Кіріспе

Британдық Екінші дүниежүзілік соғыс крейсерлік танк, АҚШ-тың өзі жүретін артиллериялық құралы. Crusader, толық атауы "Танк, Крейсер Mk VI, Crusader", сонымен қатар Бас штабтың A.15 нөмірімен де белгілі, Екінші дүниежүзілік соғыстың басындағы британдық крейсерлік танктердің бірі болды. 5000-нан астам танк өндірілді және олар Солтүстік Африка кампаниясындағы британдық жеңістерге маңызды үлес қосты. Crusader танкы Африкадан тыс жерде активті қызмет көрсетпеді, бірақ танк шассиі әуеге қарсы, отты қолдау, бақылау, байланыс, бульдозер және танктерді құтқару машиналары жасау үшін модификацияланды. Бірінші Crusader Mark I танктері 1941 жылы қаруға алынды. Олар маневрлі болғанымен, салыстырмалы түрде жеңіл брондалған және қару-жарағы жеткіліксіз болды. Келесі Crusader Mark II танкы ең максималды броняға ие болды. Crusader Mark I және II танктерінің негізгі қаруы 40 мм Ordnance QF 2 фунттық зеңбірек болды; ал келесі Crusader Mark III танкы 57 мм Ordnance QF 6 фунттық зеңбірекпен жабдықталды, бірақ мұның салдарынан мұнарадағы экипаждың бір мүшесі алынып тасталды. Бұл модификация соғыста кездесетін орта буын неміс Panzer III және Panzer IV танктеріне тең келді. 1-ші бронетанкті бригада құрамында Crusader танкы Эль-Аламейннің екінші шайқасында, Тобрукты қоршауда және Тунис кампаниясында өте маңызды рөл атқарды. Жаңа танктың кешігуіне байланысты қызметте сақталды, қару-жарақ жаңартулардың болмауы, сондай-ақ шөлдің қатал жағдайы мен Африка корпусында жақсартылған бронясы және қару-жарағы бар неміс танктерінің пайда болуы Crusader танкының негізгі танк ретінде АҚШ-тан жеткізілген M3 Grant және кейін M4 Sherman орта танктерімен алмастырылуына әкелді, бірақ ол Солтүстік Африкадағы соғыстың соңына дейін және одан кейін Ұлыбританияда оқу мақсатында қолданылды.

