Кіріспе
Мадрид қала маңындағы пойыздарға жасалған террористік шабуыл. 2004 жылғы Мадрид пойыздарындағы жарылыстар (Испанияда 11М деп те аталады) – 2004 жылғы 11 наурызда, Испанияның жалпы сайлауына үш күн қалғанда Мадридтегі Cercanías қала маңы пойыздары жүйесіне қарсы жасалған, бір-бірімен үйлестірілген, дерлік бір мезгілде болған жарылыстар сериясы. Жарылыстардан 193 адам қаза тауып, шамамен 2050 адам жарақат алды. Бұл жарылыс Испания тарихындағы ең қорқынышты террористік шабуыл және 1988 жылдан бері Еуропадағы ең қорқынышты шабуыл болып табылады. Шабуылды 2003 жылы АҚШ бастаған Иракқа жасалған шабуылға Испанияның қатысуына қарсы болған адамдар жасады. Үкіметтің жарылысты басқаруы және көрсетуіне қатысты дау туды, Испанияның екі негізгі саяси партиясы – Испанияның Социалистік жұмысшылар партиясы (PSOE) және Халықтық партия (PP) сайлау мақсатымен дәлелдерді жасыру немесе бұрмалауда бір-бірін айыптады. Жарылыс премьер-министр Хосе Мария Азнардың партиясы жеңілген жалпы сайлауға үш күн бұрын болды. Оппозиция PP исламистік шабуыл туралы халыққа білуге тырысқанын мәлімдеді, бұл Испанияның Ирактағы қатысуының тікелей салдары ретінде түсіндіріледі, бұл соғыс Испания Парламентінің мақұлдауысыз басталған және танылмаған соғыс еді. Саяси сарапшылардың басым пікірінше, Азнар әкімшілігі жалпы сайлауда жарылыстың өзінен гөрі террористік шабуылдарды басқару және көрсету салдарынан жеңілді. Экономист Хосе Гарсия Монтальвоның «Экономика және статистика» журналында жарияланған нәтижелері жарылыстың сайлауға маңызды әсер еткенін көрсетеді (сайлау нәтижесі биліктегі Халық партиясына қарсы бұрылып, үкімет Социалистік партияға (PSOE) берілді). 21 айлық тергеуден кейін судья Хуан дель Ольмо шабуылға қатысқаны үшін Марокко азаматы Жамал Зугамды және басқа да бірнеше адамды соттады. Шабуылдар «Әл-Қаидамен» байланысты деген мәлімдемелер болғанымен, испан шенеуніктері жүргізген тергеулерде «Әл-Қаидамен» ешқандай байланыс табылған жоқ.
The 2004 Madrid train bombings (also known in Spain as 11M) were a series of coordinated, nearly simultaneous bombings against the Cercanías commuter train system of Madrid, Spain, on the morning of 11 March 2004—three days before Spain's general elections. The explosions killed 193 people and injured around 2,050. The bombings constituted the deadliest terrorist attack carried out in the history of Spain and the deadliest in Europe since 1988. The attacks were carried out by individuals who opposed Spanish involvement in the 2003 US led invasion of Iraq. Controversy regarding the handling and representation of the bombings by the government arose, with Spain's two main political parties—the Spanish Socialist Workers' Party (PSOE) and the Partido Popular (PP)—accusing each other of concealing or distorting evidence for electoral reasons. The bombings occurred three days before general elections in which incumbent Prime Minister José María Aznar's PP was defeated. while the opposition claimed that the PP was trying to prevent the public from knowing it had been an Islamist attack, which would be interpreted as the direct result of Spain's involvement in Iraq, an unpopular war which the government had entered without the approval of the Spanish Parliament. The prevailing opinion of political analysts is that the Aznar administration lost the general elections as a result of the handling and representation of the terrorist attacks, rather than because of the bombings per se. Results published in The Review of Economics and Statistics by economist José García Montalvo seem to suggest that indeed the bombings had important electoral impact (turning the electoral outcome against the incumbent People's Party and handing government over to the Socialist Party, PSOE). After 21 months of investigation, judge Juan del Olmo tried Moroccan national Jamal Zougam, among several others, for his participation carrying out the attack. Although claims were made that attacks were linked to al Qaeda, investigations and probes conducted by Spanish officials did not find any links to al Qaeda.
