Кіріспе

Басқалардың әл-ауқатын ескермейтін әрекеттер

Әлеуметтік емес мінез-құлық, кейде диссоциалдық мінез-құлық деп аталады, – бұл басқалардың құқықтарын бұзу немесе қылмыс жасау, ұрлық, физикалық шабуыл сияқты зиян келтіру, сондай-ақ жалған айту және манипуляциялау сияқты қылмыстық емес әрекеттер. Бұл қоғамдағы өзгелерге бөгдел келтіреді деп саналады. Мұндай әрекеттер түрлі жолдармен орын алуы мүмкін, оның ішінде мақсатты агрессия, сондай-ақ жасырын және ашық жаулық. Дегенмен, зерттеушілер бұл терминді анықтаудың қиын екенін, әсіресе Ұлыбританияда көптеген жағдайлар осы санатқа жататынын айтады. Бұл термин ирланд және британ тілдерінде жиі қолданылады. Термин жалпы қолданысқа жаңа енгенімен, «әлеуметтік емес мінез-құлық» термині психоәлеуметтік саласында көп жылдар бойы қолданылып келеді, онда ол «жеке тұлғаның бұзылуының салдарынан туындаған қажетсіз мінез-құлық» деп анықталған. Американдық психиатриялық қауымдастығының «Психикалық бұзылулар диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында» тұрақты әлеуметтік емес мінез-құлық антиәлеуметтік жеке тұлғалық бұзылыс деп диагноз қойылады. Генетикалық факторларға мидың префронтальді бөлігіндегі аномалиялар жатады, ал нейробиологиялық тәуекелдерге жүктілік кезінде ананың есірткі қолдануы, босану кезіндегі асқынулар, төмен салмақ, босанғаннан кейін мидың зақымдануы, бас жарақаты және созылмалы аурулар кіреді. ДСМ-5 бойынша мінез-құлық проблемалары, оның ішінде мінез-құлық бұзылысы немесе қарсыласушы мінез-құлық бұзылысы диагнозы қойылған балалар мен жасөспірімдерде де тұрақты әлеуметтік емес мінез-құлықтың белгілері байқалуы мүмкін. Зейін жетіспейтін балалардың әлеуметтік емес мінез-құлық көрсетуге бейім екендігі айтылған, бірақ бұл әлеуметтік ортаның нашарлығы мен психикалық денсаулық мәселелерімен байланысты болуы мүмкін. Бұл мәселені зерттеу үшін тағы да зерттеулер қажет.

Даму

Ниет және кемсітушілік әлеуметтік де, антиәлеуметтік мінез-құлықты да анықтауы мүмкін. Сәбилер антиәлеуметтік сияқты көрінетін әрекеттер жасай алады, бірақ олар төрт немесе бес жасқа дейін аражігін білуге тым жас деп есептеледі. Бергер ата-аналар балаларына "эмоцияларды басудың орнына реттеуі керек" екенін үйретуі керек дейді. Зерттеулер көрсеткендей, 13-14 жас аралығындағы басқаларға қатысты зорлық-зомбылық көрсеткен немесе агрессивті мінез-құлық танытқан балалар ересек жасында антиәлеуметтік мінез-құлық көрсетеді. Антиәлеуметтік мінез-құлыққа бұқаралық ақпарат құралдарының (БАҚ) әсеріне қатысты көптеген зерттеулер шешімсіз деп танылды. Кейбір шолулар агрессия мен зорлық-зомбылықты көрсететін БАҚ арасында мықты байланыс бар екенін көрсетсе, ал басқалары оларды қолдайтын аз ғана дәлелдер тапты. Антиәлеуметтік мінез-құлыққа қатысты жалғыз бір жалпыға қабылданған шындық – ата-ананың тәрбиесінің күшті әсері; балаларға зорлық-зомбылық көрсететін кейіпкерлердің жағымсыз бағасын беру жеке тұлғадағы зорлық-зомбылықтың әсерін азайтуға көмектеседі.

Отбасы

Отбасылар антиәлеуметтік мінез-құлықтың туындауына зор ықпал етеді. Басқа отбасылық себептердің қатарында ата-ананың бұрынғы антиәлеуметтік мінез-құлықтары, ата-ананың алкоголь және есірткіге құмарлығы, отбасыдағы тұрақсыз жағдай, тиімді тәрбие берудің жоқтығы, физикалық зорлық-зомбылық, ата-ананың тұрақсыздығы (психикалық денсаулық мәселелері/ПТСР) және отбасының экономикалық қиын жағдайда болуы жатады.

