Кіріспе

Кейбір ағылшын тілді елдердегі әкімшілік бөлініс

Борг – түрлі ағылшын тілді елдердегі әкімшілік бөлініс түрі. Негізінде, "борг" термині қабырғасы бар, өздігінен басқарылатын қаланы білдіреді, бірақ іс жүзінде осы терминнің ресми қолданылуы кең ауқымды әртүрліліктерді қамтиды.

Тарих

Орта ғасырларда Англияда боралар өздерін-өз басқару құқығына ие болған елді мекендер еді. Орта ғасыр Англиясында боралар парламент мүшелерін сайлауға құқылы болды. "Бора" сөзінің пайдалануы, шамасы, Ұлы Альфредтің бургалдық жүйесінен туындаған. Альфред қорғаныс бекіністерінің (бурхтар) жүйесін құрды; осы елді мекендерді сақтау үшін ол оларға белгілі бір автономия берді. Норманд жаулап алудан кейін, кейбір қалалар өздерін-өз басқару құқығын алғанда, бур/бора түсінігі өздігінен басқарылатын елді мекен деген мағынада қайта қолданылған сияқты. Бора түсінігі әлемде көп рет (көбінесе әртүрлі мағыналарда) қолданылған. Көбінесе, бора – өзінің жергілікті үкіметі бар жеке қала. Алайда, кейбір қалаларда ол қаланың бір бөлігі болып табылады (мысалы, Нью-Йорк, Лондон және Монреаль). Мұндай жағдайларда, бораға қаланың жергілікті үкіметінен шектеулі өкілеттіктер беріледі немесе оған ешқандай өкілеттік берілмейді. Басқа жерлерде, мысалы, АҚШ-тың Аляска штатында, бора бүкіл аймақты білдіреді; Алясканың ең үлкен борасы, Солтүстік Слоп борасы, ауданы жағынан бүкіл Ұлыбританиямен шамалас, бірақ халқы Англияның оңтүстік жағалауындағы Сванадж қаласынан кем, шамамен 9600 тұрғыны бар. Австралияда бұрын бора өздігінен басқарылатын шағын қала болған, бірақ бұл атау елдегі жалғыз қалған бораны, яғни Квинсклифф борасын қоспағанда, дерлік жойылды. Әкімшілік бірлік ретінде боралар Ирландияда және Ұлыбританияда, атап айтқанда Англияда және Солтүстік Ирландияда кездеседі. Боралар сондай-ақ Канаданың Квебек провинциясында және бұрынғы Онтариода, АҚШ-тың кейбір штаттарында, Израильде, бұрынғы Жаңа Зеландияда және Австралиядағы жалғыз қалған борада бар.

Этимология

Бороу сөзі көне ағылшын тіліндегі burg, burh сөзінен шыққан, ол қоршалған елді мекен дегенді білдіреді; бұл сөз қазіргі ағылшын тілінде bury, brough, шотланд тілінде burgh, скандинавия тілдерінде borg, неміс тілінде Burg түрінде кездеседі. Еуропаның көптеген тілдерінде орта ғасырларда герман тілдерінен алынған осы сөздің туысқандары бар, мысалы: ирланд тілінде brog, уэльс тілінде bwr немесе bwrc ("қабырға", "бекініс" мағынасында), француз тілінде bourg, каталан тілінде burg (Каталонияда Burg деп аталатын қала бар), итальян тілінде borgo, португал, галисиан және кастиль тілдерінде burgo (содан кастиль тіліндегі Бургос, галисиан тіліндегі O Burgo және Malburgo сияқты жер аттары пайда болған), поляк тіліндегі Лемборк пен Мальборк, сондай-ақ словен тіліндегі Марибор. "Қала" немесе "бекініс" мағынасын білдіретін "burg" элементі, "тау" немесе "бөктер" мағынасын білдіретін "berg" элементімен шатастырылады (мысалы, мұзтау, инсельберг). Сондықтан Берген немесе Гейдельбергтегі "berg" элементі бекініс емес, төбеге қатысты. Кейде жер аттарындағы "berg" элементі burg/borough сөзіне жақындасады; мысалы, Фернборо, фернабергадан ("құрметті төбе" мағынасында).

Австралия

Австралияда "borough" термині жергілікті өкіметтік аумақ үшін кейде қолданылатын атау. Қазіргі уақытта Австралияда бар болғаны бір borough бар, ол Виктория штатындағы Куинсклифф borough-ы, бірақ бұрын одан да көп болған. Дегенмен, кейбір жағдайларда ол ресми атау ретінде емес, кеңестің атына біріктірілуі мүмкін, мысалы, Тасманиядағы Кингборо кеңесі сияқты.