Жобалау және әзірлеу

1938 жылы Nuffield Mechanizations және Aero Limited Christie аспасына негізделген ауыр крейсерлік танк үшін A16 дизайнын жасады. Ең жеңіл және арзан танкты табуға тырысқан Бас штаб британдық өнеркәсіптен балама ұсыныстар сұрады. Осы мақсатта, LMS компаниясы A13 Mk III крейсерлік танкты жобалады, ол "Танк, Крузер Mk V" (қызметте "Covenanter" деп белгілі) ретінде қабылдануға тиіс болды. 1939 жылы Nuffield-ке Covenanter өндірісіне қатысу мүмкіндігі ұсынылды. Алайда, Nuffield A13-тің өз нұсқасын жасауды жөн көрді, бірақ ол Covenanter мұнарасының дизайнына қатысты жұмыстарды жалғастырды. Бұл жаңа танк "Танк, крейсер, Mk VI Crusader" деп қабылданды. Crusader көбінесе Covenanter-дің жетілдірілген нұсқасы ретінде танымал болғанымен, шындығында ол параллель жоба болды. Екі танк та алғашқы прототиптерді жасамай-ақ "қағаз жүзінде" тапсырыс берілді. Кейінірек бастала тұрса да, Crusader-дің сынақ үлгісі алғашқы Covenanter-ден алты апта бұрын дайын болды. Бұрынғы "Christie крейсерлерінен" (A13, Marks III және IV және Mark V Covenanter) айырмашылығы, төрт доңғалақты болатын Crusader, салмақты жақсы бөлу үшін әр жағынан бес доңғалаққа ие болды, ал бұрынғы крейсерлердің салмағы 14 тонна емес, шамамен 20 тоннаны құрады. Доңғалақтарының диаметрі қатты резеңке шиналары бар, пресстелген болаттан жасалған. Корпустың бүйір бөліктері екі бөлек пластинадан тұрды, олардың арасында аспалы құрылғылар орналасқан. Онда Covenanter-ден өзгеше қозғалтқыш, басқару жүйесі және қозғалтқыш бөліміндегі радиаторлары бар дәстүрлі салқындату жүйесі болды. Covenanter жаңа қозғалтқыш дизайнын пайдаланса, Crusader қолжетімді Liberty қозғалтқышын төмендетілген қозғалтқыш бөліміне бейімдеді. Алдыңғы корпустың сол жағында – Covenanter-де қозғалтқыш радиаторы орналасқан жерде – Besa пулеметімен қаруланған, қолмен айналатын шағын қосымша мұнара орнатылған. Бұл қосымша мұнараны пайдалану қиын болды және көбінесе далада алынып тасталды немесе бос қалды. A13 Mk III Covenanter және A15 Crusader жобалары бірдей бас мұнараны қолданды. Мұнара көпбұрышты болды – қабырғалары сыртқа қарай кеңейіп, содан кейін тарылып, шектеулі мұнара сақинасының диаметрінде максималды кеңістік қамтамасыз етті. Алғашқы өндіріс үлгілерінде "жартылай ішкі" құйма қару мантлеті болды, ол өндірісте жақсы қорғалған, үлкен құйма мантлетке, бас қару, коаксиалды Besa пулеметі және көру телескопы үшін үш тік ойыққа алмастырылды. Командир үшін күмбез болмады, оның орнына перископ орнатылған жалпақ люк болды. Негізгі қарулану, сол кезеңдегі басқа британдық танктердегідей, теңгерілген, мергенші оның биіктігін дөңгелекті механизмді пайдаланудың орнына оң иығына тіреген вал арқылы басқара алатын болды. Бұл британдықтардың қозғалыс кезінде дәл ату доктринасына сай келді. Жаңа ауыр крейсерлік танктардың (Cavalier, Centaur және Cromwell) енгізілуінің кешігуі күтілгенде, Crusader алты фунттық зеңбірекпен жаңартылды.