Салдары
Францияда Vigipirate жоспары қызғылт түске көтерілді. Италияда үкімет жоғары дабыл күйін жариялады. 2004 жылдың желтоқсанында Хосе Луис Родригес Сапатеро ПП үкіметі Мадридтегі жарылысқа қатысты барлық компьютерлік файлдарды жойды, тек қағаз түріндегі құжаттарды қалдырды деп мәлімдеді. 2005 жылдың 25 наурызында прокурор Ольга Санчес жарылыс 11 қыркүйек шабуылынан кейін 911 күн (дәл 2 жарым жыл) өткен соң болғанын, бұл "жергілікті Әл-Қаида топтары үшін сол күнді таңдаудың жоғары символдық және қабалалық маңызы болды" деп мәлімдеді. Шындығында, 2004 жыл кезекті жыл болғандықтан, 2001 жылдың 11 қыркүйегінен 2004 жылдың 11 наурызына дейін 912 күн өткен. 2005 жылдың 27 мамырында Германия, Испания, Франция, Люксембург, Нидерланды, Австрия және Бельгия Prüm келісіміне қол қойды, ол Мадридтегі жарылыстан кейін талқылана бастаған қолжетімділік принципін іске асырады. 2007 жылдың 4 қаңтарында El País 11 М жарылысының бас ұйымдастырушысы деп саналатын алжирлік Оухнане Дауд Испанияға оралудың жолдарын іздеп, одан әрі шабуылдарға дайындалып жатқанын хабарлады, бірақ бұл әлі расталмады. 2008 жылдың 17 наурызында Basel Ghalyoun, Mohamed Almallah Dabas, Abdelillah El Fadual El Akil және Raúl González Peña Audiencia Nacional соттары кінәлі деп тапқаннан кейін, Жоғары соттың шешімімен босатылды. Бұл сот египеттік Раби Осман әл-Саидтің босатылуын да растады.
Жауапкершілік
2004 жылдың 14 наурызында «Аль-Каида» ұйымының Еуропадағы өкілі деп саналатын Әбу Дуджана әл-Афгани видеотаспа арқылы шабуылдарға жауапкершілікті қабылдады. Испанияның сот органдары шабуылдарды Марокко, Сирия және Алжир азаматтарынан құралған ұйым, сондай-ақ екі «Гвардия Гражданская» және испан полициясының жеделхабаршылары жасады деген күдік таратты. 2006 жылдың 11 сәуірінде судья Хуан дель Ольмо пойыздарға жасалған жарылысқа қатысқандығы үшін 29 күдіктіге айып тақты. «Аль-Каида» ұйымының қатысы туралы ешқандай дәлел табылған жоқ. 2007 жылдың тамызында «Аль-Каида» 2004 жылғы Мадридтегі жарылысқа «мақтан тұтатынын» мәлімдеді. «The Independent» газеті хабарлағандай, «Шабуылдарда қолданылған жаңа үлгідегі рюкзак бомбасын жасағандар Марокконың радикалды исламшыл «Жаһад тобы» мүшелерінің нұсқауымен Ауғанстанның Джалалабад қаласындағы оқу лагерьлерінде оқыған». Ғалым Рохелио Алонсо 2007 жылы «Тергеу Мадридтегі күдіктілер мен «Аль-Каида» арасындағы байланысты анықтады» деді. Скотт Атран ««Аль-Каидамен қандай да бір байланысқа ешқандай дәлел жоқ. Біз оны жылдар бойы мұқият зерттедік, барлық ақпарат көздерінен хабардар болдық, бірақ оларды байланыстыратын ешнәрсе жоқ» деді. Ол осы пікірді растайтын толық уақыт кестесін ұсынды. Еуропалық стратегиялық барлау және қауіпсіздік орталығының мәліметінше, ислами экстремистердің ETA ұйымымен одақтасуы күмәнді және «қазірге дейін ислами интернационалистердің мұсылман емес адамдармен бірлесіп жасаған қандай да бір террористік оқиға тіркелген жоқ». Испанияның бұрынғы премьер-министрі Хосе Мария Азнар 2011 жылы Ливиялық Ислами Жекпе-жек тобының жетекшісі және қазіргі Триполи әскери кеңесінің басшысы Әбделхаким Белхаджтың жарылысқа қатысы бар деген күдік туғанын мәлімдеді.
