Кіріспе
Кептірілген шөп, дәнді пішендер немесе басқа да шөптесін өсімдіктер жануарларға жем ретінде қолданылады. Пішен – ірі қара мал, жылқы, ешкі және қой сияқты жайылымдық малға немесе қоян мен теңіз шошқасы сияқты ұсақ үй жануарларына жем ретінде сақтау үшін кесіліп, кептірілген шөп, дәнді пішендер немесе басқа да шөптесін өсімдіктер. Шошқа пішен жеуге болады, бірақ оны шөп жейтін жануарлар сияқты тиімді қорыта алмайды. Пішен мал жайылатын жайылым немесе жайылымдық жерлер жеткіліксіз болғанда, ауа райына байланысты жайылым мүмкін болмағанда (мысалы, қыс мезгілінде) немесе жасыл жайылымның өзі жануардың денсаулығына зиян келтіргенде мал азығы ретінде пайдаланылады. Сондай-ақ, мал жайылымға кіре алмай қалған жағдайда, мысалы, мал қорада немесе сарайда ұсталғанда пішенмен тамақтандырылады. Пішен өндіру және жинау, көбінесе "пішен жасау", "пішен жинау" немесе "пішен дайындау" деп аталады, бірнеше қадамнан тұратын процесті қамтиды: кесу, кептіру немесе "құрғату", шөп жинау, өңдеу және сақтау. Пішендік егістіктерді дәнді дақылдар сияқты әр жыл сайын қайта себудің қажеті жоқ, бірақ үнемі тыңайту қажет, ал егістікті бірнеше жылда бір рет себу өнімділікті арттыруға көмектеседі.
Hay is grass, legumes, or other herbaceous plants that have been cut and dried to be stored for use as animal fodder, either for large grazing animals raised as livestock, such as cattle, horses, goats, and sheep, or for smaller domesticated animals such as rabbits and guinea pigs. Pigs can eat hay, but do not digest it as efficiently as herbivores do. Hay can be used as animal fodder when or where there is not enough pasture or rangeland on which to graze an animal, when grazing is not feasible due to weather (such as during the winter), or when lush pasture by itself would be too rich for the health of the animal. It is also fed when an animal cannot access any pastures—for example, when the animal is being kept in a stable or barn. Hay production and harvest, commonly known as "making hay", "haymaking", "haying" or "doing hay", involves a multiple step process: cutting, drying or "curing", raking, processing, and storing. Hayfields do not have to be reseeded each year in the way that grain crops are, but regular fertilizing is usually desirable, and overseeding a field every few years helps increase yield.
Құрамы
Құрғақ шөп жасауға жиі қолданылатын өсімдіктерге сұлы шөптер (Lolium түрлері), тимоти, бром, феску, Бермуда шөбі, жеміс бақшасы шөбі және аймаққа байланысты басқа да түрлер жатады. Шөпке люцерна (люцерна) және клейверлер (қызыл, ақ және жер асты) сияқты бұршақ тұқымдас өсімдіктер де қосылуы мүмкін. Бұршақ тұқымдас өсімдіктер гүлденуге дейін кесіледі. Кейде басқа жайылымдық шөптесін өсімдіктер де қоспаның бір бөлігі болып табылады, бірақ олар міндетті түрде қажет емес, себебі кейбір шөптесін өсімдіктер кейбір жануарларға улы болуы мүмкін. Ұлыбританияда кейбір шөптер дәстүрлі басқару арқылы өсірілген, әртүрлі флораға және бай экожүйеге ие шөптік далалардан жиналады. Осы далалардан алынған шөп түрлеріне бай және дәстүрлі түрде жылқыларды азықтандыру үшін қолданылған. Овес, арпа және бидай өсімдіктері кейде жасыл күйінде кесіліп, мал азығы үшін шөпке айналдырылады, бірақ көбінесе сабан түрінде қолданылады – астық жинаудан кейін сақталанатын сабақтар мен құрғақ жапырақтардың өнімі. Сабан негізінен мал төсеуге пайдаланылады. Сабан азық ретінде де қолданылады, әсіресе талшықтың қайнасы ретінде, бірақ оның қоректік құндылығы шөптен төмен. Шаруалар шөпті тұқымның басы толық піспеген, ал жапырақтары ең көп болған кезде жинауға тырысады, яғни шөпті егістіктен орылғанда. Кесілген материал кептіріледі, соның нәтижесінде ылғалдың көп бөлігі кетіріледі, бірақ жапырақты материал әлі де машинамен жерден жиналып, балға, үйме немесе шұңқырларда сақтауға өңделеді. Сондықтан шөп жинау әдістері жапырақтардың қолдану кезінде сынуын және түсуін азайтуға бағытталған. Жоғары сапалы шөптен максималды өнімді алу табысы егістік, дала және ауа райы жағдайларының қатар келуіне толығымен байланысты. Осы жағдайлар орын алғанда, ауа райы қолайсыз болғанша шөп жинау жұмыстары қарқынды жүреді.