Канада

Квебекте "боро" термині көбінесе "аррондисман" сөзінің ағылшын тіліндегі аудармасы ретінде қолданылады, ол муниципалитеттің немесе ауданның әкімшілік бөлімшесін білдіреді. Сегіз муниципалитет "боро" деп бөлінеді: Квебек облыстарының тізімін қараңыз. Онтариода бұл термин бұрын Скарборо, Йорк, Солтүстік Йорк және Этобикок сияқты Торонтоның қалалық аймақтарындағы муниципалитеттерді атау үшін қолданылған, олар кейін қалаларға айналды. Шығыс Йорк облысы Торонтоның бұл мәртебеге ие болған соңғы муниципалитеті болды және 1998 жылдың 1 қаңтарында Торонто қаласы үкіметінің құрамына кіргеннен кейін одан бас тартты.

Колумбия

Колумбиялық муниципалитеттер жергілікті атқарушы орган және жергілікті басқарудың әкімшілік кеңесі бар округтерге (испан тіліндегі "localidades" терминінің ағылшын тіліне аудармасы) бөлінеді. Бұл округтер шағын аудандарға бөлінген. Сонымен қатар, ірі қалаларда Еуропалық немесе Америкалық қалалардағы сияқты ерекшеліктері бар "localidades" болды, олардың ішінде Боготадағы Соача, Медельиндегі Белло, Ла Эстрелла, Сабанета, Энвигадо және Итагуи қалалары бар.

Ирландия

Жергілікті басқару реформасы туралы 2014 жылғы заңмен белгіленген төрт округ бар: Клонмель, Дрогеда, Слиго және Вексфорд. 2018 жылғы жергілікті шекараны қарау туралы есепте 30 000-нан астам халқы бар санақ қаласын қамтитын кез келген ауданға қала мәртебесі беру ұсынылды; бұл Дундалк, Брей және Наван қалаларын қамтитын еді. Бұл үшін министр Джон Пол Фелан 2019 жылға уәде еткен 2014 жылғы заңға түзету енгізу қажет болар еді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ирландияның Төменгі палатасында 117 парламенттік округ болды, олардың 80-і 1800 жылғы Одақ актісімен құқықтарынан айырылды. 1840 жылғы Муниципалды корпорациялар (Ирландия) заңы бойынша 11 муниципалды округтен басқасы жойылды. Жергілікті басқару (Ирландия) туралы 1898 жылғы заңға сәйкес, олардың алтауы округтік қалаларға айналды: Дублин, Белфаст, Корк, Дерри, Лимерик және Уотерфорд. 1921 жылдан бастап Белфаст және Дерри Солтүстік Ирландияның құрамына кірді және 1922 жылы Ирландия еркін мемлекеті құрылғанда Ұлыбританияда қалды. Галвей 1937 жылдан бастап 1985 жылы округтік қала мәртебесіне дейін қала болды. Ирландия Республикасындағы округтік қалалар 2001 жылғы жергілікті басқару заңы бойынша «қалалар» деп қайта аталды. Дун-Лаогер 1930 жылдан 1994 жылы Дун-Лаогер–Ратдаун округіне біріктірілгенге дейін қала болды. 2014 жылғы жергілікті басқару реформасы заңы күшіне енген кезде бес қалалық кеңес болды, ол қалалық және округтік кеңестердің барлық екінші деңгейдегі жергілікті басқару бірліктерін жойды. Дублин, Корк және Галвей қалаларынан басқа, әрбір жергілікті басқару органы муниципалдық округтер деп аталатын аймақтарға бөлінді. Бұрын қалалық кеңестер болған төрт аймақта, жоғарыда аталғандардың орнына округтік аудандар деп аталды. Килкенниде бұрын қалалық кеңес болған, бірақ оның ауданы тарихи қала мәртебесін ескере отырып, Килкенни қаласының муниципалдық округі деп аталды.

Израиль

Израиль заңына сәйкес, британдық мандаттық муниципалдық заңнан мұрагерлік алған, муниципалды округ құру мүмкіндігі бар. Алайда, 2005-2006 жылдарға дейін заң бойынша ешқандай округ құрылмады, ол кезде 1953 және 1984 жылдары құрылған екі коммуналдық елді мекен (ивритше: yishuv kehilati) – Неве Моносон және Маккабим Реут тиісінше, Йехуд және Моди'ин қалаларымен біріккен кезде автономды муниципалды округтер (ивритше: vaad rova ironi) деп жарияланды. Израильде жылдар бойы әртүрлі құқықтық мәртебеде осыған ұқсас құрылымдар құрылды, атап айтқанда Хайфадағы Кирият Хайим, Тель-Авив Яфодағы Яффа және Иерусалимдегі Рамот пен Гило. Дегенмен, Неве Моносон – ішкі істер министрі заң бойынша жариялаған толыққанды муниципалды округтің алғашқы мысалы, бұл модель кейіннен Маккабим Реутта да қабылданды. Ішкі істер министрлігінің мақсаты – Израильде муниципалды бірігуді жеңілдету үшін округтік механизмді пайдалану. 2003 жылғы кең ауқымды бірігу жоспары, жалпы алғанда, коммуналдық елді мекендердің мүдделерін ескермеді және көбінесе сәтсіз аяқталды.