ETA-ның қатысы бар деген айыптар
Мадридтегі шабуылдарға жауап ретінде Испания премьер-министрі Хосе Мария Азнар ЭТА-ға қатысты бірнеше баспасөз мәслихатын өткізді. Испания үкіметі бұл теорияны екі күн бойы сақтап тұрды. Бомбалар Испаниядағы жалпы сайлауға үш күн қалғанда жарылғандықтан, жағдай көптеген саяси тұжырымдамаларға әкелді. АҚШ бастапқыда ЭТА кінәлі деп есептесе, кейін ислами экстремистердің қатысы болу мүмкіндігін қарастырды. Испанияның үшінші ірі газеті – ABC шабуылдарды «ЭТА жасаған ең қанды шабуыл» деп сипаттады. Үкімет тарапынан айтылған теорияға байланысты, Мадрид шабуылдарынан кейін бірден жасалған мәлімдемелерде, соның ішінде президент Хуан Хосе Ибарреке ЭТА-ны басты күдікті деп атады, бірақ әдетте өз ісіне жауапкершілікті қабылдайтын топ, қатысы жоқ екенін мәлімдеді. Кейінірек алынған мәліметтер экстремистік ислами топтардың қатысуын көрсетті, ал Марокконың ислами соғысшылар тобы тергеудің басты бағыты ретінде қарастырылды. ЭТА бұрын Мадридте бомбалық шабуылдар жасаған болса да, 11 наурыздағы шабуыл еуропалық ұйымның бұрын жасаған барлық шабуылдардан асып түсті. Бұл кейбір сарапшыларды қолданылған тактиканың ислами экстремистік топтарға, мүмкін, Әл-Қаидамен байланысы бар, немесе Әл-Қаиданы үлгі еткен ЭТА белсенділерінің жаңа буынына тән екенін айтуға итерді. Бақылаушылар сондай-ақ ЭТА әдетте, бірақ әрдайым емес, жаппай бомбалаудан бұрын ескерту жасауға тырысатынын және осы шабуылға ешқандай ескерту болмағанын атап өтті. Еуропол директоры Юрген Сторбек бомбалау «ЭТА жасаған болуы мүмкін, бірақ біз олардың бұрынғы әрекет ету тәсілінен өзгеше шабуылмен айналысып отырмыз» деді. Саяси талдаушылар ЭТА-ның кінәлі екендігі PP партиясының қайта сайлану мүмкіндігін арттыратынын айтады, себебі бұл террористік ұйымның Азнар үкіметінің қатаң терроризмге қарсы саясатының нәтижесінде күйреуі ретінде қарастырылар еді.
Тергеу
Барлық құрылғылар рюкзактардың ішінде жасырылған деп есептеледі. Полиция Алкала-де-Энарес қаласында сағат 7:00-ден 7:10-ға дейін бірнеше рет пойызға мініп-түсіп жатқан үш адам туралы хабарларды тергеді. Алкала-де-Энарес станциясының сыртында тұрып жатқан Renault Kangoo фургоны табылды, ішінде детонаторлар, Құран аяттары жазылған аудиотаспалар және ұялы телефондар болды. TEDAX (Испания полициясының бомбаларды жою жөніндегі сарапшылары) провинциялық басшысы 2004 жылдың 12 шілдесінде пойыздағы зақымдануды динамит емес, C3 немесе C4 сияқты әскери жарылғыш заттардың тудырғанын мәлімдеді. Азнар әкімшілігінің аты-жөні аталмаған дерек көзі шабуылдарда қолданылған жарылғыш заттың Титадин болғанын (ETA қолданған және Мадридке жол тартқанда 11 күн бұрын ұсталған) мәлімдеді. 2007 жылдың наурыз айында TEDAX басшысы, Kangoo фургонынан табылған жарылмаған жарылғыш заттың Goma 2 ECO екенін бомбалау күні білгендерін айтты. Ол сондай-ақ пойыздарда жарылған жарылғыш заттардың құрамын "білу мүмкін емес" деді, бірақ кейін ол динамит екенін мәлімдеді. Судья Хавьер Гомес Бермудес бұл мәлімдемелерге "түсінбеймін" деп жауап берді.