Өнер көрсету

Crusader-дің бастапқы өнімділігі салыстырмалы Stuart жеңіл танктерінен жоғары болды. Сенімділік мәселелеріне қарамастан, танктер британдық крейсерлік танк-бронеполктердің негізгі құрамын құрады, ал Stuart барлауға қолданылды. Crusader бірнеше факторлардың салдарынан шөлде пайдалану кезінде тұрақты сенімділік проблемаларынан зардап шекті. Солтүстік Африкаға келген танктердің көпшілігінде операцияны жалғастыру үшін қажетті құралдар мен техникалық құжаттама болмады – олар тасымалдау кезінде ұрланып немесе жоғалып кеткен. Танктер бұзылғанда, қосалқы бөлшектердің жетіспеуі салдарынан көптеген компоненттер басқа танктерден алынған тозған бөлшектермен ауыстырылды. Танктер техникалық қызмет көрсету мерзіміне жеткенде базалық шеберханаларға қайтарылғанда, олардың көпшілігіне өмірлік циклы тамам болған компоненттермен қызмет көрсетілді. Ұлыбританияда өндірістің қарқынды өсуі сапа мәселелерін тудырды, себебі тәжірибесіз жұмысшылар танктерді құрастыруға кірісті. Бұл қажетті жөндеу жұмыстарын жүргізуге тиіс базалық шеберханаларға қосымша жүктеме салды. Жаңа танктерде де түзетуді қажет ететін бірқатар конструкциялық кемшіліктер болды. Mk. III Liberty қозғалтқышы Crusader қозғалтқыш бөліміне сыйымды болу үшін жазық форматқа келтірілді, бұл танктың су сорғылары мен салқындату желдеткіштеріне зиян келтірді, олар ыстық шөл температурасында маңызды болды. Сенімділікті жақсарту және суды сақтау үшін, әйтпесе көліктерді іске қосуға басымдық берілуі керек еді, бірнеше ресми және бейресми өзгерістер енгізілді. Бұл мәселелерді түзетуге көп уақыт кетті, соның салдарынан Crusader-ге деген сенім жоғалды. Әртүрлі уақыттарда көліктерді Valentine жаяу әскер танктерімен немесе АҚШ-та жасалған M3 Grant танктерімен ауыстыру туралы ұсыныстар жасалды. Уақыт өте келе, олардың көбі базалық шеберханаларға қайтарылды, бұл жауынгерлік дайындыққа ие танктердің жетіспеуіне және жөндеу жұмыстарының үлкен артта қалуына әкелді. Алдыңғы қатардағы көліктердің саны азайды және АҚШ-та жасалған ауыстырулар жеткізілді. 2 фунттық зеңбірегі танк енгізілген кезде жақсы өнімділік көрсеткенімен, оқ-дәрілердің жабдықталуы қатты броньды тесуге арналған (AP) оқ-дәрілерге бағытталған. Неміс танктері қатал броньға көшкен кезде тиімді броньды тесуге арналған, баллистикалық қапталған (APCBC) оқ-дәрілер қол жетімді болған жоқ. Олар қол жетімді болған кезде, неміс танктері оған қарсы тұру үшін бейімделген. Келесі буын крейсерлік танктерді өндірудегі кешігу салдарынан Crusader кейіннен 6 фунттық зеңбірекпен жарақтандырылды, ол танкке қарсы тиімділігі жоғары болды. Жоғары жылдамдықты крейсерлік танк ретінде, ол кездесетін осістік танктерге қарағанда жеңіл броньмен жабдықталған. Ол оқ-дәрілерді сақтауға қосымша бронь орнатылған алғашқы танктердің бірі болды. Бұл көліктердің тірі қалу мүмкіндігін арттырды, бірақ тасымалданатын оқ-дәрілердің санын аздап азайтты. Алайда, маңызды мәселе жүргізушінің бөлімі болды, оның бүйір жағы Besa қосымша пулемет мұнарасын алып тастаудан кейін ашық қалды. Қалған бұрыш оқ-дәрілердің танкке түсуіне мүмкіндік беретін қауіпті аймаққа айналды. Көптеген мәселелерге қарамастан, Crusader осістік танктерге қарсы жауынгерлік қимылдарда сәттілікке жетті, оның жақсы жылдамдығы мен қозғалыс кезінде ату мүмкіндігін пайдаланып, көліктердің осал жерлеріне шабуыл жасады. Бұл неміс тактикасын өзгертті, онда осістік танктері кері шегінуді қимылдап, Crusader бөлімшелерін алдын ала орналастырылған танкіге қарсы пулеметтерге тартты. Жоғары жарылғыш (HE) оқ-дәрісі болмағандықтан, Crusader осы бекітілген жаулармен күресуге қиналды. Бұл жағдай АҚШ-та жасалған Grant және Sherman сияқты 75 мм қос мақсатты зеңбіректермен жабдықталған көліктер енгізілгенге дейін жалғасты.

