Ұлыбритания геологиясының шолуы

Кіріспе

Ұлыбритания геологиясы әртүрлілігімен әйгілі. Көне геологиялық тарихының нәтижесінде, Ұлыбритания Англия, Уэльс және Шотландия құрамындағы елдерде әртүрлі ландшафттарды көрсетеді. Археядан бастап дерлік барлық геологиялық дәуірлердің тау жыныстары бетке шығып жатыр.

Ұлыбритания геологиясы

Төртінші кезең (аллювиум)
Палеоген / неоген (терциар)
Бор дәуірі
Төменгі Бор дәуірі
Орта / Жоғарғы Юра
Төменгі Юра
Жоғарғы Триас
Төменгі Триас
Жоғарғы Перм
Төменгі Перм
Жоғарғы Көміртекті (Көмір қабаттары)
Орта Көміртекті
Төменгі Көміртекті (ізбұршық тас)
Девон
Ордовик / Силур
Камбрий
Неопротерозой
Протерозой (Жоғарғы Кембрий)
Льюисиан (Төменгі Кембрий)
Гранит
Палеоген жанартаулары

Шолу

Сейсмографиялық зерттеулер Ұлыбритания астындағы Жер қыртысының қалыңдығы 27-35 км (17-22 миль) екенін көрсетеді. Ең көне жер беті тау жыныстары Шотландияның солтүстік-батысында табылады және планета жасының жартысынан астам. Осы тау жыныстары Ұлыбританияның көп бөлігінің астында жатыр деп есептеледі (бірақ бұрғылаулар тек алғашқы бірнеше километрге жете алды), бірақ олар Бреттания және Арна аралдарында қайтадан кеңінен көрінеді. Ең жас тау жыныстары Англияның оңтүстік-шығысында орналасқан.

Бедрок және бұрынғы вулканизм

Тау жыныстарының геологиясы, әдетте, ескі метаморфты жыныстардың күрделі қоспасынан тұрады, олардың үстіне әртүрлі шөгінді жыныстар қабаттасқан, және олардың екеуіне де әр түрлі уақытта магмалық жыныстар еніп кірген. Ұлыбритания геологиясының күрделілігі, оның өте ұзақ кезеңде әртүрлі тақталық тектоникалық процестерге тап болуынан туындайды. Географиялық ендігі мен теңіз деңгейінің өзгеруі шөгінді қатарлардың сипатына әсер ететін маңызды факторлар болды, ал континенттердің бірінен соң бірі соқтығысуы геологиялық құрылымына әсер етті, ірі жарылымдар мен бүктелулер әр орогеннің (тау пайда болу кезеңінің) салдары болып табылады, олар көбінесе жанартау белсенділігімен және қазiргi жыныстардың метаморфизмімен байланысты. Ұлыбританияда қазірде белсенді жанартаулар жоқ, бірақ оның белсенді жанартаулық өткені болған. Соңғы белсенді жанартаулар шамамен 60 миллион жыл бұрын тоқтады, және аралдар енді тектоникалық шекарада немесе белсенді жанартау аймағында орналаспайды, сондай-ақ аралдар тобында белсенді вулканизмді тудыруға қабілетті басқа геологиялық құбылыстар да жоқ. Дегенмен, геологиялық уақыт өлшемі бойынша, Ұлыбританияда белсенді және кең ауқымды вулканизм болды, және көптеген танымал ескерткіштер осы орогендер (тау пайда болу кезеңдері) кезінде пайда болған, эрозияға ұшыраған магмалық жыныстардан құралған.

Археялық эон

Ұлыбританиядағы ең көне тау жыныстары – Льюис гнейсі – кем дегенде 2,7 миллиард жыл бұрын Архея эонында қалыптасқан, ал Жердің өзі шамамен 4,6 миллиард жыл бұрын пайда болған. Олар Шотландияның солтүстік-батыс бөлігінде және Гебрид аралдарында табылады, сондай-ақ басқа жерлерде шағын участаларда кездеседі. Бұл тау жыныстары бастапқыда планета бетіне шөгіп, кейіннен Жер қыртысының терең қабаттарына көміліп, кристалдық гнейске айналған.

