Жағажай шөбі және құм бекітуші өсімдіктер

Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Ammophila (Psamma P. Beauv. синонимі) – екі немесе үш өте ұқсас шөп түрінен тұратын гүлді өсімдіктер туысы. Бұл шөптердің жалпы атаулары – маррам шөбі, иілген шөп және жағажай шөбі. Бұл шөптер көбінесе жағалаудағы құм төбелердің алғашқы қатарында ғана кездеседі. Олардың кең таралған, жер астындағы тамырсабақтары немесе тамырлары жылжымалы құм мен күшті жел жағдайларында өркендеуге мүмкіндік береді, сондай-ақ жағалау эрозиясын тоқтатуға және тұрақтандыруға көмектеседі. Ammophila түрлері Солтүстік Атлант мұхитының жағалауында өседі, онда олар құм төбелерде басым түр болып табылады. Олардың табиғи ареалында ішкі аймақтар да бар, бірақ Солтүстік Американың Ұлы көлдері ерекше жағдайды құрайды. Ammophila туысының атауы грек тіліндегі "құм" деген мағынаны білдіретін ἄμμος (ámmos) және "дос" деген мағынаны білдіретін φίλος (philos) сөздерінен шыққан. Ammophila шөптері құрғақ жағдайға төтеп бере алатын керофиттердің әйгілі мысалы болып табылады. Теңіз жағалауында өссе де, Ammophila шөптері аса тұзға төзімді емес; олар шамамен 15 г/л (1,5%) тұздылықты қабылдай алады, бұл оларды "орташа галофиттер" деп жіктеуге мүмкіндік береді. Ammophila жағалаудағы құм төбелерін құрып, құмды тұрақтандырады. Осы себепті бұл өсімдіктер әлемнің әртүрлі аймақтарында құм төбелерін нығайтудың тиімді құралы ретінде қарастырылады және туған жерінен алысқа таратылған. Альфред Видеманнның мәлімдемесінше, еуропалық түр – Ammophila arenaria "Австралияның оңтүстік-шығысы мен оңтүстік-батысы, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Африка, Фолкленд аралдары және Норфолк аралы сияқты, оның ендік шегіне сәйкес келетін британдық отарлардың барлығына енгізілген, сондай-ақ Аргентина мен Чилиде де кездеседі". Ammophila түрлері 19 ғасырдың соңында Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауына да әкелінді, ал жаппай отырғызу 1960 жылға дейін жалғасты. Көбінесе Ammophila өсімдіктері енгізілген барлық аймақтарда бұрынғыдан-кейін жаулап алушы түрлер ретінде тіркелді және оларды жоюға бағытталған қымбат шаралар қолға алынуда.

Ammophila (synonymous with Psamma P. Beauv.) is a genus of flowering plants consisting of two or three very similar species of grasses. The common names for these grasses include marram grass, bent grass, and beachgrass. These grasses are found almost exclusively on the first line of coastal sand dunes. Their extensive systems of creeping underground stems or rhizomes allow them to thrive under conditions of shifting sands and high winds, and to help stabilize and prevent coastal erosion. Ammophila species are native to the coasts of the North Atlantic Ocean where they are usually the dominant species on sand dunes. Their native range includes few inland regions, with the Great Lakes of North America being the main exception. The genus name Ammophila originates from the Greek words ἄμμος (ámmos), meaning "sand", and φίλος (philos), meaning "friend". The Ammophila grasses are widely known as examples of xerophytes, plants that can withstand dry conditions. Despite their occurrence on seacoasts, Ammophila grasses are not particularly tolerant of saline soils; they can tolerate a salinity of about 15 g/L (1.5%), which makes them "moderate halophytes". Ammophila builds coastal sand dunes and thus stabilizes the sand. For this reason, the plants are seen as a useful means of reinforcing sand dunes around the world, and have been introduced far from their native range. Alfred Wiedemann writes that Ammophila arenaria, the European species, "has been introduced into virtually every British colonial settlement within its latitudinal tolerance range, including southeast and southwest Australia, New Zealand, South Africa, the Falkland Islands, and Norfolk Island and has been reported from Argentina and Chile." Ammophila species were introduced in the late 19th century on the Pacific coast of North America as well, and massive, intentional plantings were continued at least through 1960. In essentially all of the locations where they have been introduced, Ammophila plants are now listed as invasive, and costly efforts are underway to eradicate them.