Солтүстік Африка

Солтүстік Африкадағы Оккупант күштері британдықтарды Египет шекарасына итермелегенімен және қалған британдық бронетехникасы бірнеше Matilda жаяу әскер танктерімен қатар ескі танктердің қосымша тобы болғандықтан, танктер 1941 жылдың 12 мамырында Жерорта теңізі арқылы асығыс жеткізілді. 6-шы Корольдік танк полкі (6RTR) үшін жеткілікті Crusader танктері болды, ол 2-ші Корольдік танк полкінің (2RTR) ескі крейсерлік танктерімен бірге 7-ші бронетанкі бригадасын құрды. Қалған танктер 4-ші бронетанкі бригадасының Matilda танктері болды, бұл 7-ші бронетанкі дивизиясына бар болғаны төрт танк полкі берді. Лондоннан 7-ші бронетанкі дивизиясын әрекетке түсіруге қысым көрсетілгенімен, шөлге дайындалу және оқу Тобрукты қоршаудан босатуға бағытталған маусым айындағы Battleaxe операциясына дейін Crusader танктерінің алғашқы қолданылуын кешіктірді. Бригада қанатын айналып өткенде, Crusader танктері жасырын танкіге қарсы зеңбіректерге түсіп, 11 танкты жоғалтты. 6RTR келесі екі күнде шайқаста және техникалық ақауларға байланысты танктарды жоғалтты. 7-ші бронетанкі бригадасы қосымша Crusader танктерімен қайта жабдықталды, бірақ бригада 7-ші гусарлардың қосылуымен кеңейтілгендіктен, ескі крейсерлік танктарды ауыстыруға жеткілікті Crusader танктері болмады. Үш тәжірибесіз бронетанкі полкімен жабдықталған 22-ші бронетанкі бригадасы 7-ші бронетанкінің күшін үш бронетанкі бригадасына жеткізу үшін Солтүстік Африкаға ауыстырылды. 8-ші гусарлар 4-ші бронетанкі бригадасына қосылды, бірақ олар жеткіліксіз крейсерлік танктар болғандықтан M3 Stuart жеңіл танктерімен жабдықталуы керек болды. 22-ші бригада 1941 жылдың қарашасында Crusader операциясына қатыса алды. Crusader операциясында екі британдық корпус бір-бірін қолдауға мүмкіндік бермейтіндей орналастырылды, бірақ британдықтар неміс және итальяндық күштерінен танктер саны бойынша басымдық танытқандықтан, танктер арасындағы шайқастар олардың пайдасына шешілетіні күтілді. Алайда, соңынан болған кездесулерде Роммель өзінің танктерін британдықтарға қарсы жаппай қолданбады, ал танктермен және жаяу әскермен бірге шабуылда жұмыс істейтін неміс танкіге қарсы (AT) зеңбіректердің көп саны тиімді болды. Неміс әскерлері көбінесе 50 мм ұзын стволды ПАК 38 зеңбірегімен жабдықталды, оның қашықтығы 400 метрді құрады. Танкіге қарсы зеңбіректердің сапасы мен тактикалық орналасуы Африка корпусының "Шөл соғысы" бойындағы ерекшелігіне айналды. Crusader танктерінің 40 мм 2 фунттық зеңбірегі Panzer III танктерінің 50 мм қысқа стволды зеңбірегімен шамалас болды, бірақ Panzer IV танктерінің 75 мм қысқа стволды зеңбірегінен қашықтығы артық болды. Crusader қарсылас танктерден жылдам болғанымен, оның әлеуеті салыстырмалы түрде жеңіл 2 фунттық зеңбірек, жұқа броня және механикалық проблемалармен шектелді. Басты қару үшін жарылғыш снарядтың болмауы ерекше тактикалық шектеу болды (олар болды, бірақ ешқашан жеткізілмеді). Оккупант танк күштері танк күштеріне қарсы күресу үшін жасырын танкіге қарсы зеңбіректердің экраны артына шегінудің өте тиімді әдісін жасады. Осылайша артиллерияның соңынан еріп келе жатқан танктерге қарсы шығуы мүмкін болды. Неміс танкіге қарсы зеңбіректері танктердің пулеметтерінің қашықтығынан тыс және атысқа жауап беру үшін жарылғыш снарядсыз болғандықтан, танктерде атыс кезінде кері шегіну немесе зеңбіректер экранынан өту сияқты қолайсыз нұсқалар қалды. Crusader соққыға ұшырағанда "жануы" мүмкін екені дәлелденді, бұл проблема