Элигіус Невядомский: Суретші және саяси қаскөруші

Кіріспе

Польша суретшісі (1869–1923)

Элигиуш Нивиадомский (1 желтоқсан 1869 – 31 қаңтар 1923) – оңшыл Ұлттық демократия қозғалысына көңіл білдірген поляк модернистік суретшісі және өнер сыншысы. 1922 жылы ол Польшаның алғашқы президенті Габриэль Нарутовичті президенттік лауазымына кіріскен күндердің ішінде өлтірді.

Өмір

Невиджомский ақсүйектер отбасында дүниеге келген. Оның әкесі, Пруссия гербінің иесі Винцент Ниевидомский, қаңтар көтерілісінің қатысушысы және Варшава монета зауытының жұмысшысы болған. Екі жасында анасы Юлиядан айырылып, Елигиусты үлкен әпкесі Чецилия тәрбиелеген. 1888 жылы жергілікті сауда мектебін бітіргеннен кейін Ниевидомский Санкт-Петербургке көшіп, Императорлық өнер академиясында оқуын жалғастырған. 1894 жылы үздік дипломмен бітіріп, Париждегі Жоғары көркем өнер мектебінде оқуға стипендия алған. Варшаваға оралған соң, ол сол заманның ең танымал поляк суретшілерінің бірі Войцех Герсонның шәкірті болған. 1897 жылдан бастап Варшава политехникалық институтында сурет салудан сабақ берген. Ол сонымен қатар Варшавадағы бірнеше журналдар мен газеттерде журналист және өнер сыншысы ретінде жұмыс істеген, бұл оған, әсіресе суретшілер арасында, едәуір бедел әкелген. Ол түрлі көркемдік қозғалыстарға қатысқан, соның ішінде сол кездегі ең белгілі поляк суретшілерін, ақындарын және жазушыларын шабыттандырған Татра тауларын «жаңадан ашу» қозғалысына қатысқан. Ниевидомский Татра тауларының картасын жасап, жариялаған, ол аймақтың алғашқы туристік карталарының бірі болған. Ол Польша тарихының карталары мен «Польша тарихының альбомын» (1899) дайындаған. Сонымен қатар, ол Закента өнер қоғамын қайта ұйымдастыруға қатысқан. Сол жердегі байланыстарын пайдаланып, Варшавада жеке Көркемсурет академиясын құру идеясын қолдаған. Алайда, 1903 жылы мектеп ашылғанда Ниевидомскийді оқытуға шақырмаған. Саяси тұрғыдан Ниевидомский ұлтшылдықты, әсіресе Ұлттық лиганы жақтаған. 1901 жылы Галициядан Висла аймағына ұлтшыл насихат буклеттерін контрабандалық жолмен әкелгені үшін патшалық полициясымен тұтқындалған. Павяк түрмесінен бірнеше айдан кейін босатылғанымен, ол Варшава политехникалық институтындағы жұмысынан айырылып, кедейлікке түскен. Бұл оның саяси көзқарастарын одан әрі радикалдандырған. Рус-жапон соғысы кезінде ол Ресейге қарсы саботаж жасау идеясын ұсынған, осы себепті Ұлттық лигадан шығарылған. Өмір сүру үшін Ниевидомский Польшадағы көптеген мектептер мен шіркеулерде сурет сабақтарын берген. Ол сондай-ақ Кониндегі Святого Варфоломея шіркеуінде фрескалар салған. Алайда, оның «Орта ғасырлық өнер туралы» екі томдық монографиясы жақсы сатылмаған, және Ниевидомский замандастарының есінен шығуға айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін ол Варшавада қалды, онда өнердің рөлі туралы өз көзқарастарын сипаттайтын брошюралар мен манифесттер жариялаған. Ол сонымен қатар түрлі мектептерде өнер тарихы мен көркемдік техникадан сабақ берген. 1918 жылдың 1 наурызында ол Регенттік Кеңесінің Мәдениет министрлігінде сурет және мүсін саласының директоры болып тағайындалған, бұл лауазымға дейін көптеген суретшілер бас тартыпты. Польша тәуелсіздік алғаннан кейін Ниевидомский жаңадан құрылған елдің Мәдениет министрлігіне қосылған. 1920 жылы, Польша-Совет соғысы кезінде ол Польша армиясына қосылуға тырысқан, бірақ жасы жеткендіктен қабылданбаған. Алайда, ол Польша барлау қызметіне қабылданды және орыс тіліндегі құжаттарды аударушы болып жұмыс істеген. Соғыстың соңғы айларында ол өзінің жоғары лауазымдыларын майданға жіберуге көндіріп, 5-ші легионның жаяу әскер полкінде шайқасқан. 1921 жылы әскери қызметтен босатылғаннан кейін Ниевидомский Мәдениет министрлігіне оралып, онда кеңсе қызметкері ретінде жұмысын жалғастырған. Алайда, 1921 жылдың 8 қарашасында Антони Пониковский үкіметі Ниевидомскийдің бөліміне үлкен бюджет беруден бас тартқаннан кейін ол қызметінен кеткен. Содан кейін ол өзін жазуға беріп, 19 және 20 ғасырлардағы поляк суреті және өнер теориясы туралы бірнеше монография дайындаған. Ол кітаптарды суреттеу арқылы өмірлік күнкөрісін тапқан.