Протерозой эоны

Гнейстердің оңтүстігінде Шотландияның Солтүстік-Батыс және Грампиан таулы аймақтарын құрайтын күрделі тау жыныстары қоры бар. Бұл негізінен 25 км қалыңдықтағы, Япет мұхитының түбінде шөгінді жыныстардың бүктеліп қалған қалдықтары. Бұл процесс шамамен 1000 млн жыл бұрын басталды, оның ішінде 800 млн жыл бұрын 7 км қалыңдықтағы Торридон құмтасының қабаты және 670 млн жыл бұрын мұздықтардың әкелген шөгінділері қалыптасты. Палеомагниттік деректер 520 млн жыл бұрын қазіргі Ұлыбритания екі құрлыққа бөлінгенін көрсетеді. Шотландияның солтүстігі Лорантия құрлығында, Козерог тропигінің жанында экватордан оңтүстікке қарай 20° координатада орналасса, елдің қалған бөлігі Гондвана құрлығында Антарктика аймағына жақын, оңтүстікке қарай 60° координатада болды. Гондванада Англия мен Уэльс субдукция аймағының жанында орналасқан. Екі ел де көбінесе жанартау аралдарымен тірелген аяз судың астында жатқан. Осы аралдардың қалдықтары Англияның орталық бөлігінің астында, көптеген жерлерде шағын жер бетіне шығып тұрады. 600 млн жыл бұрын Кадомия оргенезиясы (тау пайда болу кезеңі) Англия мен Уэльстің ландшафтын, Солтүстік-Батыс Еуропаның көп бөлігімен бірге таулы аймаққа айналдырды.

Кембрий кезеңі

Кембрий кезеңінің басында Англия мен Уэльстің жанартаулары мен таулары теңіз деңгейінің көтерілуінен суға батып, жаңа шөгінді қабаттары түзілді. Англияның орталық бөлігінің көп бөлігі жер қыртысының тұрақты блогын құрады және содан бері көбінесе өзгермеген күйде сақталды. Шотландияның солтүстігінде құмтастар шөгінді. Осы кезде қатты қабықшасы бар алғашқы жануарлар пайда болды, нәтижесінде осы және кейінгі кезеңдерде пайда болған тау жыныстарында қазба жәндіктер жиірек кездеседі.

Ордовик дәуірі

Бес жүз миллион жыл бұрын, ордовик кезеңінде, Ұлыбританияның оңтүстігі, Солтүстік Американың шығыс жағалауы және Ньюфаундлендтің оңтүстік-шығысы Гондванадан бөлініп, Авалония құрлығын құрады. 440 миллион жылға қарай (пластинкалық тектоника механизмі арқылы) ол 30 градус оңтүстікке дейін жылжыды. Осы кезеңде Солтүстік Уэльс вулкандық әрекетке тап болды. Бұл жанартаулардың қалдықтары әлі де көрініс тапқан, мысалы, 510 миллион жыл бұрын пайда болған Робелл Фор. Бороудейл жанартаулары деп аталатын үлкен мөлшердегі жанартаулық лава мен күл Көлдер аймағын жапқан, және оны бүгінде Хелвеллин және Скафелл Пайк сияқты таулар түрінде көруге болады. Ордвик кезеңінде 500 миллион жыл бұрын Скиддау тақтасының қалыптасуы да болды.

Силур дәуірі

Шөгінділер Силур кезеңінің басында да жалғасты, әсіресе Уэльсте сазтастар мен құмтастар қалыптасты. Авалония енді Балтика құрлығымен бірікті, ал біріккен құрлық массасы Лорантиямен 425 және 400 миллион жыл бұрын 20° оңтүстік ендікте соқтығысты, Ұлыбританияның оңтүстік және солтүстік бөліктерін біріктірді. Соның нәтижесінде Каледониялық тау жасалу процесі Ұлыбританияның солтүстік және батыс бөліктерінде Альпілік стильдегі тау тізбегін құрады. Құрлықтың соқтығысуы тікелей емес, көлбеу бұрышта болған болуы мүмкін, бұл Шотландияда солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған жарылымдар бойында қозғалысқа әкелді, Ұлы Глен жарылымы ең жақсы мысал (осындай жарылым аймарларының кейбіреулері бұрынғы жер қозғалыстарынан қалған әлсіздік сызықтары болуы мүмкін). Силур кезеңінде шөгіндірген жанартау күлі мен лавасы әлі де Мендип тауларында және Пемброкширде табылады.