Қолдану
Шөп немесе астық барлық жайылымдық жануарлардың рационының негізі болып табылады және жануарға қажетті жемнің 100% -ын қамтамасыз ете алады. Шөп әдетте жануарға қыс, құрғақшылық немесе басқа да жағдайларда жайылым қолжетімсіз болған кезде беріледі. Шөп жей алатын жануарлар тұтынуға жарамды шөп түрлері, оны қалай жейді және қалай сіңіреді жағынан әртүрлі болады. Сондықтан, әртүрлі жануарлар жайылымда жейтін өсімдіктерге ұқсас құрамы бар шөпті қажет етеді, сондай-ақ жайылымда жануарларға зиянды өсімдіктер кептірілген шөпте де зиянды болады. Көптеген жануарларға күніне екі рет, таңертең және кешке шөп беріледі, бұл адамдарға ыңғайлы, өйткені жайылымдағы көптеген малдар күні бойы бірнеше рет жем жейді. Кейбір жануарларға, әсіресе ет өндіруге арналғандарға, күні бойы жеуге жеткілікті шөп берілуі мүмкін. Басқа жануарларға, әсіресе жұмысқа пайдаланылатын жануарларға, тым семіруден сақтану үшін аз мөлшерде шөп берілуі мүмкін. Қажетті шөп мөлшері мен түрі әртүрлі жануарлар үшін сәл өзгешеленеді. Кейбір жануарларға шөптен басқа дәнді немесе витаминді қоспалар сияқты концентратталған жемдер де беріледі. Көп жағдайларда, шөп немесе жайылымдық жем рационның салмағының 50% немесе одан да көп бөлігін құрауы керек. Шөптің сіңірілуіндегі маңызды айырмашылықтардың бірі – ірі қара мал мен қой сияқты кептеуші жануарлар мен жылқы сияқты артқы ішекте ашытылатын жануарлар арасындағы айырмашылық. Екі түрлі жануар да шөп пен шөптегі целлюлозаны сіңіре алады, бірақ оны әртүрлі механизмдер арқылы жасайды. Ірі қара малдың төрт бөлімінен тұратын асқазанының арқасында олар көне жемді көбінесе ыдырата алады және көбелекке және рациондағы өзгерістерге төзімді болады. Жылқының бір бөлімінен тұратын асқазаны мен цекумы немесе "артқы ішегі" целлюлозаны ыдырату үшін бактериялық процестерді пайдаланады, бұл процестер жемнің өзгеруіне және көбелектердің немесе басқа да зиянды заттардың болуына сезімтал, сондықтан жылқыға тұрақты түрдегі және сапалы шөп беру қажет. Әртүрлі жануарлар шөпті әртүрлі жолдармен пайдаланады: ірі қара мал бір рет тамақтандыру кезінде салыстырмалы түрде көп мөлшерде жем жеуге бейімделген, содан кейін кептеу процесіне байланысты олардың асқазаны тамақты сіңіру үшін көп уақыт жұмсайды, көбінесе жануар жатқанда және демалып жатқанда бұл процестер жүзеге асырылады. Осылайша, ірі қара мал үшін шөп мөлшері маңызды, өйткені олар жеткілікті мөлшерде берілген жағдайда сапасы төмен шөпті де тиімді сіңіре алады. Қойлар күніне құрғақ жемнің, мысалы, шөптің, өз салмағының 2-4% -ын жейді және үш-бес фунт шөп немесе басқа жемнен мүмкіндігінше көп қоректік зат алуда өте тиімді. Олар тамақтану қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін күніне үш-төрт сағат жеп отырады. Кептеушілерден айырмашылығы, жылқылар тамақты күні бойы шағын порциялармен сіңіреді және 24 сағат ішінде тек дене салмағының шамамен 2,5% -ын ғана жемге пайдалана алады. Олар жайылымда (табиғатта күніне 80 шақырымға дейін) үнемі қозғалып жүруге бейімделген және олардың асқазаны тамақты өте жылдам сіңіреді. Осылайша, олар азықтың аз мөлшерінен көбірек қоректік заттарды алады. Жылқыға сапасыз шөп берілгенде, "бос" калорияларды көп тұтынудан кейін, дені сау емес, семіз "шөп қарын" пайда болуы мүмкін. Егер олардың жем түрін күрт өзгертсе немесе оларды көбелекке ұқсас шөппен немесе зиянды өсімдіктер бар шөппен қоректендірсе, олар ауыруы мүмкін; асқазан ісігі жылқылардың өлімінің басты себебі болып табылады. Ластанған шөп жылқының тыныс алу жолдарында проблемаларға әкелуі мүмкін. Шөптің құрғақтығын азайту үшін оны суға батырып, сумен бүркіп немесе буға ұстауға болады.