Түрлер

Тек екі түрі ғана нақты деп есептеледі: А. arenaria және А. breviligulata. Тағы екі түр ұсынылған, олар төменде талқыланады. A. arenaria – еуропалық маррам шөбі немесе еуропалық жағажай шөбі. Еуропаның (солтүстікке Исландияға дейін) және Африканың солтүстік-батыс жағалауларында өседі. Гүлшоғыры 25 см-ге дейін жетеді; кең. А. baltica – қызғылт маррам. A. baltica қазір A. arenaria мен Calamagrostis epigejos арасындағы гибрид ретінде анықталды. Бұл гибрид Солтүстік Еуропаның кейбір аймақтарында, негізінен Балтық теңізінен бастап Шығыс Англияға дейін таралған және × Ammocalamagrostis baltica немесе × Calammophila baltica деп аталады. A. breviligulata – американдық маррам шөбі немесе американдық жағажай шөбі. Солтүстік Американың шығыс жағалауларында, оның ішінде Ұлы көлдердің жағалауларында өседі. Гүлшоғыры 30 см-ге дейін жетеді; А. arenaria-дан тар. A. champlainensis немесе A. breviligulata ssp. champlainensis – Шамплейн жағажай шөбі. Онтарио және Шамплейн көлдерінің жағалауларында өседі. Гүлшоғыры 22 см-ге дейін жетеді; А. breviligulata-ға өте ұқсас, және бірнеше мамандар оны енді жеке түр деп санамайды.

Экология

Еуропада Ammophila arenaria жағалау бойында таралған және құм төбелерде басым түр болып табылады, ол ұшып келген құмды ұстап, қатайып, талшықты тамыр жүйесімен байланыстырып, құмды тұрақтандыруға және төбелерді құруға жауапты. Маррам шөбі Британ ұлттық өсімдіктер жіктемесіндегі екі жағалаулық өсімдік қауымдастығы түрімен тығыз байланысты. SD6 (Қозғалмалы құм) қауымдастығында Аммофила басым түр болып табылады. Жартылай бекіген құмдықтарда (SD7 қауымдастығы), ұшып келген құм мөлшері азайғанда Аммофиланың бәсекеге қабілеті төмендеп, Festuca rubra (қызыл феску) сияқты басқа түрлер маңыздырақ болады.

Қолданылуы

Маррам шөпінің құмға сіңіп өсу және құмды байланыстыру қабілеті оны жағалау құмды төбелерін тұрақтандыруда және құмды жағалаулардағы жасанды қорғаныстарда пайдалы өсімдік етеді. Оның пайдалылығы 18 ғасырдың соңында танылды. Данияның Солтүстік теңіз жағалауындағы Ютландта маррам шөбі дәстүрлі түрде отын, шатыр, мал азығы (қыраудан кейін) және тағы да басқалар үшін қолданылды. Оның пайдаланылуы құмның жылжуына және егістік жерлердің жоғалуына әкелді. Сондықтан 1779 және 1792 жылдары құмдықтарды тұрақтандыруға бағытталған заңдар күшіне енді, нәтижесінде мемлекеттік қолдаумен құмдықтарды отырғызушылар жүйесі және құмдықтарды қадағалаушылар пайда болды. Маррам шөбі – және қазір де солай – жергілікті жерлерден қазылған тамыр және өркен кесінділерімен көбейтіліп, салыстырмалы түрде тыныш және ылғалды ауа райында жалаңаш құмға отырғызылады. Уэльстің Англси аралындағы Ньюборо ауылының әйелдері бір кезде маррам шөбін кілемдер, сабан жапқыштар және ақ бояуға арналған щеткалар жасауға қолданған. Маррам шөбі Британ аралдарының теңізге жақын көптеген аймақтарында шатыр үшін кеңінен қолданылған. 17 ғасырда маррам шөбін шатырға жинау соншалықты кең таралған еді, оның салдарынан құмдықтар тұрақсызданып, көптеген ауылдар, меншіктер мен шаруашылықтар құмға көмілді. 1695 жылы Шотландия Парламенті актісімен бұл практикаға тыйым салынды.

Бейімделулер

Басқа ксерофиттер сияқты, маррам шөбі де өзінің ортасына жақсы бейімделген, осылайша қатал жағдайда да өркендей алады. Өте құрғақ ландшафтта судың булану арқылы табиғи жоғалуы тиімсіз, сондықтан маррам шөбі осы мәселені шешу үшін ерекше бейімделулерге ие болған. Құмды топырақ суды жылдам сіңіреді, ал күшті жел булану жылдамдығын одан да арттырады. Маррам шөбінің жапырақтары дөңгеленген пішіндес, бұл жапырақ ішінде су буының шоғырлануын құрады және судың жоғалуын азайтуға көмектеседі. Стоматалар осы дөңгелек құрылымның ішіндегі кішкентай ойыстарда орналасқан, бұл олардың ашылуын және суды жоғалтуын қиындатады. Жапырақтарының ішкі бетінде ауа ағынын баяулату немесе тоқтату үшін түктер бар, бұл басқа көптеген ксерофиттерге тән (әдетте олар өсімдіктің сыртында кездеседі, бірақ маррам шөбінде жапырақ көлемі артқандықтан, түктер жапырақ ішінде де орналасқан). Ауа ағынының баяулауы су буының жоғалуын тағы да азайтады. Жапырақ бетіндегі балауыз қабықша да булануды болдырмайды.