Жарылмайтын құрылғыларды тексеру
Радио хабарларында "Арнайы С" деп аталатын пластикалық жарылғыш зат туралы айтылды. Бірақ үкімет жарылмай қалған құрылымда табылған жарылғыш заттың испандық Goma 2 ECO екенін мәлімдеді. Жарылмаған құрылымда жарылғыш заттар болды, олардың айналасына сынықтар ретінде шегелер мен бұрандалар орналастырылған. Бірақ шабуылдан кейін бас сот медициналық сарапшысы құрбандардың ешқайсысынан сынықтар табылмайын деді. "Аль-Каида" бұрын ешқашан Goma 2 ECO қолданған емес, бірақ жарылғыш зат пен оның қолданылу тәсілін "The Independent" газеті ETA-ның белгісі ретінде сипаттады, ал "Daily Telegraph" газеті кері пікір білдірді. Аточа және Эль-Позо станцияларындағы 11 және 12 нөмірлі екі бомба TEDAX қызметкерлерімен кездейсоқ жарылды. TEDAX-тың облыстық басшысының хабарлауынша, залалсыздандырылған рюкзактерде басқа типтегі жарылғыш заттар болған. Полиция бөліміне жеткізілген 13-ші бомбада динамит болды, бірақ ол жарылмады, себебі жарылғыш затты детонатормен байланыстыратын екі сым жетіспеді. Бұл бомба таймер ретінде ұялы телефонды (Mitsubishi Trium) пайдаланды, сигнализацияны іске қосу үшін SIM-карта қажет болды, содан кейін жарылыс орын алатын еді. SIM-картаны талдау полицияға күдіктіні қамауға мүмкіндік берді. 13 наурызда шабуылға қатысқандары үшін үш марокколық және екі пакистандық мұсылман тұтқындалды, соның нәтижесінде шабуылды исламист топ жасағаны расталды. Сол күні тұтқындалған бес адамның тек біреуі (марокколық Джамал Зугам) сотталды.
Күдіктілердің өз-өзіне қол жұмсауы
2004 жылғы 3 сәуірде Мадридтің оңтүстігіндегі Леганес қаласында төрт террорист көрінетін өзіне-өзі жарлыс жасап, бір «Grupo Especial de Operaciones» (GEO) (испандық арнайы полициясының шабуыл тобы) полиция қызметкерін өлтіріп, он бір полиция қызметкерін жарақаттады. Куәгерлер мен БАҚ мәліметінше, сол күні бес-сегіз күдікті қашып кеткен. Қауіпсіздік күштері Аточа станциясының жанынан табылған күдікті пакетті бақылаулы түрде жарылысқа ұшыратты, содан кейін Тельез пойзындағы жарылмаған екі құрылғыны қолдан шығарды. Үшінші жарылмаған құрылғы кейіннен Эль-Позо станциясынан Вальекастағы полиция бөлімшесіне жеткізілді және тергеу үшін маңызды дәлел болды. Эль-Позо бомбасының жарылмауына себеп, бомбаны іске қосу үшін қолданылған ұялы телефонның дабылы 12 сағатқа кешіктірілген болуы мүмкін.
Құрлық теориясы
Халық партиясының (ПП) бөлімдері және El Mundo газеті мен COPE радиостанциясы сияқты кейбір БАҚ шабуылды биліктегі партияны биліктен ығыстыру мақсатында жасалған кең ауқымды қастандықпен байланыстыратын теорияларды қолдауды жалғастыруда. Бұл қастандыққа Испаниядағы терроризм құрбандарының ең ірі бірлестігі – Asociación de Víctimas del Terrorismo (AVT) да қолдау көрсетті. Бұл теориялар ETA, қауіпсіздік күштерінің өкілдері және ұлттық және шетелдік (марокколық) арнайы қызметтердің бомбалауға қатысқандығын жорамалдайды. 11 наурыздағы шабуылдарға ETA-ның бір жолмен қатысқандығын жақтаушылар ислами радикалдар мен Мадрид маңында 500 кг жарылғыш зат тасымалдаған көлігімен ұсталған екі ETA мүшесі арасындағы жағдайлық байланыс бар екенін мәлімдеді. Мадрид судьясы Коро Чилан қастандық теорияларына қатысты істерді қарауын жалғастырды, оның ішінде үкімет шенеуніктерін бомбаланған пойыз вагондарын жоюға бұйрық бергендігі, осылайша дәлелдерді жоюға тырысқандығы туралы айыптаулар да бар еді.
Иракқа шабуыл жасау саясаты
Қоғам Мадридтегі жарылыстардың Азнар үкіметінің АҚШ-пен және Иракқа басып кіруімен байланысты болуына көз жеткізгендей болды. 11 наурыздағы шабуылдың артында тұрған террористер сайлау қорытындысына байланысты белгілі бір деңгейде сәттілікке жетті. Шабуылға дейін биліктегі Халықтық партия сайлауда 5 пайызбен көш бастап тұрған еді. Террорлық шабуыл болмағанда Халықтық партия сайлауды жеңіп шығар еді деп есептеледі. Жозе Луис Родригес Сапатеро басқарған Социалистік партия сайлауда 5 пайызбен жеңіске жетті. Социалистік партия сайлау кампаниясы барысында испан әскерлерін Ирактан шығаруды талап еткен болатын. Родригес Сапатеро испан әскерлерін 2004 жылдың 30 маусымына дейін қайтаруға уәде берді, және әскерлер күтілген мерзімнен бір ай бұрын елге қайтарылды. Дауыс берушілердің 28 пайызы жарылыстардың олардың пікірлеріне және дауысына әсер еткенін мәлімдеді. Мадридтегі жарылыстардан кейін шамамен 1 миллион дауыс беруші Социалистік партияға қолдау көрсетті. Бұл дауыс берушілер енді Халықтық партияның соғыс саясатын қолдауға ниетті болмады. Сондай-ақ, жарылыстар бастапқыда дауыс беруге қатысуға ниеттенбеген 1 700 000 азаматты сайлауға итермеледі. Алайда, террористік шабуылдар 300 000 адамды дауыс беруден тоқтатты. Жалпы, сайлауға қатысу деңгейі 4 пайызға артты.