Девон кезеңі

Девон кезеңінде континенттердің соқтығысуы жалғасты, соның салдарынан көтерілу үдей түсті және Бен-Невис құрайтын сияқты көбірек вулканизм шөгінділері пайда болды. Теңіз деңгейі айтарлықтай өзгерді, Англия бойынша жағалау сызығы солтүстіктен оңтүстікке қарай жылжып, ілгеріледі де, кері шегінді. Көтерілген аймақ біртіндеп эрозияланып, алаптар мен теңіздерде көптеген шөгінді тау жыныстары қабаттары жиналды. Девон графтығындағы теңіздік тау жыныстары осы кезеңге атын берді, бірақ осы шаққа жататын шөгінділер басқа да көптеген жерлерде табылады, мысалы, Брекон маяктарында, Шотландияның Мидленд аңғарында және Оркней аралдарында. Олардың көпшілігі құрлықта пайда болған және бейресми түрде "Ескі қызыл құмтас" деп аталады. Каледония таулары кезең соңына қарай көбінесе эрозияланып, елдің құрғақ шөлді климатты бастан кешіруіне себеп болды, себебі ол экваторға жақын, 10° және 15° оңтүстік аралығында орналасқан еді.

Көмірлі кезең

Шамамен 360 миллион жыл бұрын, көмір дәуірінің басында Ұлыбритания экваторда, жылы, терең емес суларымен жабылған Рейн мұхитында орналасқан. Осы кезеңде, Мендип тауларында, Солтүстік және Оңтүстік Уэльсте, Дербиширдің Пик ауданында, Солтүстік Ланкаширде, Солтүстік Пеннинде және Оңтүстік Шотландияда табылған көміртектік әктас шөгінділері қалыптасты. Кейбір аймақтардағы әктастарда жаңбыр және жер асты суларындағы көмір қышқылы мен басқа да органикалық қышқылдардың әсерінен үңгірлер пайда болды. Одан кейін қараңғы теңіз сланцы, сазтастар және Миллстон Гриттің ірі құмтастары келді. Кейін өзендердің дельталары қалыптасып, шөгінділер батпақтар мен жаңбырлы орманмен жабылған. Осы ортада Ұлыбританияның кең көмір қоры қалыптасты, ол өнеркәсіптік революцияға күш берді. Көмір Ұлыбританияның көптеген аймақтарында кездеседі, Шотландияның Мидленд аңғарынан солтүстікке дейін, Кентке дейін, бірақ көмір өндіру негізінен Шотландияның орталығында, Англияның орталығында, Англияның солтүстігінде және Уэльсте шоғырланған. Осы кезеңде, әсіресе Оңтүстік-Батыс Англия континенттік плиталардың соқтығысуынан зардап шекті. 280 миллион жыл бұрын болған Вариска орогенезі деп аталатын тау пайда болу кезеңі Оңтүстік-Батыс Англияда үлкен деформацияларға себеп болды. Осы кезеңнің соңында Девон мен Корнуоллдың үстіндегі тау жыныстары астында гранит пайда болды, қазір Дартмур мен Бодмин-Мурда ашық көрінеді, мыс пен қалайының минералды кен орындарын құрады. Вариска бүктелісінің жалпы аймағы шамамен Оңтүстік Пемброкширден Кентке дейінгі шығыс-батыс сызығының оңтүстігінде орналасқан. Басты тектоникалық қысым оңтүстіктен немесе оңтүстік-шығыстан келді, нәтижесінде оң жаққа қарай жылға қарайтын жарылымдар пайда болды. Девон-Корнуолл массиві бастапқыда шығысқа қарай сәл қашықта болған болуы мүмкін, содан кейін батысқа қарай жылжыған. Варисканың шағын бүктелуі Дербишир мен Бервик-апон-Твидке дейін солтүстікке дейін орын алды. Көмір дәуірінің соңында Жердің әртүрлі континенттері бірігіп, Пангея суперконтинентін құрады. Ұлыбритания Пангеяның ішкі бөлігінде орналасқан, онда ол қайтадан ыстық, құрғақ шөлді климатқа тап болды, жиі су тасқындары қызыл шөгінді тау жыныстарын қалдырды, бұл кейінгі триас кезеңінің Жаңа қызыл құмтасына ұқсас.

