Кіріспе

Аргентина провинциясы Сантьяго-дель-Эстеро (sanˈtjaɣo ðel esˈteɾo), жай ғана Сантьяго деп те аталады, Аргентинаның солтүстігінде орналасқан провинция. Солтүстіктен бастап сағат тілімен жүргендегі көршілес провинциялар: Салта, Чако, Санта-Фе, Кордова, Катамарка және Тукуман.

Тарих

Бұл жерлердің түпкі тұрғындары Юри Тонокоте, Санавирон және басқа тайпалар болды. Сантьяго-дель-Эстерода бүгінде жергілікті кечуа тілінің нұсқасын қолданатын шамамен 100 000 адам тұрады, бұл Инка тілінің ең оңтүстікке қарай таралған жері. Тілдің бұл аймаққа қашан және қалай келгені әлі анық емес – мүмкін, ол алғашқы испандық экспедицияларымен бірге келген жергілікті әскерлермен бірге келген болуы мүмкін. Диего де Рохас алғаш рет 1542 жылы осы жерге жеткен. Франсиско де Агирре 1553 жылы Сантьяго-дель-Эстеро қаласын Тынық мұхитынан келген испан конкистадоры құрған ең солтүстік қала ретінде негіздеді. Кейін Сантьяго түрлі үкіметтердің билігіне қарады: Тукуман интендантынан бастап, Шаркас аудиенциясына дейін, содан кейін қайтадан Тукуманға, астанасы болып белгіленген. Бірақ 1699 жылы епископ Кордоваға, ал екі жылдан кейін үкімет Салтаға көшті. Сонымен қатар, Буэнос-Айрес пен Перу вице-корольдігі арасындағы күміс сауда жолы Сантьяго арқылы емес, Тукуман арқылы өтті. Осы жағдайлардың салдарынан қала мен аймақтың маңызы күрт төмендеді, ал 19 ғасырдың басында қалада бар болғаны 5000 тұрғын болды. Сальта интенданты құрылғанда Сантьяго-дель-Эстеро Тукуманның жаңа интендантының құрамына кірді. Ұлттық қақтығыс кезінде Сантьяго-дель-Эстеро 1820 жылы Тукуманнан бөлініп, автономиялық губернатор Хуан Фелипе Ибарраның басқаруына көшті. Жаңа провинцияның алғашқы онжылдықтарындағы ең белсенді жақтастарының бірі – Амансио Хасинто Алкорта, 1826-1862 жылдар аралығында провинциясын өкілдік еткен, коммерцияны және салық салу жүйесін жаңғыртуға көмектескен және жас мемлекетте отандық банк ісі мен несие беруді дамытқан құрметті композитор болды. 1856 жылы провинциялық конституция қабылданды. 20 ғасырдың басында Сантьяго-дель-Эстеро Чако провинциясымен даулы аймақтың бір бөлігін алды. Ол кезде провинцияда 4 қала және 35 000 тұрғын болды, олардың көп бөлігі қиын жағдайда өмір сүрді. 1950 жылы Лос-Квирога тоғанының салынуы құрғақ жердің суару арқылы өнімділігін арттыруға мүмкіндік берді. 1890 жылдары ұлттық саясаткерлер Сантьяго-дель-Эстеро қаласының солтүстік-батысындағы, көлік және тұру орындарының нашар дамыған, бірақ минералды бұлақтарымен әйгілі, шағын танымал туристік маршрут туралы білді. 1918 жылы баяндамасын аяқтаған Геркулес Корти Рио Хондоның ыстық бұлақтары жер бетіндегі ең емдік бұлақтардың бірі екенін, ал минералды бұлақтар денсаулық туризмінің маңызды орталығына айналып келе жатқандықтан, Рио Хондо Аргентинаның барлық аймақтарынан келушілерді қысқа мерзімде тартты деді. 1932 жылы қоғамдық демалыс орны ретінде жарияланған алғашқы ресми қонақ үйлер 1940 жылдардың соңында ашылды. 1948 жылы провинция перонист белсендісі Карлос Артуро Хуарес провинцияның губернаторы болып сайланды. 20 ғасырдың соңында Сантьяго-дель-Эстероның орталық саяси тұлғасы болған Хуарес белсенді және амбициялы болды, ол жергілікті саясатта (көбінесе өкілдік арқылы) тез арада маңызды рөл атқарды. 1990 жылдары Каудильо ретінде танылған ол қарсыластарының өліміне бұйрық берді, соның ішінде 1996 жылы бұрынғы губернатор Сесар Итурре және 1998 жылы епископ Герардо Сюэлдо. Алайда, екі жас әйелдің өлімі Хуарездің кісі өлтірушісі Антонио Муса Азарды әшкереледі, ал Муса Азардың бұрынғы кісі өлтірулер мен қорқытулар сериясымен байланысы болғандықтан Хуарес 2002 жылдың соңында отставкаға кетті. Оның орнына әйелі Нина Арагонес де Хуарес тағайындалды, бірақ ол 2004 жылдың наурыз айында президент Нестор Киршнердің бұйрығымен қызметтен алынды.