Полиция бақылауы және хабаршылар
Қауіпсіздік қызметінде не дұрыс болмағанын анықтау үшін жүргізілген тергеулерде полицияның түрлі бөлімдері арасында немқұрайлылық пен үйлесімсіздікке байланысты көптеген жеке жағдайлар анықталды. Исламшыл экстремистермен айналысатын топ өте шағын болды және біраз бақылау жүргізгеніне қарамастан, жарылыстарды тоқтатуға қол жеткізе алмады. Сонымен қатар, жарылғыш заттарды ұсынған "Кіші мафия" тобының бірқатар қылмыскерлері полиция хабарлағандары болып шықты және олар өздерінің іс жүргізушілеріне кейбір ақпараттарды берген, бірақ оларға тиісті шаралар қабылданбады. Болжам бойынша, жарылыс жасағандардың бір бөлігі 2001 жылдан бері испан полициясының бақылауында болған. Мадридтегі жарылыс кезінде Испания терроризмге қарсы күресте тиімді болған ішкі қауіпсіздік құрылымдарымен жақсы жабдықталған еді. Полиция күштері арасында, сондай-ақ олардың ішінде үйлестіру мәселелері бар екені анықталды. Ішкі істер министрлігі осы кемшіліктерді түзетуге баса назар аударды. Испанияның мақсаты – халықаралық терроризмнің тәуекелдері мен қауіп-қатерлеріне қарсы тұру үшін полицияның барлау қызметін күшейту болды. Ұлттық полиция мен Гвардия Цивильдің терроризмге қарсы қызметтерін нығайту туралы шешім, жаһандық терроризмге қарсы күреске бағытталған жұмыс орындарының көбеюіне әкелді. Терроризмге қарсы қызметтер заңнамалық кезеңде штаттық санын шамамен 35%-ға арттырды. Халықаралық терроризммен айналысатын сыртқы ақпараттық қызметтердегі кадрлық ресурстар Ұлттық полицияда 72%-ға, ал Гвардия Цивилде 22%-ға өсті.
Даулар
Жарылыстардың авторлығы Испанияда әлі де даулы мәселе болып қалып отыр. Partido Popular (ПП) партиясының және ПП-ға жақын БАҚ-тың (атап айтқанда El Mundo және Libertad Digital радиостанциясы) өкілдері Испанияның сот тергеуінде дәйексіздіктер мен қайшылықтар бар екенін мәлімдейді. Испаниялық және халықаралық тергеулер ЭТА-ның тікелей қатысуының ықтимал еместігін көрсетіп тұрғандықтан, бұл талаптар Баск сепаратистік ұйымына қатысты тікелей айыптаулардан гөрі, көбірек жаңсақ пікірлерге және жалпы күмәнге ұласқан. Бұған қоса, жарылыстар мен үш күннен кейін өткен жалпы сайлау арасындағы оқиғалар да қырқыс дау тудырып отыр.
Реакциялар
Бомбалаудан кейін бүкіл Испания бойынша пойызға жасалған жарылыстарға қарсы үлкен көше демонстрациялары өтті. Екі адам ЕТА мәселесіне байланысты саяси зорлық-зомбылық салдарынан қаза тапты. Шабуылдың масштабы нақты болған сайын, халықаралық реакция да көзге түсті.
Құрбандарға арналған еске алу рәсімі
2004 жылы 25 наурызда Альмудена соборында осы оқиғаның құрбандарын еске алу рәсімі өтті. Оған король Хуан Карлос I, королева София, құрбандардың отбасылары және көптеген елдерден келген өкілдер қатысты, олардың ішінде Ұлыбритания премьер-министрі Тони Блэр, Франция президенті Жак Ширак, Германия канцлері Герхард Шредер және АҚШ-тың мемлекеттік хатшысы Колин Пауэлл болды.