Кіріспе

Жұбайлық емес қарым-қатынастың аяқталуы

Қарым-қатынастың аяқталуы, тарап кету немесе үзілу – бұл қарым-қатынастың тоқтатылуы. Егер қарым-қатынастың бастамасы бір серіктес болса, оны сленгте "тастап кету" деп атайды. Бұл термин көбінесе некеде тұрған жұбайларға қатысты қолданылмайды, онда қарым-қатынастың аяқталуы әдетте ажырысу немесе бөлінісу деп аталады. Егер үйленуге дайын жұптар ажырасса, бұл "жарқындығының жоғалуы" деп аталады. Адамдар көбінесе қарым-қатынастың аяқталуын романтикалық тұрғыдан қарастырады, бірақ романтикалық емес және достастық қарым-қатынастардың аяқталуы да болады, мұндай жағдайда қарым-қатынастың бұзылуына достықты сақтап қалудағы сәтсіздік себеп болады. Сюзи Орбах (1992) кездесулер мен бірге тұру қарым-қатынастарының аяқталуы ажырысудан кем емес, тіпті одан да қиын болуы мүмкін дейді, себебі некеден тыс қарым-қатынастар қоғамда аз танылады. Камиар К. Руэкерт Дональд Винникотттың еңбектеріне сүйене отырып, жалғыз болу қабілеті – эмоционалдық даму мен жетілудің маңызды және сау белгісі екенін айтады. Бала алғашқы күтімшілерден жақындық пен қамқорлық алғаннан кейін, ол тәуелсіздік пен жеке басын қалыптастыра алады. Егер бала ата-анасының жақсы және қорғаушы қасиеттерін бойына сіңірмесе, ол ажырасудан және қарым-қатынастың аяқталуынан қорқады.

Модельдер

Қарым-қатынастың ажырасу процесін түсіндіру үшін бірнеше психологиялық модельдер ұсынылған, олардың көпшілігі қарым-қатынастың бұзылуы кезең-кезеңмен жүреді деп санайды. Тұлғааралық қарым-қатынастар саласындағы негізгі ғалым Марк Л. Кнапп, Кнапптың қарым-қатынастық даму моделі деп аталатын модельді жасады. Ол қарым-қатынастардың екі бөлек кезеңін сипаттайды: жақындасу және ажырасу. Жақындасу кезеңі ұзақ мерзімді болып, басталу кезеңінен басталып, уақыт өте келе жақындықпен тереңдей түседі. Ажырасу кезеңінде ерекшелену басталады. Осы кезде адамдар арасындағы айырмашылықтар байқала бастайды, олар келісімге келмейтін немесе қарым-қатынасқа қысым түсіретін болып көрінеді. Бұл шектеуге алып келеді, онда адамдар бір-бірінен алшақтап, шекаралар қойып, дербес өмір сүре бастайды. Бұл мәселелердің туындауына себеп болуы мүмкін. Осы сәтте қарым-қатынас тоқырауға жетеді, онда жұбайлар өз ынталарымен емес, басқа себептермен бірге қалады. Мысалы, балалар. Келесі кезең – қашу, онда адамдар бір-бірінен мүмкіндігінше қашықтауға тырысады. Содан кейін олар ажырасуға жетеді, қарым-қатынас аяқталып, әрқайсысы өз жолымен кетеді.

Некеден шығудың кезеңдері

Л. Ли ажырасуға соңғы нәтиже ретінде әкелетін бес саты бар екенін ұсынады.

Қалқадан ажырату теориясы

1976 жылы әлеуметтанушы Диана Воган «үзілу теориясын» ұсынды, онда қарым-қатынастың ажырасу динамикасында «өзгеріс нүктесі» болады – «әр нәрсенің аяқталғанын білген» нақты сәт, «іштен бәрі тірілігін жоғалтқан» кезде. Содан кейін бір серіктес қарым-қатынастың аяқталатынын сезіне бастайды, бірақ оны ұзақ уақыт бойы, тіпті жылдар бойы сақтап қалады. Воган пікірінше, ажырасу процесі бастамашы және жауап беруші үшін әртүрліше жүреді: біріншісі «қарым-қатынастың жоғалуына көңіл көшіреді және серіктен бөлек өмірді ойша және, белгілі бір деңгейде, тәжірибелік тұрғыдан дайындауға кіріседі». Екіншісі одан кейін ілесуге тырысады: «қарым-қатынастан шығу үшін серіктестер бастамашыны және қарым-қатынасты теріс бағалап, таратуды заңдастыруы керек». Осылайша, Воган үшін «қарым-қатынастан шығу – жеке ойларында, серіктестер арасында және қарым-қатынас бар үлкен әлеуметтік контексте өзін-өзі бірнеше деңгейде қайта анықтауды қамтиды». Ол «үзілу толыққанды деп есептейді, егер серіктестер өздерін және басқалар оларды бір-бірінен бөлек және тәуелсіз деп қабылдаса, серіктес болу жеке басының маңызды бөлігі болмаса». Бұл терминді Гвинет Пэлтроу танымал етті, ол осы сөз тіркесін Крис Мартинмен ажырасуын сипаттау үшін қолданды. Пэлтроу өзінің дәрігерлері доктор Шерри Сами және Хабиб Садеги мен оның әйеліне ажырасу туралы хабарды жариялағанда саналы үзілуді түсіндірді. Хабиб Садеги былай деді: «Саналы үзілу – [ерлі-зайыптылар арасындағы] әрбір ашу мен даудың өзімізді зерттеп, жазылуға мұқтаж жағымсыз ішкі сезімді анықтауға шақыру екенін түсіну қабілеті». «Осы көзқарас бойынша, жаман жігіттер жоқ, тек екі адам бар, бұл қарым-қатынас емес, адамдардың жеке тұлғалары туралы».