Around 360 Ma, at the start of the Carboniferous period, Great Britain was lying at the equator, covered by the warm shallow waters of the Rheic Ocean, during which time the Carboniferous Limestone was deposited, as found in the Mendip Hills, north and south Wales, in the Peak District of Derbyshire, north Lancashire, the northern Pennines and southeast Scotland. Caves developed more recently in the limestone of some of these areas by the action of carbonic acid and other organic acids in rainwater and groundwater. These were followed by dark marine shales, siltstones, and coarse sandstones of the Millstone Grit. Later, river deltas formed and the sediments deposited were colonised by swamps and rain forest. It was in this environment that the cyclic Coal Measures were formed, the source of the majority of Great Britain's extensive coal reserves that powered the Industrial Revolution. Coal can be found in many areas of Great Britain, as far north as the Midland Valley of Scotland, as far south as Kent, although coal mining has largely been concentrated in the Scottish Midlands, English Midlands, northern England and Wales. Throughout the period, southwest England in particular was affected by the collision of continental plates. The mountain building period known as the Variscan orogeny, which occurred around 280 Ma, caused major deformation in south west England. Towards the end of this period granite was formed beneath the overlying rocks of Devon and Cornwall, now exposed at Dartmoor and Bodmin Moor, giving rise to mineralised deposits of copper and tin. The general region of Variscan folding was south of an east–west line roughly from south Pembrokeshire to Kent. The main tectonic pressure was from the south or south east, and there developed dextral strike slip faulting. The Devon Cornwall massif may originally have been some distance further east, then to be moved westwards. Lesser Variscan folding took place as far north as Derbyshire and Berwick upon Tweed. By the end of the Carboniferous period, the various continents of the Earth had fused to form the super continent of Pangaea. Great Britain was located in the interior of Pangea, where it was again subject to a hot arid desert climate with frequent flash floods leaving deposits that formed beds of red sedimentary rock, somewhat similar to the later, Triassic New Red Sandstone.

Перм дәуірі

Перм кезеңі 30 миллион жыл бойы құрғақ шөлдік жағдаймен және Вариска оргенезісінде көтерілген жердің эрозиясымен сипатталды, бұл Англияның оңтүстік-батысы мен қазіргі Англия арнасының іргелес аймақтарында болды. Кейіннен, полярлық мұздықтар еріген кезде және Тетис мұхиты мен Зехштейн теңізі пайда болғанда, Ұлыбританияның көп бөлігінің жағалауы балшық, әк тас, қиыршық тас және марль шөгінділерімен жабылды, содан соң су шегініп, тұзды көлдермен жазық шөлді қалдырды.

Триас дәуірі

Триас кезеңінде Пангея қозғалғанда Ұлыбритания экватордан солтүстікке қарай 20° және 30° аралығына дейін жылжыды. Қызыл түсті шөгінділер, оның ішінде құмтастар және қызыл сазтастар Жаңа Қызыл құмтастың негізгі құрамын құрайды. Францияның оңтүстігіндегі Вариска таулы аймақтарының қалдықтары эрозияға ұшырады, нәтижесінде Жаңа Қызыл құмтастының қабаттары Англияның орталық бөлігінде, сондай-ақ Чешир және Ирландия теңізіндегі жарылысты алаптарда шөгінді. Осы шамада Гэмпшир аймағында алап қалыптасты. Юра кезеңіндегі суперконтиненттің бөлінуіне дейін Ұлыбританияның ішінде және айналасында жарылыс оқиғалары болды. Бристоль маңынан табылған тау жыныстарының фрагменттері 214 миллион жыл бұрын Ұлыбританияның үстіне Канададағы Маникуаган соққы кратерінен шыққан астероидтың ұсақ бөлшектерімен жабылғанын көрсетеді, бірақ бұл мәселе әлі де талқыланып жатыр.