Niewiadomski was born into a family of gentry descent. His father, Wincenty Niewiadomski, of the Prus coat of arms, was a veteran of the January Uprising and a worker at the Warsaw mint. At the age of two, Eligiusz lost his mother Julia, and was raised by his elder sister Cecylia. After graduating from a local trade school in 1888, Niewiadomski moved to St. Petersburg, where he continued his studies at the Imperial Academy of Arts. He graduated in 1894 with honors, and won a scholarship to the École Supérieure des Beaux Arts in Paris. After his return to Warsaw, he became a student of Wojciech Gerson, one of the best known Polish artists of the age. After 1897, he taught drawing at the Warsaw Polytechnic. He also collaborated with a number of Warsaw based magazines and newspapers as a journalist and art critic, which gave him considerable notoriety, mostly among the artists themselves. He became involved in various artistic movements, among them the "re discovery" of the Tatra Mountains, which at the time attracted some of the most renowned Polish painters, poets and writers as a source of inspiration. Niewiadomski prepared and published a map of the Tatras, one of the first tourist maps of the area. He also prepared a set of historical maps of Poland, Album of the History of Poland (1899). He also became involved in the reorganization of the Zachęta art society. Using contacts acquired there, he promoted the idea of creating a separate Academy of Fine Arts in Warsaw. However, when the school was finally opened in 1903, Niewiadomski was not invited to teach there. Politically, Niewiadomski was a strong supporter of nationalism, particularly the National League. In 1901 he was arrested by the Tsarist police for smuggling nationalist propaganda booklets from Galicia into Vistula Land. Though released after several months in the Pawiak Prison, he lost his job at Warsaw Polytechnic and fell into an impoverished state. This further radicalized his political beliefs. During the Russo Japanese War he promoted the idea of perpetrating anti Russian sabotage, for which he was excluded from the National League. To make a living, Niewiadomski began teaching art classes at numerous schools and churches in Poland. He also made frescoes in Konin's St. Bartholomew's Church. However, his two volume monograph On Mediaeval Art sold poorly, and Niewiadomski was on the verge of being forgotten by his contemporaries. After the outbreak of World War I he remained in Warsaw, where he published brochures and manifestos describing his views on the role of art. He also continued teaching art history and artistic technique at various schools. On 1 March 1918 he was appointed director of painting and sculpture at the Regency Council's Ministry of Culture, a post that had previously been turned down by numerous artists. After Poland regained independence, Niewiadomski joined the newly reborn country's Ministry of Culture. In 1920, during the Polish Soviet War, he tried to join the Polish Army but was turned down as too old. However, he was accepted by Polish intelligence and served as a translator of Russian documents. During the last months of the war, he finally managed to convince his superiors to transfer him to front line service and fought in the 5th Legions' Infantry Regiment. Demobilized in 1921, Niewiadomski returned to the Ministry of Culture and continued his work there as a clerk. However, on 8 November 1921, after Antoni Ponikowski's government refused to grant Niewiadomski's department a higher budget, he resigned his post. He then devoted himself to writing and prepared several monographs on 19th and 20th century Polish painting, and on the theory of art. He made his living illustrating books.

Қылмыскер

1922 жылдың 9 желтоқсанында Габриэль Нарутович Ұлттық Ассамблеямен Польшаның бірінші президенті болып сайланды. Қызу пікірталас барысында Нарутовичтің кандидатурасы 289 дауысқа ие болды, оның ішінде әртүрлі ұлттық азшылықтардың 113 депутатының дауысы бар еді. Ұлттық демократиялық партияның жеңілген үміткері Мориси Замойский 227 дауыс жинады, бірақ Ұлттық демократтар президентті бойкоттауға шешім қабылдады және оның поляктар емес, "қызылдар, еврейлер және немістер" тарапынан сайланғанын мәлімдеді. Бұл Варшавада азаматтық наразылықтардың басталуына себеп болды, онда ұлтшыл идеяларды қолдаушылар президент сайлауына қарсылық білдірді. 1922 жылдың 16 желтоқсанында жаңадан сайланған президент Захента өнер галереясындағы көрменің ашылуына қатысты. Мұндай шараларға жиі қатысатын Невиджомский револьверін алып, Нарутовичке жақындап, оқ жатты. Президент дереу қаза тапты. 30 желтоқсанда тұтқындалған ол өзіне өлім жазасын тағайындауды сұрады және атылу арқылы өлім жазасына кесілді. Ол 53 жаста болды. Оның денесі Варшавадағы Повузки зиратына жерленді. Оның қайтысынан кейін бірнеше ай өткен соң, танымал психиатр Мориси Урштейн Невиджомскийдің өлім жазасын сотқа қатысты адам өлтіру деп атады, өйткені қылмыскер психикалық аурумен ауырған және клиникалық тұрғыдан ақылдан адасқан, бірақ сот оны анықтау үшін сот процесінде арнайы психиатриялық сараптама жүргізу қажеттігін ескермеді. Өлім жазасынан кейін Невиджомский даулы тұлға болып қала берді. Оның қосылуына 10 000 адам қатысты.