қорғалмаған сөрелерге енген ыстық металлдан оқ-дәрілердің тұтануына байланысты екендігі анықталды. Мұнараның төменгі жағы корпустың төбесінен төмен қарай бұратын оқ-дәрілерге түсіретін тұзақтар жасады. Crusader шөлде сенімді емес екенін дәлелдеді. Бұл олардың Ұлыбританиядан Солтүстік Африкаға тасымалдануымен басталды. Жағымсыз дайындық және өңдеу проблемаларды тудырды, оларды полктерге тапсырудан және қосалқы бөлшектермен қамтамасыз етуден бұрын түзету керек болды. Пайдаланылғаннан кейін құм суыту жүйесінің тозуына себеп болды, ал ауыр жолдардың қысымы қозғалтқыш блогы мен цилиндрлердің арасында мұнайдың ағуына себеп болды. Шөлде танк таситын көліктер мен теміржолдар аз болғандықтан, танктер өз рельстерінде ұзақ қашықтыққа жүріп, одан әрі тозығып кетті. 1941 жылдың соңында тек бір бригада, 2-ші бригада ғана Crusader танктерімен жұмыс істеді. 1942 жылдың наурыз айында АҚШ-та жасалған Grant орташа танктері келді және үш Crusader эскадрильясының біреуін алмастырды. Grant 75 мм тиімді зеңбірегімен танкіге қарсы және жаяу әскерге қарсы отын қуатын арттырып, жақсы броняға ие болды және механикалық жағынан сенімді болды, бірақ ол баяу болды, бұл Crusader танктерін бірге жұмыс істеуге мәжбүр етті. 1942 жылдың мамыр айынан бастап Mk III (57 мм 6 фунттық зеңбірекпен) жеткізілді. Британдықтардың қолжетімді 840 танктерінің 260-ы Crusader танктері болды. Олармен бетпе-бет кездесетін неміс танктері алдыңғы бронясы қатайтылған жаңа үлгілер болды, бұл 2 фунттық оқтардың тесіп өтуіне емес, сынуына себеп болды. Британдық алдау операцияларының бөлігі ретінде Crusader танктеріне "Sunshade" орнатылуы мүмкін болды, ол неміс әуесінен танкты жүк көлігі ретінде жасыратын металл каркасы және матадан жасалған қаптама болды. Алдау танктері де орнатылды. Кампанияның кейінгі кезеңдерінде тасымалдау жақсартылды, Nuffield Мысырға инженерлік топты жіберді және экипаждар проблемаларды болдырмауға жақсы дайындықпен жұмыс істеді, бірақ Crusader танктерінің беделі қалпына келтірілмеді. Монтгомери басқаруды қолға алғаннан кейін, британдық және неміс бронетехникасы арасындағы теңсіздік жақсы басқару және АҚШ-тан жеткізілген Grant және Sherman танктерінің қосылуы арқылы түзетілді. Crusader танктері негізгі шайқас желісінен алынып, ауыр бөлімдермен қақтығысқанда жауып тұруға тырысатын "жеңіл эскадрильялар" үшін қолданылды. Австралияның 9-шы жаяу әскер дивизиясы Crusader танктерін барлау және байланыс үшін пайдаланды. Британдық 1-ші армиясы Тунис операцияларының бөлігі ретінде құрға қонды; оның кейбір бөлімдері Crusader танктерін пайдаланды және 24 қарашадан бастап шайқасқа қатысты. Бұл тек Crusader танктерінен тұратын полктер емес, Crusader және Valentine танктерінің қосымша тобы болды; әр эскадрильяда екі взвод Crusader III танктерінен тұрды және эскадрилья штабына Crusader II CS танктері қосылды. Осы 26-шы бронетанкі бригадасының бөлімдері 78-ші жаяу әскер дивизиясымен бірге тәуелсіз бронетанкі колоннасы "Blade Force" ретінде қолданылды. Blade Force операциялары алдыңғы кампаниялардың шөлінен өзге жерде болды және шайқас кішірек көлемдегі техникамен жүргізілді. Бұл әрекеттер кейінірек Еуропада көрілетін нәрсеге ұқсас болды. 1-ші армия Тунис кампаниясы кезінде Sherman танктеріне ауысты, бірақ Crusader танктері 8-ші армияда ұзақ уақыт бойы қолданыста болды. Crusader танктерінің соңғы маңызды шайқастары Марет желісіндегі шайқас және Вади Акарит шайқасы болды. Солтүстік Африка кампаниясы одан кейін аяқталды.