Юра дәуірі

Юра дәуірі басталғанда Пангея бөліне бастады, теңіз деңгейі көтерілді және Ұлыбритания Еуразия тақтасымен солтүстікке қарай 30° және 40° аралығына жылжыды. Ұлыбританияның көп бөлігі қайтадан су астында болғандықтан, шөгінді тау жыныстары жиналды және қазір Йоркширдің Кливленд төбелерінен Дорсеттегі Юра жағалауына дейін Англияның көп бөлігінде кездеседі. Олар шығыстағы жас қабаттардың астында да орналасқан. Оңтүстік Англияда юра дәуірінің тау жыныстары Лиас, Inferior Oolite, Great Oolite, Ancholme (Corallianмен араласып), және Портленд топтарына бөлінеді. Бұл тау жыныстары бірліктеріне құмтастар, жасыл құмдар, Котсволд төбелерінің оолиттік әк тасы, Уайт-Хорс аңғарының және Портленд аралының кораллдық әк тасы кіреді.

Қырыққабат дәуірі

Креда дәуірінен бастап Англияның көп бөлігінен шөгінділер шегінді, лагуналық Пурбек және негізінен тұщы сулы Уэльден тобының жиналуы негізінен Уэссекс және Уэльд бассейндерімен шектелді, ал теңіз шөгінділері, Спитон сазы сияқты, Шығыс Англияда кездеседі. Аптиан кезеңінде теңіздің кеңеюі Англияның оңтүстік бөлігін су басып, оны аязды теңіздерге айналдырды, содан кейін Аптиан-Альб кезеңінде Төменгі Гринсэнд, Голт және Жоғарғы Гринсэнд бірінен соң бірі шөгінді. Кейінгі Креда дәуірінің басында, шамамен 100 миллион жыл бұрын, шөгінділер борға ауысты, Бор тобының шөгінділері Креда дәуірінің соңына дейін жалғасты. Бор Ұлыбританияның көп бөлігінде орналасқан, қазір Довердің ақ жартастары мен Жеті әйелдің бауырларында және Солсбери жазығында жақсы көрінеді. Теңіз деңгейінің жоғары болуы осы кезеңде табылған құрлықтан келген құм, саз немесе глинат шөгінділерінің сирек кездесуін түсіндіреді, өйткені жердің аз ғана бөлігі ғана судан шығып тұрды.

Палеоген кезең

63 және 52 миллион жыл бұрын Ұлыбританиядағы соңғы жанартаулық тау жыныстары қалыптасты. Осы кезеңдегі ірі жарылыстар Антрим үстіртінің, Гиганттар жолының базальттық бағаналарының және Шотландияның Ішкі Гебрид аралдарындағы лавалар мен магмалық интрузиялардың пайда болуына себеп болды. Шамамен 50 миллион жыл бұрын болған Альпі оргенезінің бастапқы кезеңі Лондон бассейнінің синклинін, оңтүстіктегі Велд-Артоис антиклинін, Солтүстік Даунс, Оңтүстік Даунс және Чилтерн төбелерінің қалыптасуына жауапты болды. Осы кезеңде Солтүстік теңіз пайда болды және Ұлыбритания көтерілді. Бұл көтерілудің бір бөлігі бұрынғы Каледон және Вариска оргенездерінен қалған әлсіздік сызықтары бойынша жүрді. Көтерілген аймақтар эрозияға ұшырады, ал Оңтүстік Англияда Лондон сазы сияқты қосымша шөгінділер жиналды, ал Англия жоғалауында лайлы жерлер мен өзендердің құмды шөгінділері болды. Палеогеннің басында Англияның орталық және солтүстік бөлігінің көп бөлігі Юра және Бор кезеңдерінің шөгінділерімен жабылған болуы мүмкін, бірақ олар эрозия нәтижесінде жойылды. 35 миллион жылға қарай, ландшафт емен, қарағай, секвоя, пальма және шөптер сияқты ағаштармен жабылған болатын.