Мексика

Мексикада ағылшын тілінен испан тіліне аударылғанда, Мексика қаласына қатысты "borough" сөзі "делегация" (делегация) ретінде аударылды, ол қазір "Alcaldías" деп аталатын Мексика қаласындағы 16 әкімшілік аймаққа сілтеме жасайды.

Нидерланды

Нидерландыда Роттердам және Амстердам муниципалитеттері әкімшілік бөлімшелерге, немесе "deelgemeenten"-ге бөлінді, олардың өз бөлімшелік кеңесі және бөлімшелік әкімі болды. Басқа ірі қалалар көбінесе санақ жүргізу мақсатында аудандарға, немесе "stadsdelen"-ге бөлінеді. "Deelgemeenten" 2014 жылы таратылды.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландия бұрын 1000-нан астам тұрғыны бар өздігінен басқарылатын қалаларды белгілеу үшін "боро" терминін қолданған, бірақ 19 ғасырғы халық санағы деректері 200-ге жуық халқы бар көптеген "боро"лардың бар екенін көрсетеді. 20 000-нан астам тұрғыны бар "боро" жарлық арқылы қалаға айналдырылуы мүмкін еді. "Боро"лар мен қалалар жиынтығы муниципалитеттер деп аталды және олар қоршаған округтерден бөлек анклавтар болып табылды. "Боро"лар ірі қалалардың қалалық аймақтарында көбейді: 1980 жылдары қазіргі Окленд қаласы аумағында 19 "боро" және үш қала болды. 1980 жылдары кейбір "боро"лар мен қалалар өздерінің айналасындағы округтермен біріктіріле бастады, нәтижесінде қалалық және ауылдық халқы бар аудандар құрылды. 1989 жылғы жергілікті басқарудың жалпыұлттық реформасы осы процесті аяқтады. Округтер мен "боро"лар таратылды және барлық шекаралар қайта сызылды. Жаңа жүйе бойынша, көптеген аумақтық билік органдары қалалық және ауылдық жерлерді қамтиды. Халық саны көп кеңестер қалалар, ал ауылдық кеңестер аудандар ретінде жіктеледі. Тек Уакатане ауданының ішіндегі анклав болып табылатын Каверау ауданы, қоршаған ауылдық аймақты қамтымайтын шағын қалалық кеңес дәстүрін сақтап қалды.

Ежелгі және муниципалды округтер

Орта ғасырлар кезеңінде көптеген қалаларға Корольдік билік өзін-өзі басқару құқығын берді, сол кезде олар борон деп аталды. Борон мәртебесін ресми түрде Корольдік жарғы арқылы иеленуге болады. Бұл борондықтар көбінесе өзін-өзі сайлап алатын корпорациямен басқарылатын (яғни, мүше қайтыс болғанда немесе отставкаға кеткенде оның орнына басқа біреуді тағайындау мүмкіндігі болды). Кейде борондықтарды сот орындаушылары басқарды. Реформа туралы заң жобасы (соңында 1832 жылғы Реформа заңы) осындай қалалық корпорациялардың саяси құрылымының әртүрлілігіне наразылық білдірді, және осы мәселені зерттеу үшін Корольдік комиссия құрылды. Бұл 1835 жылғы Муниципалдық корпорациялар заңы арқылы муниципалдық басқаруды реттеуге әкелді. 178 ежелгі борон муниципалдық борон ретінде қайта құрылды, барлық муниципалдық корпорациялар мүлік иелігіне негізделген стандартты сайлау құқығы бойынша сайланатын болды. Реформаланбаған борондықтар борон мәртебесінен айырылды немесе кейін реформаланды (немесе таратылды). Заң жобасы қабылданғаннан кейін, жаңа өнеркәсіптік қалаларда бірнеше жаңа муниципалдық борон құрылды. 1974 жылы Англия мен Уэльстегі жергілікті басқарудың кең ауқымды реформасының бөлігі ретінде муниципалдық борондықтар ақыры таратылды (маңыздылығын жойды). Алайда, олардың көптегендерінің азаматтық дәстүрлері олардың ізбасарлары болған аудандық кеңестерге жарғы беру арқылы сақталды. Ең кішкентай борондықтар үшін сондай аймаққа қалалық кеңес құрылды, ал басқалары үшін – жарғылық сенімділер құрылды. Ізбасар мекеме ескі корпорацияның регалиясын пайдалануға және олардың бастапқы жарғыларында көзделгендей, қылыш пен жездені ұстаушылар сияқты салтанатты лауазымдарға иеленушілерді тағайындауға құқылы. Кеңес немесе сенімділер гербті пайдалану үшін Кеңес бұйрығын немесе Корольдік лицензияны алуға өтініш бере алады.

