyzed using mortality data from 23,535 pet dogs. The data were obtained from North American veterinary teaching hospitals. The median age at death was determined for purebred and mixed breed dogs of different body weights. Within each body weight category, the median age at death was lower for purebred dogs compared with mixed breed dogs. The median age at death was "8.5 years for all mixed breed dogs, and 6.7 years for all pure breed dogs" in the study. In 2013, a study found that mixed breeds live on average 1.2 years longer than purebreds, and that increasing body weight was negatively correlated with longevity (i. e. the heavier the dog, the shorter its lifespan). Another study published in 2019 confirmed this 1.2 year difference in lifespan for mixed breed dogs, and further demonstrated negative impacts of recent inbreeding and benefits of occasional outcrossing for lifespan in individual dogs. Studies that have been done in the area of health show that mixed breeds on average are both healthier and longer lived than their purebred relations. This is because current accepted breeding practices within the pedigreed dog community result in a reduction in genetic diversity, and can result in physical characteristics that lead to health issues. Studies have shown that crossbreed dogs have a number of desirable reproductive traits. Scott and Fuller found that crossbreed dogs were superior mothers compared to purebred mothers, producing more milk and giving better care. These advantages led to a decreased mortality in the offspring of crossbreed dogs.

Иттер спортында

1980 жылдардың басына дейін аралас тұқымды иттер көбінесе бағыну және басқа да ит спорты жарыстарынан шеттетілді. Алайда, Американың аралас тұқымдық бағыну тізілімі (AMBOR) және Американың аралас тұқымдық иттер клубтары (MBDCA) аралас тұқымды иттердің бәсекеге түсетін бағыну алаптарын құрғаннан бастап, барлық иттерге барлық ит спорты түрлерінде көбірек мүмкіндіктер ашылды. Көптеген иттердің шапшаңдық және флайболл ұйымдары әрқашан аралас тұқымды иттерге қатысуға рұқсат берді. Бүгінде аралас тұқымдар көптеген спорт түрлерінде өзінің құндылығын дәлелдеді. Иттердің тұқымдық стандартқа сәйкестігі бағаланатын конформация көрмелерінде аралас тұқымды иттер әдетте қатыса алмайды. Таза тұқымды иттердің физикалық ерекшеліктері бір тұқымдық стандартқа сәйкес бағаланады. Аралас тұқымды иттерде бұл басқаша, өйткені оларды биіктіктен басқа жіктеу қиын. Олардың сыртқы түрі, қаңқа құрылымы, жүріс-тұрысы, құлақтарының орналасуы, көздерінің пішіні мен түсі әртүрлі болады. Аралас тұқымды иттерге конформация стандарттары қолданылған кезде, мысалы, MBDCA ұйымдастыратын іс-шараларда, стандарттар әдетте денсаулықтың, саулықтың, симметрияның және мінез-құлқының жалпы белгілері болып табылады. Ұлыбритания Кеннел клубы (U. K.) "Скрафтс" (атауы әйгілі "Круфтс" көрмесінен алынған) атты көрме өткізеді, ол тек аралас тұқымды иттерге арналған, онда иттер мінез-құлқы, денсаулығы және темпераменті бойынша бағаланады. Таза тұқымды иттерді насихаттау мақсатын қойған кейбір Кеннел клубтары әлі де аралас тұқымды иттерді өздерінің өнер көрсету шараларынан шеттетеді. АКК және FCI осындай екі танымал ұйым. АКК аралас тұқымды иттерге "Ит – жақсы азамат" сыйлығын алуға мүмкіндік берсе де, аралас тұқымды иттерге АКК-нің "барлық тұқымдық" іс-шараларына қатысуға рұқсат берілмейді, бірақ олардың "Ит серіктестері" бағдарламасы арқылы аралас тұқымды иттер АКК-нің шапшаңдық, бағыну және ралли жарыстарына тіркелуі мүмкін.