Жинақтау және тасымалдау
Шөп дайындау әдістері мен терминологиясы тарих бойында үлкен өзгерістерге ұшырады, және бүгінде де көптеген аймақтық ерекшеліктер сақталып қалған. Оны қолмен немесе заманауи механикалық құралдармен жасағанның өзінде, пісіп-жетілген биік шөп пен бұршақ тұқымдастар кесіліп, содан кейін (күн сәулесінде кептірілуі артық болмас еді), желдің соққысымен шашыратылатын ұзын, тар үймелерге жиналады. Содан кейін, құрғатылған шөп қандай да бір түрімен (әдетте, балауға арналған құралдармен) жиналып, ылғал мен шіруден сақтау үшін сабан немесе қораға қойылады. Температурасы орташа климаттағы көктем мен жаздың басында шөп өте тез өседі. Оның ең жоғары тағамдық құндылығы барлық жапырақтары толық дамығанда, ал тұқымдар немесе гүлдер толық пісіп-жетілуге аздап жетпеген кезде байқалады. Жайылымда немесе егістікте өсімдіктердің өсуі ең жоғары деңгейде болғанда, дұрыс бағаланса, олар кесіледі. Шөпті тым ерте кесу ылғалдың көп болуына байланысты жақсы кеппейді, сонымен қатар, ұзын, толысқан шөпке қарағанда гектарға төмен өнім береді. Ал тым кеш кесілген шөп қалыңдап, қайта сату құны төмендеп, бір бөлігін тағамдық құндылығынан жоғалтады. Шөп жинауға қолайлы уақыт әдетте екі аптаға созылады. Алфалфа шөбін кесу үшін ең қолайлы уақыт – өсімдіктер ең биік деңгейге жетіп, гүл шоқтарын шығара бастаған немесе гүлдей бастаған кезде. Толық гүлденген кезде немесе одан кейін кесу шөптің тағамдық құндылығын төмендетеді. Шөпті кесу кезінде қатарлап жайып, кезең-кезеңімен аударып кептіруге болады, әсіресе заманауи шүмек қолданылса. Әсіресе ескі құралдар мен әдістерді қолданғанда, шөпті кесіп, далаға жайып, құрғағаннан кейін балауға дайындау үшін қатарларға жиналады. Құрғату кезінде, бірнеше күнге созылатын бұл процесті жеделдету үшін шөпті сабанмен немесе қайырмамен аударып, жаюға болады. Егер шөп кептіріліп жатқанда жаңбыр жауса, желмен бұралған шөпті аудару оны тезірек кептіруге көмектеседі. Шөпті тым жиі немесе қатты аудару құрғаған жапырақтардың түсіп қалуына және жануарларға қажетті тағамдық заттардың азаюына әкелуі мүмкін. Құрғатуды механикалық процестер арқылы, мысалы, шөп кондиционері арқылы немесе ылғалдың булануын жеделдету үшін шөпке шашыратылатын химиялық заттарды қолдану арқылы да жеделдетуге болады, бірақ бұл қымбат техникалар, көбінесе заманауи технологияның, шөптің жоғары бағасының және шөптің дұрыс кептірілуі үшін тым көп жаңбыр жауатын аймақтарда қолданылады. Шөп кесілгеннен, кептірілгеннен және үймелерге жиналғаннан кейін, әдетте балауларға немесе орамдарға жиналып, сақтау үшін орталық жерге тасымалданады. Кейбір жерлерде, географиялық жағдайларға, аймаққа, климатқа және мәдениетке байланысты, шөп балаусыз жиналып, тікелей үйіліп қойылады.
Алғашқы әдістер
Колумелла өзінің "De re rustica" еңбегінде ерте Рим империясының дәуіріндегі әдеттегі шөп шабу процесін сипаттаған. Тимофей шөбі мен кондық – АҚШ-та 20 ғасырдың басында сена жасау үшін ең көп қолданылатын өсімдіктер, бірақ екеуі де Еуропаға тән. Сенаны көтеруді жеңілдету және сақтауға және тасымалдауға қажетті кеңістікті азайту үшін оны балдақтап байлаған. Алғашқы балдақтардың салмағы шамамен 300 фунт болды. Бастапқы машиналар Грин компаниясының тарихи қоғамы түсірген суреттегідей тік конструкциялы болды. Олар атпен қоздырылатын бұрандалы пресс механизмін немесе сенаны қысу үшін салмақты түсіріп тастауды пайдаланған. 1853 жылы алғашқы патент атпен жұмыс істейтін, бұрандамен басқарылатын сена пресі үшін HL Emery-ге берілді. Басқа модельдер 1843 жылға дейін ПК Дедериктің ұлдары (Олбани, Нью-Йорк) немесе Индиана штатының Швейцария округының Сэмюэл Хьюитт жасаған деп хабарланған. Кейіннен көлденең машиналар ойлап табылды. Олардың бірі – 1872 жылы ПК Дедерик (Олбани) жасаған "Мәңгілік пресс". Олар шамамен 1882 жылдан бастап бу машиналарымен жұмыс істей бастады. 1914 жылы үздіксіз сена балау машинасы пайда болды.