Басқа пайдалану

Солтүстік Африка кампаниясы аяқталғаннан кейін, Шерман және Кромвель сияқты жақсырақ танктердің қолжетімділігі «Крестоносецті» екінші деңгейдегі міндеттерге, мысалы, зениттік құрылғыларға немесе артиллериялық тягачтарға бекітті. Ол осы рөлдерде соғыс аяқталғанға дейін қызмет етті. «Крестоносец», «Ковенантермен» бірге, отандық полктарды жарақтандырды, әсіресе 11-ші бронетанктік дивизияны. «Крестоносец» бульдозері жасалды, бірақ операциялық түрде қолданылмады. Осы бульдозерлік танктердің бірі Киркбидегі Корольдік қару-жарақ фабрикасындағы өрттен кейін оқ-дәрілерді жою үшін пайдаланылды. «Крестоносецтің» зениттік артиллериясы Солтүстік-Батыс Еуропада қолдануға арналған, бірақ одақтастардың әуедегі басымдығын ескере отырып, зениттік әскерлер таратылды. «Крестоносец» тягачтары 76,2 мм Ordnance QF 17 фунттық 17 фунттық танкіге қарсы артиллериялық полктермен бірге бронетанктік дивизияларға және XII корпусына қосылды. Бір «Крестоносец» Rolls Royce Meteor қозғалтқышын сынау үшін пайдаланылды, стандартты Liberty қозғалтқышына қарағанда жоғары ат күші максималды жылдамдықты арттырды. Бірінші Индокитай соғысының басында француздық Қиыр Шығыс экспедициялық корпусы «Крестоносец» танк мұнарасын Ханой қаласын қорғау үшін қолданды.

Crusader I (Cruiser Mk VI)

Бастапқы өндіріс нұсқасы. Көмекші мұнара далада жиі алынып тасталып, корпустағы пулеметшінің орны жойылды. Crusader I CS (Cruiser Mk VI CS) (Жақын қолдау) мұнарасына 2 фунттық зеңбірек орнына Ordnance QF 3 дюймдік (76,2 мм) гаубица орнатылды.

Crusader II (Cruiser Mk VIA)

"Crusader II" танкының корпусының және мұнарасының алдыңғы бөліктеріндегі бронясы күшейтілді. Mk I-ге ұқсас, көмекші мұнарасы көбінесе алынып тасталды. "Crusader II CS" (Cruiser Mk VIA CS) мұнарасына 3 дюймдік (76,2 мм) гаубица орнатылды. Қолдан жасалған зеңбірек және екі No. 19 радиосы бар командалық танк нұсқасы да болды.