Миоцен және плиоцен дәуірлері

Неогеннің миоцен және плиоцен дәуірлерінде, әсіресе Уэльсте, Пеннинде және Шотландияның жоталарында, одан әрі көтерілу мен эрозия жүрді. Ұлыбританиядағы жалғыз маңызды миоцендік шөгінді – Пик ауданындағы Брассингтон формациясы. Брассингтон формациясынан алынған мәліметтер, миоценнің орта және соңғы кезеңдерінде (12-7 миллион жыл бұрын) Ұлыбританияда түрлі жылы қоңыржай орман өскенін көрсетеді. Неогеннің ең көне шөгінділері Уэльстен табылды, олар Англсиде бір кезде өскен субтропикалық аралас орманның қазба тозаңдарын қамтиды. Неоген кезеңі бойында Ұлыбритания климаты суынып, құрғақ болды.

Плейстоцен дәуірі

Плейстоцен кезеңіндегі маңызды өзгерістер бірнеше соңғы мұз дәуірлерінің нәтижесінде болды. Ең ауырсы – Англия мұз басуы, мұздың қалыңдығы 1000 м-ге дейін жетіп, Лондон мен Бристольге дейін оңтүстікке қарай созылды. Бұл шамамен 478 000 – 424 000 жыл бұрын болды және Темза өзенінің қазіргі арнасына бұрылуына себепкер болды. Англияның оңтүстігінде Англия мұз басуынан кейін келген жылы Хоксниан кезеңінде адамдар қоныстанғандығын көрсететін көптеген тас құралдары табылды. Осы кезеңде Англия жолағы бірнеше рет ашылып, жабылып, Ұлыбритания уақыт-уақытпен аралға айналған болуы мүмкін. Британ аралдарындағы ең көне адам қазбалары, соның ішінде 400 000 жыл бұрынғы Сванскомб адамының бас сүйегі және одан бұрынғы Клактон адамы да осы кезеңге жатады. Вольстон мұз басуы шамамен 352 000 – 130 000 жыл бұрын болды, ал шамамен 150 000 жыл бұрын ең жоғары деңгейге жеткен деп есептеледі. Ол Ковентридің оңтүстік-шығысында орналасқан Вольстон ауылының атымен аталып, мұздың оңтүстік шегін көрсетеді деп саналады. Вольстон кезеңінен кейін Ипсуик кезеңі келді, оның кезінде бегемоттар Лидске дейін солтүстікке дейін өмір сүргені белгілі. Соңғы Девенс мұз басуы шамамен 115 000 жыл бұрын басталып, шамамен 20 000 жыл бұрын ең жоғары деңгейге жетті және 10 000 жыл бұрын аяқталды. Осы кезеңде Уск және Уай аңғарлары мұздықтармен эрозияға ұшырады, ал мұздық өзі оңтүстікке қарай Вулвергемптон мен Кардиффке дейін жетті. Ұлыбританиядағы ең көне адам қалдықтары – Павиландтың Қызыл әйелі (29 000 жылдық) осы уақытқа жатады. Ел мұздық ең жоғары деңгейге жеткен кезде тасталып, одан кейін кері шегінгенде қайта қоныстанған деп есептеледі. Шамамен 5 000 жыл бұрын Ұлыбритания қазіргіден жылырақ болған деп саналады. Мұздан қалған нышандардың арасында Шотландияның батыс жағалауындағы фьордтар, Көмбүрлік аймағының U пішіндес аңғарлары және Норвегияның Осло аймағынан әкелініп, Йоркшир жағалауына орналастырылған эратикалар (тас блоктары) бар.