Қазіргі заманғы механикаландырылған техникалар
Қазіргі заманғы механикаландырылған шөп өндірісі әдетте бірнеше машинамен жүзеге асырылады. Шағын шаруашылықтарда трактормен түрлі құралдарды тарту үшін пайдаланылады, ал ірі шаруашылықтарда шөпті бір қадаммен кесіп, тізімдейтін арнайы машиналар қолданылады, мысалы, шөп кескіш немесе шүберек. Балерлер әдетте трактормен тартылады, ал үлкен балерлерге қуаттырақ тракторлар қажет. 1940 жылдар шамасында шөпті бірден жинап, балауға арналған жылжымалы балерлер жасалды. Алғашқы балерлер кішкентай, төртбұрышты балдаларды шығарды, оларды бір адам көтере алатын. Олардың мөлшері мен пішіні адамдарға балдаларды жинап, көлікке тиеп, сақтау орнына тасымалдауға және содан кейін қораны қолмен салуға мүмкіндік берді. Жұмысты жеңілдету және қауіпсіздікті арттыру үшін кішкентай балдаларды егістен қораға немесе шөп сарайына тасымалдауды механикаландыру үшін жүк тиегіштер мен үйірмелер ойлап табылды. 20-ғасырдың соңында үлкен балдаларды шығаратын балерлер пайда болды. Шөпті кесу кезінде немесе одан кейін шөпті кондициялау танымал. Негізгі идеясы – кептіру уақытын қысқарту, әсіресе ылғалды климатта немесе жаңбыр кедергі келтіру қаупі болғанда. Әдетте, шөп кескіш кондиционерінің ішіндегі роликтер немесе жапырақшалар люцерна немесе шөп сабақтарын қиып, жарып немесе жолақтап, булану жылдамдығын арттырады. Кейде шөптің үстіне (әдетте люцерна) тұз ерітіндісі шашыратылады, ол шөпті кептіруге көмектеседі.
Conditioning of hay crop during cutting or soon thereafter is popular. The basic idea is that it decreases drying time, particularly in humid climates or if rain threatens to interfere with haying. Usually, rollers or flails inside a mower conditioner crimp, crack or strip the alfalfa or grass stems to increase evaporation rate. Sometimes, a salt solution is sprayed over the top of the hay (generally alfalfa) that helps to dry the hay.
Ұрықтандыру және арамшөптерді жою
Қазіргі заманғы шөп өндірісі көбінесе жасанды тыңайтқыштар мен гербицидтерге тәуелді. Дәстүрлі түрде шөп алқаптарына мал тыңайтысы қолданылып келген, бірақ бүгінде химиялық тыңайтқыштар да пайдаланылады. Жайлауларда қолдану үшін арамшөптерден таза деп сертификатталған шөпті көбінесе химиялық гербицидтермен шашу қажет, бұл артық арамшөптердің өсуін болдырмайды, ал кейде тіпті сертификатталмаған шөп алқаптары да зиянды арамшөптердің таралуын шектеу үшін шашылады. Еттің органикалық сертификаты бар болуы үшін жануарларға берілетін шөпті органикалық түрде тыңайту және арамшөптерді жою қажет. Осы мақсатта компост пен егіс ауыстыру топырақтың құнарлылығын арттырады, ал шөп өсу кезеңінде алқапты үнемі шабу жағымсыз арамшөптердің таралуын азайтуға көмектеседі. Соңғы кезде кейбір өндірушілер адам қалдық суларының шламын тыңайтқыш ретінде пайдаланып, шөп өсіру тәжірибесін жасап жатыр. Бұл органикалық сертификатталған әдіс емес және ҚҚБА (EPA) ескерту таңбаларын міндеттейтін емес. Адам қалдық суларының шламынан өсірілген шөптің бір мәселесі – шөп ауыр металдарды сіңіріп алуы мүмкін, содан кейін оларды жануарлар жейді. Молибденмен улану сиыр мен ешкі сияқты кеуделі жануарлар үшін ерекше алаңдаушылық тудырады, және жануарлардың өліміне әкелген жағдайлар болған. Тағы бір мәселе – аминпиралид деп аталатын гербицид, ол жануарлардың ас қорыту жүйесі арқылы өтіп, олардың тыңайтқыштарын көптеген өсімдіктер үшін улы етеді, демек оны азық дақылдары үшін тыңайтқыш ретінде қолдануға болмайды. Аминпиралид және оған ұқсас гербицидтер қоршаған ортада бірнеше жыл бойы сақталуы мүмкін.
