Кіріспе

Муниципалитеттердегі заңның түрі. "By law" (bye law, by(e) law, by(e) law) термині, АҚШ-та "bylaws" деп те аталады, – бұл жоғары билік органдары рұқсат еткен немесе қарастырған жағдайларда, ұйым немесе қоғамның өзін-өзі реттеуі үшін қабылдаған ережелер мен заңдар жиынтығы. Жоғары билік, әдетте заң шығарушы орган немесе басқа мемлекеттік орган, "bylaws" арқылы жүзеге асырылатын бақылау деңгейін анықтайды. Мұндай "bylaws" бизнес корпорациялар, үйлесімді қауымдастықтар немесе заңнамаға сәйкес муниципалитеттер сияқты ұйымдармен бекітілуі мүмкін. Ұлыбритания мен бірқатар Ұлт Достастығы елдерінде муниципалитеттер қабылдаған жергілікті заңдар "by(e) laws" деп аталады, себебі олардың қолданылу аймағы сол елдердің орталық үкіметтерімен реттеледі. Осыған байланысты, "bylaws" атқарушысы – канадалық құқық қорғау қызметкері, американдық Кодекс атқарушысы немесе муниципалдық ережелерді атқарушысымен теңдес. АҚШ-та федералдық үкімет пен көптеген штаттардың муниципалдық заңның жекелеген қағидаларын тікелей реттеуге құқығы жоқ. Сондықтан, "заң" болмаған жағдайда, "кодекс", "қаулы" немесе "ереже" сияқты терминдер жиі қолданылады.

Этимология

Merriam Webster сөздігі «by law» сөзінің ағылшын сөзі bilawe екенін, ал бұл сөздің көне скандинав тіліндегі *bȳlǫg сөзінен шыққан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл сөз көне скандинав тіліндегі bȳr – қала және lag, lǫg – заң сөздерінен құралған. Бұл терминнің ең алғашқы қолданылуы Данелаудағы викингтердің қала заңдарынан бастау алады, онда «by» сөзі Витби және Дерби сияқты үлкен елді мекендерді білдіретін көне норвегиялық сөз (қазіргі Дания және Норвегия тілдерінде «қала» мағынасын береді, ал қазіргі швед тілінде «ауыл» мағынасын береді). Дегенмен, бұл қолданыс ұмытылып, сөз заманауи кезеңде «қосымша заң» немесе «қосалқы заң» мағынасын беру үшін қолданылатын сөз алдынан қосылатын жұрнақ арқылы «қайта ойлап табылған» болуы да мүмкін (мысалы, byway сөзіндегідей). Австралияда жергілікті билік заңдары – ең көп таралған заң түрі, олар парковка, қоғамдық орындарда алкоголь ішу, өртке қарсы шаралар және жер участақтарын бөлу сияқты мәселелерді реттейді. Жаңа Оңтүстік Уэльсте бұл заңдар жарлықтар деп аталады, ал жер участақтарын бөлуді бақылау Экологиялық жоспарлау және бағалау туралы заңға сәйкес құрылған Экологиялық жоспарлау құралдары деп аталады. Көптеген арнайы мекемелер, соның ішінде университеттер, өздерін құрған заңнама арқылы заң шығару құқығымен қамтамасыз етілген. Компанияның немесе қоғамның заңдары мүшелер арасындағы келісімшарт ретінде жасалады және оларды қабылдау немесе өзгерту үшін белгілі бір ресми процедура сақталуы керек. Strata титулы Австралияда дамыды және заңды тұлға корпорациялардың заңдары мемлекеттік заңнамамен бекітіледі. Көптеген адамдар strata заңдарымен үнемі байланысады, себебі олар strata титулы бойынша тұрғын үйлерде тұратын адамдардың өз үйлерінде не істей алатынына әсер етеді. Олардың ең танымал мысалы – «пәтерлерде үй жануарларына рұқсат жоқ» ережесі.

Ұйымдық ережелері

Корпоративтік және ұйымдық ережелер тек оларға қолданылатын ұйымды ғана реттейді және, әдетте, ұйымның қызметін қамтиды, компанияның немесе ұйымның басқару нысаны, әдісі немесе тәртібін белгілейді. Корпоративтік ережелер корпорацияның негіздеушілері немесе директорлары оның жарғысы немесе қорық құжаттарына сәйкес әзірлейді.

Типтік бұйымдар

Заңнама әр ұйымда әртүрлі болады, бірақ көбінесе ұйымның мақсаты, оның мүшелері кімдер, директорлар қалай сайланады, отырыстар қалай өткізіледі, ұйымда қандай лауазымдар болады және олардың міндеттерінің сипаттамасы сияқты мәселелерді қамтиды. Заңнамадағы негізгі бөлімдерді есте сақтауға көмектесетін есімдік – NOMOMECPA, оны "No mommy, see pa!" деп айтады. Ол атау, мақсат, мүшелер, лауазымдар, отырыстар, басқару кеңесі, комитеттер, парламенттік тәртіп, өзгертулер дегенді білдіреді. Ұйымдар өз заңнамасының мазмұнына қатысты нұсқаулар үшін Робертс ережелерінің жаңартылған нұсқасы сияқты кітаптарды пайдалана алады. Осы кітапта шағын, тәуелсіз қоғам қабылдай алатын заңнаманың үлгісі бар. Заңнама мәтіні нақты болуы керек, әйтпесе мағынасы түсіндіруге берілуі мүмкін. Мұндай жағдайларда ұйым өз заңнамасын қалай түсіндіруге болатынын өзі шешеді және түсіндіруге қатысты нұсқауларды қолдануы мүмкін.

Түзету

Көбінесе, ұйым жарғыларының соңғы бөлімдерінің бірі оларды өзгерту рәсімін сипаттайды. Онда кім өзгерте алатыны (көбінесе ұйым мүшелері, бірақ бұл ұйымның директорлар кеңесі де болуы мүмкін), қанша алдын ала хабарлама қажет және дауыс беру үшін қанша дауыс қажеттігі туралы мәлімет беріледі. Көбінесе, бұрын хабарланған жағдайда үштен екі дауыс немесе барлық мүшелердің көпшілігі қажет болады.

Басқа басқару құжаттарымен байланыс

Парламенттік процедурада, Роберттің тәртіп ережелері сияқты, ұйымның негізгі басқару құжаты – заңдар, тек корпоративтік ұйымның жарғысымен ғана алмастырылады. Заңдар ұйымның мәніне қатысты ең маңызды принциптер мен ережелерді қамтиды.

Одақтар

Кейбір елдерде кәсіподақтардың, әдетте, конституциялары болады, олар кәсіподақтың халықаралық кеңсесінің қызметін және оның өңірлік ұйымдармен байланысын реттейді. Өңірлік ұйымдар өздерінің ішкі регламенттерін қабылдау арқылы қызметті жүргізу ережелерін белгілей алады. Басқа елдерде, мысалы Ұлыбританияда, кәсіподақтың регламенттері кейде кәсіподақтың конституциясының бір бөлігі болып табылады немесе оның ережелерін толыққанды іске асырады.

Коммерциялық емес ұйымдар

АҚШ-тағы коммерциялық емес ұйымдар Федералды салықтан босату мәртебесіне өтініш берген кезде ұйымдары үшін уставты қабылдауы міндетті. Коммерциялық емес ұйымдардың уставтары көптеген штаттардың талабынан гөрі ішкі ұйымдастыру құжаты болып табылады, бірақ 1023 нысаны арқылы коммерциялық емес 501(c)(3) салықтан босатуға өтініш беру үшін қажет.