География

Облыс Гран-Чаконың жазық далаларында орналасқан, кейбір шұңқырлары бар. Осы шұңқырларда, негізінен, Баñado de Figueroa, Bañado de Añatuya және Саладо және Дульсе өзендерінің алаптары маңында көлдер қалыптасқан. Сумампа және Амбаргаста таулары оңтүстік-батыстағы Пампаның ықпалынан пайда болған. Топырағы әк және тұзға бай, құрғақ, жартылай шөл және далалық сипатталады. Басым ауа райы субтропикалық, құрғақ маусыммен және жыл бойы жоғары температурамен сипатталады; жылдық орташа температура 21,5°C, соңғы жылдары 24°C-қа дейін көтерілді, ең жоғары температура 50°C-қа жетеді, 1970 жылдан бері температураның айқын өскені байқалады. Күтпегенінен, 1910 жылға дейін ең жоғары температура 38°C, ал ең төменгі температура 5°C болған, ол қазір 2°C-қа дейін төмендеді. Қысқы маусымда орташа жауын-шашын мөлшері 120 мм, ал жылдық орташа көрсеткіш 700 мм құрайды.

Экономика

Провинцияның экономикасы, Солтүстік Аргентинаның көп бөлігі сияқты, салыстырмалы түрде өнімділігі төмен, бірақ 2006 жылы шамамен 2,863 миллиард АҚШ долларын құрады; жан басына шаққандағы өнім 3559 АҚШ долларын көрсетті, бұл елдегі ең төменгі көрсеткіш және орташа көрсеткіштен 60% кем. Сантьяго-дель-Эстеро ұзақ жылдар бойы ауылдық және негізінен ауыл шаруашылығымен айналысқан (өте жақсы мақта мен темекісімен, сондай-ақ былғары өнімдерімен танымал) және өндіріс саласы дамылмаған; дегенмен, қарапайым провинция 2002 жылдан бері Аргентинаның жақсаруына байланысты, өзге де жақсы жағдайға ие провинциялармен бірдей қарқынмен өсті. Провинция экономикасы әлі де бастапқы өндіріске, әсіресе ауыл шаруашылығына бағытталған, ол провинцияның өнімінің шамамен 12% құрайды. Саладо және Дульсе өзендерінің бассейндерінде орналасқан негізгі егістерге мақта (елдік өнімнің 20%), соя, жүгері және пияз жатады. Мал шаруашылығы да маңызды, әсіресе шығыс бөлігінде, ауа райы оған мүмкіндік береді, бірақ ешкілер (елдік өнімнің 15%) провинцияның қалған бөлігіне жақсы бейімделген. Квебрахо және алгарробо ағаштарынан жасалатын өнімдер, сондай-ақ отырғызылған түрлер жылына орташа есеппен 300 мың тоннан астамды құрайды, оның шамамен 100 000 тоны ағаш өңдеуге, ал қалғаны отын және көмірге пайдаланылады. Оңтүстік-батыстағы тұзды далаларда аз мөлшерде кен өндірісі жүргізіледі. Өңдеу өнеркәсібі (өндірістің 10% азырақ) негізінен азық-түлік, тоқыма және былғары өнімдерін өндіретін шағын кәсіпорындардан тұрады. Туризм дамыған, бірақ негізінен танымал туристік орындарда. Туристер Сантьяго-дель-Эстероға (Аргентинаның ең көне қаласы), оның тарихи ғимараттары мен мұражайларына, 200 қонақ үйі бар Термас-де-Рио-Хондо және Рио-Хондоның ыстық бұлақтарына, сондай-ақ су спортымен айналысатын Фронталь бөгетіне келеді. Провинцияда Копо ұлттық паркі және төрт қорғалатын аймақ бар: Банадос-де-Фигероа, Сьеррас-де-Амбаргаста, Сьерра-де-Гуасаян және Сьеррас-де-Сумампа.