Балинг
Шағын шаршы баллдар екі негізгі түрде жасалады. Кішірек "екі байланыс" (балды біріктіріп ұстайтын екі жіп) немесе үлкен "үш байланыс" (балды біріктіріп ұстайтын үш жіп). Олардың мөлшері екі топта да әртүрлі, бірақ әртүрлі нарықтарда танымал. Кішкентай екі байланысты баллдар хобби шаруашылықтарындағы мал өсірушілер арасында жиі қолданылады және олардың ыңғайлы өлшемдері үшін бағаланады. Үлкен, үш байланысты баллдарды экспорттауға ниеттенген өндірушілер, көліктің тиімділігін арттыру үшін, сондай-ақ тоннасына арзан бағаға сатып алушылар жақсы көреді. Екі байланысты кішкентай баллдар – астықтың бастапқы пішіні. Екі түрлі кішкентай баллдарға арналған балла жинағыштар, тізімдегіштер мен балл жинағыштары әлі де өндіріледі. 50 жылдан астам бұрын жасалған жабдықтарды қолданатын шаруашылықтар да бар. Кішкентай баллдар жалпы шаруашылық өмірі мен дәстүрінің бір бөлігі болып табылады, родеолар мен аудандық жәрмеңкелерде әлі де "сено тастау" жарыстары өткізіледі. Шағын шаршы баллдар көбінесе механикалық түрде немесе қолмен қиылысқан күйде жиналады, бұл "сено үймі", "қатар" немесе "сено үймі" деп аталады. Жаңбыр сенодан қоректік заттарды шайып алып, шіруге немесе көбелекке шақыруы мүмкін; кішкентай шаршы баллдар бұған әсіресе осал. Сондықтан кішкентай баллдарды көбінесе сено сақтауға немесе сено қоймасына салады. Сыртқа салынған үймелер көбінесе брезентпен жабылады. Егер жабылмаса, үйменің жоғарғы екі қабаты шіріп, көбелекке шақырады, ал үйме дұрыс орналастырылмаса, ылғал үймеге одан да терең сіңіп кетеді. Дөңгелек баллдардың дөңгелек пішіні мен тығыздығы оларды шіруге азырақ бейім етеді, себебі су баллдың ішіне енуі қиын. Төртбұрышты баллдарда қолданылмайтын тормен орау ауа райына одан да көп төзімділік береді. Аз мал өсіретін адамдар машинасыз бір адам көтере алатын кішкентай баллдарды артық көреді. Сондай-ақ, сенода көбелек пайда болуы немесе балла жинау кезінде қаза тапқан кішкентай жануарлардың шіріген денелері болуы мүмкін, бұл ботулизм токсині сияқты уларды бөліп шығарады. Екеуі де жылқы сияқты қарабайыр жануарлар үшін қауіпті, және мұндай жағдайда барлық ластанған баллдар әдетте тасталады, кішкентай баллдар нарығын қолдауды жалғастырудың тағы бір себебі. Көп мөлшерде сено жинау қажет болса, фермерлер үлкен баллдар шығаратын балла жинағыштарды таңдайды, бұл элементтерден қорғалған сено мөлшерін арттырады. Үлкен баллдар екі түрлі болады: дөңгелек және төртбұрышты. Үлкен төртбұрышты баллдар, салмағы 500 кг-ға дейін жетеді, қатарлап қоюға болады және жүк көліктерінде тасымалдау оңай. Үлкен дөңгелек баллдар, әдетте салмағы 400 кг, ылғалға төзімді және сеноны тығыз жинақтайды (әсіресе ортасында). Дөңгелек баллдарды механикалық жабдықтарды қолдану арқылы тез арада тамақтандыруға болады. Көлем мен бетінің арақатынасы құрғақ аймақтардағы фермерлерге үлкен баллдарды тұтынуға дейін сыртта қалдыруға мүмкіндік береді. Сулы аймақтардағы және қар жауатын климаттағы фермерлер дөңгелек баллдарды сарайдың астына немесе брезентпен жаба алады, сондай-ақ сыртқа тасталған баллдарды ішінара қоршайтын жеңіл, бірақ берік пластикалық ораманы қолдана алады. Орама ылғалдылықтан сақтайды, бірақ баллдың ұштарын ашық қалдырады, осылайша сено "тыныс алады" және ашымайды. Дөңгелек баллдарды сарайдың астына сақтаса, олар ұзаққа созылады және сеноның шіруі мен ылғалдылығы азаяды. Силос жейтін жануарлар үшін дөңгелек баллды толық жабыстыру үшін және ашыту процесін бастау үшін балл орағышын қолдануға болады. Бұл жоғары сапалы силосқа қол жеткізе алмайтын өндірушілер үшін ақша үнемдеу процесі және басқа жерлерге тасымалданатын силос өндіру үшін қолданылатын әдіс. Бұл өте ылғалды климатта сеноны толығымен кептіруге қолайлы балама болып табылады, ал дұрыс өңделгенде табиғи ашыту процесі көбелек пен шіруді болдырмайды. Дөңгелек баль силлажы кейде "жайлау" деп те аталады және ол Америка Құрама Штаттары мен Австралияға қарағанда Еуропада жиі кездеседі. Осылай сақталған сено пластикпен толық жабылып қалуы керек, өйткені кез келген тесіктер немесе жырлар оттегіге жол ашады және ашытудың сақталу қасиеттерін тоқтатып, шіруге әкелуі мүмкін.