The major changes during the Pleistocene were brought about by several recent ice ages. The most severe was the Anglian Glaciation, with ice up to 1,000 m (3300 ft) thick that reached as far south as London and Bristol. This took place between about 478,000 to 424,000 years ago, and was responsible for the diversion of the River Thames onto its present course. There is extensive evidence in the form of stone tools that southern England was colonised by human populations during the warm Hoxnian Stage that followed the Anglian Glaciation. It is possible that the English Channel repeatedly opened and closed during this period, causing Great Britain to become an island from time to time. The oldest human fossils found to date in the British Isles, which include the skull of Swanscombe Man from 400,000 years ago, and the earlier Clactonian Man, also date from this period. The Wolstonian Glaciation, between about 352,000 to 130,000 years ago, which is thought to have peaked around 150,000 years ago, was named after the village of Wolston southeast of Coventry which is thought to mark the southern limit of the ice. The Wolstonian Stage was followed by the Ipswichian Stage, during which hippopotamus are known to have lived as far north as Leeds. During the most recent Devensian glaciation, which is thought to have started around 115,000 years ago, peaked around 20,000 years ago and ended a mere 10,000 years ago, the Usk valley and Wye valley were eroded by glaciers, with the icesheet itself reaching south to Wolverhampton and Cardiff. The oldest human remains in Great Britain, the Red Lady of Paviland (29,000 years old), date from this time. It is thought that the country was eventually abandoned as the ice sheet reached its peak, being recolonised as it retreated. By 5,000 years ago, it is thought that Great Britain was warmer than it is at present. Among the features left behind by the ice are the fjords of the west coast of Scotland, the U shaped valleys of the Lake District and erratics (blocks of rock) that have been transported from the Oslo region of Norway and deposited on the coast of Yorkshire.

Голоцен дәуірі

Соңғы он екі мың жыл Голоцен дәуірі деп аталады. Осы кезеңде пайда болған ең маңызды геологиялық нысандардың қатарында Шотландияның, Англия мен Уэльстің жағалау және таулы аймақтарындағы торф кен орындары бар. Сомерсет жазықтары, Фенс және Ромни батпағы сияқты көптеген төмендіктер жақында жасанды түрде кептірілді. Адамдар Жаңа тас дәуірінде орманды кесуді бастағаннан бері, жердің көп бөлігі қазір ормансыздандырылды, бұл табиғи эрозия процестерін жылдамдатты. Жыл сайын үлкен көлемде тас, қиыршық тас және саз алынады, ал 2000 жылға қарай Англияның 11% жолдармен немесе ғимараттармен жабылған. Қазіргі уақытта Шотландия Девенс мұзының салмағы жеңілдегенінің нәтижесінде көтерілуде. Оңтүстік және шығыс Англия батып барады, әдетте жылына 1 мм (1/25 дюйм) деп есептеледі, ал Лондон аймағы жақындағы саз шөгінділерінің тығыздалуына байланысты екі есе жылдамдықпен батып барады. Бұған қоса, жаһандық жылынуға байланысты теңіз деңгейінің көтерілуі төмен жатқан жерлерді су тасқынына осал етеді деп күтілуде, ал кейбір аймақтарда жағалау сызығы геологиялық тұрғыдан жылдам құлдырауда. Ұлыбританияда әр ай сайын бірнеше өте шағын жер сілкіністері болады, сондай-ақ сирек кездесетін жеңіл және орташа күшті жер сілкіністері де тіркеледі. ХХ ғасырда 4,5-6,1 магнитудалы 25 жер сілкінісі сезілді, олардың көпшілігі аралдардың ішінде пайда болды.

Геологиялық ресурстар

Ұлыбританияның күрделі геологиясы оған геологиялық ресурстардың кең спектрін сыйлады, оның ішінде көмірдің мол қоры бар, ал оның алғашқы өндірісі Өнеркәсіптік революцияны жетекке шығарды. 20 ғасырда Солтүстік теңіздегі мұнай мен газды пайдалану елге қосымша энергия көздерін қамтамасыз етті. Геотермальдық энергия және құрлықтағы мұнай да шамалы көлемде игерілді. Әртүрлі тас түрлері құрылыс және жалпы құрылыс қажеттіліктері үшін қолданылды (мысалы, құм және қиыршық тас), ал басқа минералдар химия өнеркәсібі үшін (мысалы, тұз), металл өндірісі үшін (мысалы, мыс және қалайы) немесе басқа да мақсаттар үшін (мысалы, фарфор топырағы) қазылып алынды.