Салдарлар

Жеке адамға байланысты, қарым-қатынастың аяқталуы стресстік, жағымсыз және ауыр жағдай болуы мүмкін. Екі тарап та қарым-қатынастың үзілуі салдарынан көптеген теріс әсерлерді сезінуі мүмкін, және мұндай жағдайлар көбінесе адам өміріндегі ең қиын жағдайлардың бірі ретінде белгілі болады. Бұларға психологиялық күйзеліс белгілері, қайғы реакциялары, жалпы психологиялық денсаулықтың нашарлауы және қудалауға ұқсас мінез-құлық жатуы мүмкін. Адамдар қарым-қатынастарын сақтап қалуға тырысады, себебі осы теріс әсерлердің қаншалықты ауыр және проблемалы болуы мүмкін екенін біледі, тіпті қарым-қатынаста қиындықтар туындаған жағдайда да, олар шыдай алатын мерзімге дейін.

Психологиялық күйзелістің белгілері

Жақында ғана романтикалық қарым-қатынасы аяқталған адамдар қанағаттандырмайтын психологиялық күйзелістің бірнеше белгілерін байқады. Олардың арасында бұрынғы серігімен байланысты қайта оралатын және мазалайтын естеліктер болды, көбінесе қарым-қатынас немесе ажырасумен байланысты маңызды күндер осы естеліктерді тудыратын. Бұл мазалайтын күйзеліс белгілері ажырасуды бастаған адам мен оның серігі үшін әртүрлі жолдармен көрінетін, мысалы, олардың мінез-құлқының немесе әдеттерінің белгілі бір жақтарын еске түсіру. Романтикалық қарым-қатынастың аяқталуынан зардап шеккен адамдарда байқалған тағы бір психологиялық күйзеліс белгісі – бұл қашықтау мінез-құлқы. Серіктен айырылу олардың өзіндік санасын өзгертеді, олар эмоциялық күйзеліспен күреседі. Бұл қазіргі жағдайдың немесе қарым-қатынастың аяқталуына әкелген жағдайлардың шындығын мойындамауға немесе елемеуге жасалған әрекетті қамтиды. Бұған қоса, адамдар ажырасу салдарынан әлемге деген қызығушылықтарының жойылғанын және сезімдерінің күңкірегенін айтты. Мұның нәтижесінде ажырасудан өткен адамдарда қайғы реакциялары пайда болады, олар ұйқысыздық, депрессия және өмірден қол үзгісі келу сияқты белгілерді қамтиды. Күйзеліс пен депрессияның осы деңгейі соншалық, зерттеушілер оның жас адамдардағы ауыр депрессияның алғашқы пайда болуына елеулі үлес қосатынын көрсетеді. Бұл мінез-құлық қарым-қатынастың аяқталуынан кейінгі жағдайларға наразылықтан және осы ілеспе мінез-құлықтың қарым-қатынасты қайта жаңартуға көмектесуі мүмкін деген жаңылыс сенімнен туындайды. Қалаушылық мінез-құлқының нақты анықтамасы жоқ, ол әлеуметтік жағынан қабылданған әрекеттерден ерекшеленбейді; олар қаланбаған жағдайда қауіптірек болып көрінеді және тұрақты үлгіге айналады.

Стресске байланысты өсу

Стресті жағдайларға түскен адамдар көбінесе осы стрестің нәтижесінде өсу және даму мүмкіндігімен бетпе-бет келеді. Өзін жақсартуға ұмтылмаса, адамдар жиі жайбажайлыққа салынып, өмірде алға жылжу үшін қажетті күш-жігерді жұмсаудан бас тартады. Адамдар стресті жағдайды бастан өткергеннен кейін өсуді көрсетудің әртүрлі жолдары бар, оларға өзін қабылдауының жақсаруы, айналасындағы адамдармен байланыстың күшеюі немесе өмірге деген жалпы көзқарасының өзгеруі жатады. Зерттеулер көрсеткендей, қарым-қатынастың аяқталуы осындай стресті жағдайдың жарқын мысалы болып табылады, себебі адамдар өмірінде бірнеше рет осыған ұшырайды және осы тәжірибеден кейін өсуді өздері мойындайды. Мүмкін, осы қарым-қатынасты аяқтаған адамдардың өзі болған, бірақ зерттеулер көрсеткендей, қарым-қатынастың құрбаны болғандар да бұрынғы қарым-қатынастарының жетілмейтінін мойындап, соның арқасында жеңілдік, еркіндік және бақыт сезімін басынан өткеруі мүмкін.