Қою
Ауа райынан қорғану қажет, ал жақсы сақтау ғимараттардың ішінде, бірақ сыртқы сақтаудың да түрлі тәсілдерімен қамтамасыз етіледі – парақтарда немесе үлкен, тығыз балдаларда (дөңгелек немесе тікбұрышты). Бұл әдістердің бәрі сыртқы ортадағы шөптің (парақ немесе балда) ауа райының әсеріне төтеп беруіне және астындағы негізгі бөлігін сақтауға негізделген. Дәстүр бойынша, ашық ауада шөп сақтау бос парақтармен жасалатын, онда парақтың көп бөлігі қыс бойы сақталып, жоғарғы беті (ауа райынан зақымданған) келесі жазда компостқа айналдырылатын. "Бос" термині шөптің қысылмай немесе балдалмай, бірақ кездейсоқ бағытталған сабақтарының жеңіл, көлемді қабатын білдірмейді. Әсіресе ылғалды климатта, мысалы, Ұлыбританияда, парақтың сыртқы бетінен жаңбыр суын шешу маңызды фактор болып табылады, сондықтан бос парақтарды үйіп салу білікті жұмысқа айналды, ал оның жетілген түрлері тіпті жоғарғы жағын сабанмен жабуды қамтыды. Көптеген үйіп салу әдістерінде (сабанмен жабылған немесе жабылмай) сабақтар белгілі бір бағытта орналастырылатын. 1960 жылдардан бері үлкен балдалардың пайда болуымен, бүгінде шөп көбінесе ашық ауада сақталады, өйткені үлкен балданың сыртқы беті ауа райынан қорғау функциясын атқарады. Үлкен балдаларды үйіп салуға болады, бұл қорғалған ішкі шөптің үлкен көлемі үшін белгілі бір деңгейдегі ашық бетті пайдалануға мүмкіндік береді. Жаңбырды шешу үшін кейде пластик жамылғылар қолданылады, бірақ жамылғының құны шөптің бүлінуінің айырмашылығына қарастырылуы керек – бұл шығынға немесе пластиктің экологиялық ізге тұрарлық болмауы мүмкін. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін британдық фермерлер сабанды жабумен айналысатын білікті жұмысшыларға деген сұраныстың жеткілікті еместігін анықтады. Бұл, әрине, үлкен балдаларды балдалауға деген қысымды күшейтті, бұл шөп дайындау технологиясының (басқа шаруашылық технологиясы сияқты) кең ауқымды механикаландыруға қарай дамуымен қатар жүрді, көптеген тапсырмалар бір адаммен орындалатын болды. Бүгінде бір адам тонналармен шөпті кесіп, тазалап, кептіріп, шауып, балдалай алады, егер тиісті жабдықтар болса (әрине, бұл жабдықтар қымбат). Бұл тонналармен шөпті де бір адам жылжыта алады, тағы да дұрыс (құнды) жабдықтармен, гидравликалық жүйелермен басқарылатын ұзын тісті тиеуіштер әр үлкен балданы көтеріп, оны тамақтандыру орнына жеткізеді. Шөп үйірлерін қоршау үшін қоршау салынуы мүмкін, немесе малдар қысқы азық ретінде даладағы үйірден тікелей жеуі мүмкін. Шөп үйірлері кейде шөп үйінділері деп те аталады, ал кейбір қолданушылар арасында бұл термин көбінесе үлкен үйірлерге үйілуді күтіп тұрған кесілген және жиналған шөп үйінділеріне қатысты. ("Шөп үйірі", "шөп үйіндісі") сөздері