Парламенттік округтер

1265 жылдан бастап Англия Парламентіне әр қаладан екі қала тұрғыны және әр графтықтан екі рыцарь шақырылатын болды. Осылайша, парламенттік сайлау округтері ежелгі қалалардан туындады. Төменгі палатадағы өкілдік палатаның өзі шешімін берді, нәтижесінде парламенттік өкілдік мақсатында, нақты корпорациясы жоқ кейбір кішкентай елді мекендерде округтер құрылды. 1832 жылғы реформалық заңнан кейін, көптеген «шіріген» округтер (маңыздылығы төмендеген, халқы азайып, сайлауға қабілетті сайлаушыларының саны шектеулі болған округтер) сайлау құқығынан айырылып, парламенттік сайлау округтері ежелгі округтерден бастауын алды. Көптеген ежелгі қалалар муниципалды қалалар статусын сақтап қалғанмен, реформалық заң олардың сайлау құқығын жойды.

Аудандық округтер

1888 жылғы Жергілікті Өкімет туралы заң жаңа типтегі округ – округтік округ құрды. Бұл округтер «өздеріне жеке округтер» ретінде жоспарланған; жаңа әкімшілік округтермен қатар орналасқан әкімшілік бөлімдер. Олар қалалық аймақтарды ауылдық аймақтардан бөлек басқаруға мүмкіндік берді. Сондықтан, олар көбінесе бұрыннан бар муниципалдық округтерді қамтыды, олар кейіннен әкімшілік округтер мен округтік округтердің төменгі деңгейіндегі жергілікті өкіметтің екінші деңгейіне енді. Округтік округтер, муниципалдық округтер сияқты, 1974 жылы таратылды және әкімшілік мақсаттар үшін бастапқы округтеріне қайта қосылды.

Қалалық округтер

1899 жылы Лондон графтығының жергілікті басқару реформасының бір бөлігі ретінде Лондонның әртүрлі приходтары жаңа бірліктер ретінде қайта ұйымдастырылды, олар "метрополиттік аудандар" деп аталды. Бұл 1965 жылы Миддлсекс, Суррей, Кент, Эссекс, Гертфордширдің бір бөліктері мен Лондон графтығынан Ұлы Лондон құрылғанда тағы да қайта ұйымдастырылды. Бұл кеңес аудандары қазір "метрополиттік аудандар" емес, "Лондон аудандары" деп аталады. 1974 жылы жаңа метрополиттік графтықтар (Greater Manchester, Merseyside, South Yorkshire, Tyne and Wear, West Midlands және West Yorkshire) құрылғанда, олардың бөлімшелерінің көпшілігі, бірақ барлығы емес, метрополиттік аудандарға айналды; көп жағдайда бұл метрополиттік аудандар бұрын таратылған графтық аудандарды қайта құрды (мысалы, Стокпорт). Метрополиттік аудандар графтық кеңестерден шаирлік аудандарға қарағанда сәл көбірек тәуелсіздікке ие болды. 1986 жылы метрополиттік графтық кеңестер таратылғаннан кейін бұл метрополиттік аудандар тәуелсіз болды және қазірге дейін солай болып келеді.

Басқа қолданыстағы пайдаланулар

Англияның басқа аймақтарында бірнеше аудан мен біртұтас әкімшілік аймақтар "боро" деп аталады. 1974 жылға дейін бұл, белгілі бір жергілікті басқару түріне ие қалаларды білдіретін мәртебе болды (муниципалдық корпорация немесе өздік басқару органы). 1974 жылдан бері бұл, патша жарлығымен бір қаладан тұратын немесе бірнеше қалалар мен ауылдық жерлерді қамтитын аудандарға берілетін таза рәсімдік мәртебе болып табылады. "Боро" мәртебесі кеңес төрағасына мэр атағын тағайындауға құқық береді. Аудандық округтер Ұлыбританияның Жеке кеңесінің ұсынымы бойынша британдық тәжге "боро" мәртебесін беру үшін үсыныс жасай алады.

Солтүстік Ирландия

Солтүстік Ирландияда жергілікті басқару 1973 жылы қайта ұйымдастырылды. Солтүстік Ирландияның 26 ауданын құрған заңнама бойынша, аумағында бұрынғы муниципалды қалашық болған аудандық кеңес, ескі муниципалитеттің жарғысын қабылдау туралы шешім қабылдап, осылайша қала мәртебесін сақтап қалуға құқылы болды. Бұрынғы қалашықтары жоқ аудандар ағылшын аудандарына ұқсас тәртіппен жарғы алуға өтініш бере алады.