Кіріспе

Америкалық бамбук туысы, американдық ағылшын тілінде көбінесе "cane" деп аталады, бұл шөптер тұқымдасына жататын бамбук туысы, оның мүшелері жалпы алғанда "қамыс" деп аталады. Арудинрия – Солтүстік Америкада өсетін жалғыз бамбук, оның табиғи ареалы Мэрилендтен оңтүстікке Флоридаға және батысқа Огайо алқабының оңтүстігіне және Техасқа дейін созылады. Осы аймақта Арудинрия қамыстары жағалаулық жазықтан Аппалачи тауларындағы орташа биіктікке дейін кездеседі. Американы еуропалықтар отарлауға дейін, қамыс Американың жергілікті халықтары үшін маңызды ресурс болған. АҚШ-тағы алғашқы еуропалық саяхатшылар өзен жазықтарында кең таралған және жүздеген мың гектар жерді қамтыған Арудинрияның үлкен монотиптік тоғайларын сипаттаған. Қазіргі заманда Арудинрия қамыстық тоғайлары шағын және оқшауланған, бірақ өсімдіктің мәдени және экологиялық маңыздылығына байланысты оларды қалпына келтіруге қызығушылық танылып жатыр. Қамыстық тоғайлар егін егуге жер, жабайы аңдарға орта және жыл бойы малға шөп беруге мүмкіндік берді. Қамыстың өзі құрылыс, қару-жарақ, әшекейлер, дәрі-дәрмек, отын және тағам ретінде қолданылды. Отарлау, егіншілік және өртен жою салдарынан қамыстық тоғайлар айтарлықтай азайды.

Таксономиялық тарихы

Аруиндиния туысының екі ғасырдан астам тарихы бар күрделі таксономиялық тарихы бар. АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы қамыстар 1788 жылы Томас Уолтердің жұмысында екі түрлі қамыс шөптері ретінде сипатталған. Андре Мишо 1803 жылы Уолтердің еңбегінен хабарсыз, қамыстарды ерекше топ ретінде дұрыс түсініп, бір түрмен Аруиндиния туысын құрды. Дегенмен, екі зерттеуші де кейінгілерге жеткілікті мәлімет қалдырмады, бұл олар сипаттаған түрлердің анықталуында шатасуға әкелді. Он жыл өткен соң, 1813 жылы Г.Г.Э. Мюленберг екі бұрынғы автордың жұмысының байланысын байқап, Уолтердің екі түрін Мишоның жаңа туысына көшірді, нәтижесінде әрқайсысы үшін жаңа комбинация пайда болды, атап айтқанда Аруиндиния гигантеа (Walt.) Muhl. және Аруиндиния текта (Walt.) Muhl. Мюленберг бұл туысты Аруиндиния макросперма Michx-тен басқа осы екі түрден тұрады деп санады.

Америкалық Аруиндиния бамбуктарының фенотиптік әртүрлілігі кейіннен түрлі таксономиялық қарастыруларға әкелді, кейбір авторлар тек Солтүстік Америка түрлерін ғана қосу керек деп, ал басқалары басқа туыстарға жататын ондаған азиялық түрлерді (Башания, Олигостахиум, Сарокаламус, Фаргезия, Саса және т.б.) қосты. Тіпті Африка бамбуктары да кең ұғымдар бойынша Аруиндинияға жатқызылды. Осы кезеңдегі кейбір ескі жүйелер Аруиндинияға 400-ден астам түрді жатқызды.

Қолданылуы

Этноботаниктер еуропалық отарлаудан бұрын Оңтүстік-Шығыс орманды аймақтарындағы жергілікті американдықтар үшін қамыстың өте маңызды болғанын айтады. Өзен қамысынан тоқу өнері кем дегенде 3000 жылдан бері дамып келеді, және оны "тоқыма технологиясының ең қиын және күрделісі" деп санауға болады. Бұл өсімдіктен құрылыстар, жебелер, қару-жарақ, шамдар, балық аулау құралдары, әшекейлер, себеттер, музыкалық аспаптар, жиһаз, қайықтар, құрылғылардың саптары және дәрі-дәрмектер жасалған. Арудиннария гигантеа, немесе өзен қамысы, тарихи түрде жергілікті американдық флейталарын жасау үшін қолданылған, әсіресе Шығыс орманды аймақтарының тайпалары арасында. Атакапа, Катаваба, Мускоги Крик, Чикасау, Чоктау, Чероки және басқа да Оңтүстік-Шығыс тайпалары дәстүрлі түрде осы материалды кілемдер мен себеттер тоқу үшін пайдаланған, ал Читимача және Шығыс Бенд Чероки тайпалары бүгінгі күнге дейін өзен қамысымен тоқуды жалғастыруда, бірақ себетшілер аз материал жұмсау және азайып бара жатқан өзен қамысын сақтау үшін кішкентай себеттер жасауға көшкен. Кептірілген қамыстан жасалған бұршақ тіреулері дұрыс сақталса бірнеше жыл бойы сақталуы мүмкін.

Саусақтар

Өзен қамысы қолөнерге басқа материалдардан артық көбірек ұнайтын бірнеше себебі бар. Оны мықты тоқу үшін ірі бөліктерге, ал нәзік әрі иілгіш тоқу үшін өте жұқа бөліктерге бөлуге болады. Қамыстың сырты тегіс, жатық, ал сыртқы бетіне жылу немесе үйкеліс тигенде табиғи жылтырқақтық пайда болады. Қамыс кесілген бөліктерін жоғарыдан төменге төрт немесе сегіз бөлікке бөліп, содан кейін тегіс сыртқы қабатын бір ұзын жолақтап мұқият қабықтан ажыратады, ішкі бетіндегі артық материалды сызып тастайды, сосын бөліктер жұқа әрі иілгіш болады. Бөліктерді иілгіштік сақтау үшін суға малып, ылғалды күйінде тоқиды. Боялған қамыстан тоқылған тоқулар жасы ұлғайған сайын жасылдан, қаймақ түске, содан кейін сарыға өзгереді. Осыдан кейін қамыстың түсі өзгермейді, 100 жылдық тоқу 500 жылдық тоқудан айырмасыз болып көрінеді. Қамыс бөліктері қара, қоңыр, қызыл, қызғылт сары, сары немесе күлгін түстерге боялып, күрделі геометриялық өрнектермен тоқылады. Шоктау қолөнершісі Клод Медфорд кіші, қызғылт сары бояу үшін қан тамырын тұзбен қайнату, қоңыр және қара бояу үшін қара жаңғақты пайдалану, сары түс үшін сабанды қисық теңізбен бірге суға малу, ал қызыл түске өзгерткені үшін қисық теңізге батырылған суға мидия қабықтарын қосу әдістерін үйретті. Дәрілік тұрғыдан шоктау тайпасы тамырларын ауырсынды басатын қасиеттері үшін қолданады.

Қорғау

Шероки дәстүрлі қолөнер ресурстарын жаңғырту ұйымы, Шерокиді сақтау қорынан қаржы алып, Арундария гигантеаның (үлкен бамбук) қалпына келтірілу орындарын құруға көмектесті.