көбінесе біріктірілген сөздер ретінде қолданылады, бірақ әрқашан емес. Шөп үйірлері кейде шұңқырлар, шоқтар немесе риктер деп те аталады. Бос үйірлер ылғалдың жиналуын болдырмау және кептіруді немесе қатуды жеңілдету үшін салынады. Кейбір жерлерде бұл конус тәрізді немесе қырлы төбелі үйірлерді салу арқылы немесе қорғаныш құрылымында сақтау арқылы жүзеге асырылады. Мұндай құрылымдардың бірі – төрт тіреуге тіреліп тұрған жылжымалы шатыр, тарихи түрде "голланд шатыры", "шөп казармасы" немесе "шөп қақпағы" деп аталды. Шөп үйірлері кейде жерге төселген негіздің үстіне салынады, бұл бүлінуді азайту үшін, кейбір жерлерде ағаштан немесе бұтадан жасалады. Британ аралдарында кездесетін бос шөп үйіп салудың бір әдісі – жаңа кесілген шөпті бастапқыда аяқ үйірлері, шөп көпіршіктері, кильдер, шөп шоқтары немесе шөп үйінділері деп аталатын кішігірім үйірлерге үйіп салу, бұл бастапқы кептіруді жеңілдетуге көмектеседі. Бұл үйірлер кейде үш бағанадан тұратын платформалардың немесе үш табандылықтардың үстіне салынады, бұл шөпті жерден көтеруге және жақсы кептіру үшін ортасына ауа жіберуге арналған. Оның пішіні шөл мен жаңбыр суын төмен қарай ағызып, ішіндегі шөптің қатуына мүмкіндік береді. Биік шөп үйірлерін салуға көмектесетін пандус қолданылады, ол қарапайым бағаналардан бастап үлкен бос үйірлерді салуға арналған құрылғыға дейін өзгереді.
Көбелек
Жалпы алғанда, үйретілген шөпқоректі жануарларға беруге болатын ең қауіпсіз жемдердің бірі – сена. Жануарлардың тым семіріп немесе тым арықтап кетпеуі үшін мөлшерін қадағалау қажет. Жоғары энергияға мұқтаж жұмыс жасайтын жануарларға қосымша жем қажет болуы мүмкін. Сапасы нашарлаған сена жеген жануарларда әртүрлі аурулар пайда болуы мүмкін, мысалы, тозаң мен көңілдің салдарынан туындайтын жөтелден бастап, басқа да ауруларға дейін, ең қауіптісі – ботулизм. Бұл жағдай, егер кішкентай жануар, мысық немесе жылан сена жинау кезінде жабдыққа ілігіп өлсе, балланың ішінде шіріп, у пайда болуынан туындауы мүмкін. Кейбір жануарлар тірі өсімдіктерде өсетін саңырауқұлақтар мен қалыптарға сезімтал келеді. Мысалы, кейде фескуда өсетін эндофиттік саңырауқұлақ жүкті биелердің түсік тастауына себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, кейбір өсімдіктердің өзі де кейбір жануарлар үшін улы болуы мүмкін. Мысалы, Австралияда өсетін пимелея, немесе зығыр шөп, ірі қара малға өте зиянды. Фермердің өкпесі – сена шаңынан, көгершін спораларынан немесе басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерінен келген биологиялық шаңды тыныс алу нәтижесінде пайда болатын гиперсезімтал пневмонит. Сенаға ұшырау, ауадағы аллергендерге аса сезімтал адамдарда аллергиялық ринитті де тудыруы мүмкін.