ІІІ крестонос

Крейсер Mark VII Cavalier-дің кешігуі және крейсерлік танктерге қажеттілік туғандықтан, Crusader танкы 57 мм 6 фунттық зеңбірекпен жарақталды, бұл зеңбіректі орнату үшін алғашқы британдық танк болды. Жаңа мұнараның жобалау жұмыстары 1941 жылдың наурыз айында басталды, бірақ Nuffield компаниясы жыл соңына дейін қатыспады, ол кезде олар қолданыстағы мұнараны жаңа мантлет және люкпен бейімдеді. Мұнараға зеңбірек оғынан шыққан түтінді тазартатын желдеткіш те орнатылды. Үлкен зеңбірек мұнараның кеңістігін шектеді, сондықтан экипаж үш адамға дейін азайтылды, командир қаруды жүктеушінің міндетін де атқарды, бұл рөлді бұрын радист атқарған. Қосалқы мұнараның орны оқ-дәрі сақтауға берілді. Crusader III танкында Mk. IV Liberty қозғалтқышы енгізілді, ол бұрынғы сенімділік мәселелерін шешті. Бұл қозғалтқышта Mk. III қозғалтқышының жаңартылған су сорғылары және салқындатқыш желдеткіштердің тізбекті жетегін алмастырған вал жетегі болды. Өндіріс 1942 жылдың мамыр айында басталды және шілде айына дейін 144 данасы дайын болды. Мұнара ауыр бронясы бар, бірақ жақындап келе жатқан ұшақтарды анықтау үшін нашар көрінетін кішкентай көпбұрышты мұнара болды. Mk III, Mk II-ден тек радионың орналасуымен ғана ерекшеленді, ол мұнара ішінде орын босату үшін корпусқа көшірілді. Өте шектеулі санда үштік Oerlikon зеңбірегі бар нұсқасы шығарылды, бірақ олар тек оқу мақсатында қолданылған сияқты. Солтүстік-батыс Еуропаның соғыс алаңдарында одақтастардың әуедегі басымдылығына байланысты, АА нұсқаларының ешқайсысы ұшақтарға қарсы көптеген шайқастарға қатыспады, бірақ кейбіреулері, әсіресе 1-ші поляк бронетанкті дивизиясы, жердегі нысаналарға қарсы қолданылды. АА бөлімдері (штаб эскадрильяларына қосылған) Нормандияға қонудан кейін таратылды.

Crusader ARV Mk I

Мұнарасыз "Крестоносный" шассиіне негізделген броньды эвакуациялық машина. 1942 жылы бір прототип салынды.

Крестоносцының өздігінен жүретін қарулары

Соғыстан кейін жасалған модификация, ықтимал тек сынау мақсатында, көліктің алғы жағына артқа қаратылып 5,5 дюймдік (140 мм) орташа зеңбірек орнатылды. Соғыстан кейін Аргентинаға сатылған кейбір "Крестоносец" танк-тракторлары өздігінен жүретін артиллериялық қондырғыларға айналдырылды, оларға француздық 75 мм немесе 105 мм зеңбірек үлкен, қорап тәрізді құрылымға орнатылды.

Қосымша нұсқалар

Crusader with Anti Mine Roller Attachment (AMRA) Mk Id: төрт ауыр роликтен тұратын, рамаға ілінген минаны жоюға арналған құрылғы. Роликтердің салмағын су, құм сияқты материалдармен толтыру арқылы арттыруға болады. "Крусадерлер" әртүрлі сынақтар үшін қолданылды, мысалы, екі понтонды, корпустың екі жағына бекітілген жүзбек құрылғысы, суда қозғалу үшін гусеницаларға қосылған арнайы пышақтар, сондай-ақ қозғалтқышқа ауа келтіретін тесіктер мен салқындатқыш жалюзилердің үстіне жабылатын қақпақ.

Тірі қалған көліктер

Шамамен 21 танк әртүрлі сақталу деңгейінде кездеседі, жұмыс істеп тұрған мұражай экспонаттарынан бастап қираған қалдықтарға дейін. Олардың сегізін Оңтүстік Африкадағы түрлі коллекцияларда сақтап қалған. Ерекше мысалдардың бірі – Ұлыбританиядағы Танк мұражайында жұмыс істеп тұрған Crusader III танкі. Франциядағы Зы бронетехника мұражайы Mk III зениттік Crusader танкін сақтайды, ал Нидерландыдағы Оверлуан соғыс мұражайы зеңбірек тартқыш нұсқасына ие.