Мәдениет

Сантьяго-дель-Эстеро тарихымен байланысты маңызды тұлғалар – Тәуелсіздік соғысының көшбасшысы (жазушы Хорхе Луис Борхестің атасы) полковник Хуан Франсиско Борхес, сондай-ақ революциялық көшбасшылар Марио Роберто және Франсиско Рене Сантучо, Partido Revolucionario de los Trabajadores және Ejército Revolucionario del Pueblo ұйымдарын құрғандар. XIX ғасырдан бері провинцияның ең көрнекті мәдени қайраткерлеріне суретшілер Фелипе Табоада, Рамон Гомес Корнет, Карлос Санчес Грамахо, Альфредо Гогна, Рикардо және Рафаэль Туриньо, сондай-ақ жазушылар Хорхе Вашингтон Абалос, Бернардо Канал Фейжоо, Клементина Роза Квенел және Хулио Каррерас (h) кірді. Флейта концерттері мен діни музыканың белгілі композиторы Амансио Хасинто Алкорта, сонымен қатар 19-ғасырдың ортасында Сантьяго-дель-Эстеро атынан Конгресте ерекше көзге түсті. Сантьяго-дель-Эстероның музыкалық мұрасы – оның ең маңызды мәдени ерекшеліктерінің бірі, оның халықтық фольклоры чакарера мен самбадан тұрады. Manseros Santiagueños, Alfredo Ábalos, Leo Dan, Jacinto Piedra және Raly Barrionuevo сияқты танымал әртістер мен топтар бар. Аймақтың ең танымал халық музыкалық ансамблі – 1945 жылдан бері осы жанрда шығармашылықпен айналысып, 1952 жылдан бері жазбалар жасап келе жатқан Абалос бауырлары. Бұл топ Аргентинадағы ең танымал халық музыканттарының бірі болды.

Үкімет

Облыстық үкімет үш тармаққа бөлінеді: атқарушы, оны халық сайлаған губернатор басқарады, ол кабинет мүшелерін тағайындайды; заң шығарушы; және сот жүйесі, оны Жоғарғы Сот басқарады. Сантьяго-дель-Эстеро провинциясының Конституциясы провинцияның негізгі заңы болып табылады. Аргентинада ең ірі құқық қорғау мекемесі – Аргентина Федералдық Полициясы, бірақ қосымша жұмыстарды Сантьяго-дель-Эстеро провинциялық полициясы атқарады.

Қылмыс пен адам құқықтарын бұзу

Сантьяго-дель-Эстеро – ұйымдасқан қылмыстың араласуымен және 2005 жылы Герардо Замора билікке келгеннен бері пайда болған көптеген жер басып алу оқиғаларымен танымал провинция. Бұл жерде шаруалар мен жер иелері қорқытылып, мүлкінен айырылады. Қылмыстық топтар биліктен қорғалып, заңды иелерінен жерді тартып алумен айналысады. 2022 жылдың соңында қылмыстық топтар мен биліктің бірігуі айқын болған жер басып алу құрбандарының бірі Мануэль Асенсио Ардилес болды. Ол Жоғары Әділет Сарайының төрағасы Федерико Лопес Алзогарай тарапынан 30 гектар жерінен айырылды. Бұл жағдай туралы Америкааралық демократия институты – халықаралық ҮЕҰ да хабардар болды. Сантьяго-дель-Эстеро провинциясы тұрғындарының адам құқықтарын бұзумен де белгілі. 2022 жылы Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарға азаматтарға қатысты қауіптер, губернатор Герардо Заморамен байланысты қылмыстық желілер, мемлекеттік қызметкерлер мен олардың отбасылары туралы есеп ұсынылды. Провинцияда билікке байланысты болған көптеген кісі өлтіру оқиғаларының екеуі ерекше көзге түсті: біріншісі – Сантьяго-дель-Эстеро салық департаментіндегі өте ауыр сыбайлас жемқорлықты жариялаған лауазымды қызметкердің дене мүшелері қиылып өлтірілуі. Екіншісі – губернатор Герардо Замораның есірткі саудасына қатысты шағымына жауап ретінде жасалған бала зорлау және оның дене мүшелерін қию. Бұған қоса, провинцияның қаржысын басқарудағы ашық еместік те бар. Провинцияда орын алған кісі өлтірулер, жер басып алулар және зорлық-зомбылық – губернатормен, полициямен, судьялармен және прокурорлармен байланысы бар, жақсы құрылымдалған есірткі қылмыстық желісінің көрінісі. Бұл туралы кеңесші Дуглас Фарах 2022 жылдың қарашасында жарияланған «Трансұлттық қылмыстық конвергенция бойынша зерттеу: Сантьяго-дель-Эстеро, Аргентина» атты есебінде растады.