Өздігінен жану
Шөп жиналған кезде толығымен кептіріліп, сақтау кезінде құрғақ күйде ұсталуы тиіс. Егер шөп тым ылғалды болса балдақталса немесе сақтау кезінде ылғалданса, спонтанды жану қаупі зор. Сыртта сақталатын шөп ылғалмен тікелей жанасуын азайту үшін тиісті етіп үйіліп қойылуы керек. Кейбір үйірлер мұндай етіп жасалады, шөптің өзі жауғанда суды сыртқа шығарады. Басқа әдістерде шөптің бірінші қабаттары немесе балдалары қалған бөлігін қорғау үшін жамылғы ретінде қолданылады. Сыртқы шөп үйірлерін ылғалдан толығымен қорғау үшін брезентпен жабуға болады, ал көптеген дөңгелек балдалар балдақтау процесінің бір бөлігі ретінде жартылай пластикке оралады. Мүмкіндік болса, шөпті шатыр астында да сақтауға болады. Көбінесе оны сарайларға немесе амбарлардың ішіне үйіледі. Алайда, шөпті кез келген жылу көзіне немесе отқа жақын жібермеуге де қатысты болу керек, өйткені құрғақ шөп және одан шығатын шаң өте тез тұтанады. Толығымен кептірілмеген шөп балдақталғанда отты бастауға жеткілікті жылу бөледі. Шөп үйірлері бактериялық ашыту процесінен туындаған ішкі жылуды бөліп шығарады. Егер шөп ылғалды шөппен үйілсе, бөлінетін жылу шөпті тұтандырып, өртке әкелуі мүмкін. Фермерлер спонтанды жанудан сақтану үшін, ол шөп үйірлерінің өрттерінің басты себебі болып табылатын ылғал деңгейіне мұқият қадағалауы керек. Жылу тыныс алу процесі арқылы бөлінеді, ол кептіріліп жатқан шөптің ылғалдылығы 40% төмендегенше жалғасады. Шөптің ылғалдылығы 20% жеткенде толығымен кепкен деп есептеледі. Жану проблемалары әдетте балдақтағаннан кейін 5-7 күн ішінде пайда болады. Температурасы төмен балдалар қауіпсіз, бірақ аралық балдаларды амбардан немесе құрылыстан шығарып, салқындату үшін бөлек қою керек. Егер балданың температурасы белгілі бір деңгейден жоғары болса, ол жануы мүмкін. Шөптің ылғалдылығын тексеру үшін фермер қолмен, пешпен немесе ылғалдылық өлшегішпен тексеруі мүмкін. Ең тиімді әдіс – ылғалдылықты бірнеше секунд ішінде көрсететін ылғалдылық өлшегішті пайдалану.
Салмағы
Салмағының ауырлығынан шөп адамдарға түрлі жарақаттар келтіруі мүмкін, әсіресе шөп балдарын көтеру және жылжыту кезінде, сондай-ақ үйіп қою және сақтау кезінде. Қауіптердің қатарында нашар салынған үйме құлау қаупі бар, бұл үймедегі адамдардың құлауына немесе төменде тұрған адамдардың құлап жатқан балдардың астына қалуына әкелуі мүмкін. Ірі дөңгелек шөп балдары оларды көтерушілер үшін ерекше қауіпті, себебі олардың салмағы өте ауыр болуы мүмкін және арнайы жабдықсыз жылжытуға болмайды. Дегенмен, олардың цилиндр пішіндес болуы және оңай домалануы салдарынан үймеден құлауы немесе оларды көтеруге қолданылатын жабдықтан домалап түсуі жиі кездеседі. 1992 жылдан 1998 жылға дейін АҚШ-та 74 шаруа ірі дөңгелек шөп балдарымен апатқа ұшырап қаза тапты, көбінесе балдар бір жерден екінші жерге жылжытылған кезде, мысалы, малға шөп бергенде.
Химиялық құрамы
+ Химиялық құрамы Сипаттама Су Күл Альбуминоидтар Шикі талшық Азоттан бос экстракциялық зат Майлы дала шөбі (жаман) 14.3 5.0 7.5 33.5 38.2 1.5 Дала шөбі (орташа) 14.3 6.2 9.7 26.3 41.6 2.3 Дала шөбі (жақсы) 15.0 7.0 11.7 21.9 42.3 2.2 Дала шөбі (әдемі) 16.0 7.7 13.5 19.3 40.8 2.6 Қызыл қызанақ шөбі (жаман) 15.0 5.0 7.5 33.5 38.2 1.5 Қызыл қызанақ шөбі (орташа) 16.0 5.3 12.3 26.0 38.2 2.2 Қызыл қызанақ шөбі (жақсы) 16.5 5.3 12.3 26.0 38.2 2.2 Қызыл қызанақ шөбі (әдемі) 16.5 7.0 15.3 22.2 35.8 3.2 Протеинді талшық Шөптер Тимoфей 14.3 5.0 7.5 33.5 38.2 1.5 Қызыл басты шөп 8.9 5.2 7.9 28.6 47.5 1.9 Көк басты шөп 9.4 7.7 10.4 19.6 50.4 2.5 Орша шөбі 9.9 6.0 8.1 32.4 41.0 2.6 Дала сұламасы 20.0 6.8 7.0 25.9 38.4 2.7 Бром шөбі 11.0 9.5 11.6 30.8 35.2 1.8 Жоңқа шөбі 10.2 6.1 7.2 28.5 45.9 2.1 Бұршақтар Люцерна 8.4 7.4 14.3 25.0 42.7 2.2 Қызыл қызанақ 20.8 6.6 12.4 21.9 33.8 4.5 Қызыл қызанақ (жасыл) 9.6 8.6 15.2 27.2 36.6 2.8 Бұршақ 10.7 7.5 16.6 20.1 42.2 2.9 Соя 11.3 7.2 15.4 22.3 38.6 5.2 Барлы 10.6 5.3 9.3 23.6 48.7 2.5 Сұлы 16.0 6.1 7.4 27.2 40.6 2.7