Онлайн ажырасу

Қазіргі технологиялық дамыған қоғамда адамдардың өмірінің көп бөлігі онлайн өтеді. Адамдар танысу қосымшалары арқылы немесе Instagram, Facebook сияқты әлеуметтік желілерде онлайн таныса алады. Көптеген қарым-қатынастар делдалдық байланыс арқылы құрылып, жеке танысқандармен салыстырылатын ұзақтықта сақталады. Дегенмен, кейбіреулері одан қысқа өмір сүреді. Әлеуметтік желілер мен технологиялар жеке қарым-қатынастарға да әсер етеді. Онлайн танысудың қарым-қатынастарға түсіретін стресі туралы көп дау бар. Технология мен интернетке үздіксіз және кең қолжетімділік түрлі мәселелерге алып келіп, ажырасуға себеп болуы мүмкін. Мысалы, қарым-қатынастағы адамдар әлемнің кез келген жерінен адамдармен танысуға мүмкіндік беретін онлайн платформалар арқылы бірнеше серіктеске ие болуы мүмкін, ал олар бір-бірінен хабарсыз болады. Егер серік сенімсіздік туралы білсе, бұл ажырасуға әкелуі мүмкін. Онлайн танысу қарым-қатынасты сақтап қалуға көмектесетін мүмкіндіктерден айыруы да мүмкін. Атап айтқанда, даудан кейін ойларды жинақтау үшін кеңістік қажет, бірақ әлеуметтік желілер серікке кез келген уақытта қолжетімділікті қамтамасыз етеді. Осылайша, тұрақты қолжетімділік салауатты қарым-қатынас үшін қажетті кеңістік пен шекараларды бұзуы мүмкін.

ЛГБТҚ қарым-қатынас бұзылуы

Қоғамдық пікір әртүрлі қарым-қатынастар формаларын, оның ішінде гетеросексуалдық емес қарым-қатынастарды көбірек қабылдаса да, ЛГБТҚ жұптары қоғамдық гомофобияға байланысты қарым-қатынастарын сақтап қалуда жиі қиындықтарға тап болады. Лахти мен Колехмайнен зерттеушілерінің мәліметінше, зерттеулер ЛГБТҚ жұптарының ұзақ, моногамды және дені сау қарым-қатынасты сақтау үшін қоғамнан қысым сезінетінін көрсеткен. Олар үндемей күресуі мүмкін және бұл қысымның салдарынан, өздерінің психикалық және эмоционалдық мүдделеріне ең пайдалы болғанда да көмек сұраудан немесе қарым-қатынасты аяқтаудан бас тартуы мүмкін. Олардың зерттеулері сондай-ақ, кеңес беру қызметтерінің көпшілігі немесе қарым-қатынасты сақтап қалудың басқа да жолдары гетеронормативтік көзқарастарға негізделгенін көрсетеді. Бұл ЛГБТҚ жұптарына өздерінің жеке күресіне қатысты мәселелерді шешуге көмектесетін қызмет табуды қиындатады. ЛГБТҚ қарым-қатынастарын ажырастыру кезінде, әсіресе балалар болғанда, басқа да ерекше мәселелер туындайды. Голдберг пен Аллен зерттеушілерінің айтуынша, балалары бар ЛГБТҚ ажырасуы заңды жағынан шатастыратын болуы мүмкін. Лесбияндық қарым-қатынастарда екі ана болады, сондықтан баланың қамқорлығына кім ие болады деген сұрақ туындайды. Көп жағдайларда сот жүйесі баланың анасын жақтайды, бірақ лесбияндық қарым-қатынастарда бір ана екінші ананың жұмыртқасын көтеріп жүруі мүмкін, сондықтан баланың биологиялық жағынан кімге тиесілі екенін анықтау қиынға соғады. Гей ерлер арасындағы қарым-қатынасты ажырастыру кезінде де осындай жағдайлар туындайды, себебі гей ерлердің көпшілігі балаларын асырап алған. Қазіргі гетеронормативтік қоғамда ЛГБТҚ жұптары ажырасқаннан кейін жиі қиындықтарға тап болады. ЛГБТҚ қарым-қатынастарын ажырастыру туралы зерттеулер жеткіліксіз, өйткені бұл қарым-қатынастар тарихта жақында ғана қабылданып, заңдастырылды.