Тұтыну үлгілері

Ересектегі антиәлеуметтік мінез-құлық белгілері мен бала кезінде теледидар көрудің арасында шағын байланыс бар. Балалардың демалыс күндері теледидар көруге жұмсаған әрбір сағаты үшін ерте жастағы ересектерде қылмыстық айыпталу қаупі шамамен 30 пайызға артқан. Антиәлеуметтік мінез-құлыққа бейімділікке жастардың да әсері болуы мүмкін, әсіресе, құрбы-құрбы тобындағы балалар, егер олардың тобында антиәлеуметтік мінез-құлық болса, оған бейімделуі мүмкін. Балаларда антиәлеуметтік мінез-құлықтың дамуына тікелей немесе жанама себептер ретінде бірнеше фактор қарастырылады. Осы факторларды жою сенімді және тиімді араласу немесе емдеуді әзірлеу үшін қажет. Баланың перинатальдық тәуекелі, темпераменті, интеллектуалдық қабілеті, тамақтану деңгейі және ата-аналармен немесе күтушілермен өзара әрекеттесуі олардың мінез-құлқына әсер етуі мүмкін. Ата-аналар мен күтушілердің жеке ерекшеліктері, мінез-құлқы, әлеуметтік-экономикалық жағдайы, әлеуметтік байланыстары және тұрғын ортасы балалардың антиәлеуметтік мінез-құлығының дамуына да әсер етуі мүмкін. Бұл емдеу түрі пациенттерге өзінің дұрыс бейнесін қалыптастыруға, зиянды әрекеттерінің себептерін анықтауға және әлеуметтік жағдайларда ойлау және әрекет ету жолын өзгертуге көмектеседі. Импульсивтілік, сенімді қарым-қатынас құруға қабілетсіздік және жағдай туындағанда басқаларды кінәлау бейімділігі болғандықтан, әсіресе агрессивті антиәлеуметтік мінез-құлықтары бар адамдарда жағымсыз әлеуметтік танымдар қалыптасады, оның ішінде жауыздыққа бейімділік, бұл теріс мінез-құлық нәтижелеріне әкеледі. Проблеманы шешу дағдыларын оқыту (PSST) – бұл жеке адамның әлеуметтік ортада қалай ойлайтынын және мінез-құлқын тануға және түзетуге бағытталған когнитивтік-мінездік терапияның (КМТ) бір түрі. Терапевттер антиәлеуметтік мінез-құлықпен айналысатын адамдарға КМТ араласуын жүргізер кезде, әрекеттің ұзақтығы мен қарқындылығын анықтау үшін мінез-құлықтың тәуекел деңгейін бірінші кезекте бағалауы керек. Ата-аналар мен балалардың арасындағы белгілі бір өзара әрекеттер баланың антиәлеуметтік мінез-құлқын күшейтуі мүмкін болғандықтан, ата-аналық терапияның (АТ) мақсаты ата-анаға баласын жақсы басқару және онымен қарым-қатынас жасау үшін тиімді дағдыларды үйрету болып табылады. Бұл оң мінез-құлықты ынталандыру және антиәлеуметтік мінез-құлықты жазалау немесе назардан тыс қалдыру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. "Бірінші қадам" – балабақшадан 3-сыныпқа дейінгі антиәлеуметтік мінез-құлық көрсететін балаларға арналған ерте араласу бағдарламасы. Бұл бағдарлама үй мен мектеп арасындағы ынтымақтастыққа негізделген. Оның үш маңызды компоненті бар: 1) Скрининг; 2) Мектептегі араласу (CLASS): балаға оң нығайту арқылы дұрыс мінез-құлықты үйретеді; 3) Үйдегі араласу (HomeBase): ата-анаға баласына қолдау көрсету және оң нығайтуды қолдану үшін қажетті дағдыларды үйретеді. Сыныптағы араласу кезеңі (CLASS) шамамен 30 күнге созылады және үш кезеңнен тұрады: 1) Жаттықтырушы басқарады; 2) Мұғалім басқарады; 3) Қолдау. "Қызыл карта/жасыл карта" ойыны (қызыл – орынсыз мінез-құлық; жасыл – орынды мінез-құлық) мектепте күн сайын өткізіледі. Жаттықтырушы/мұғалім мақсатты оқушының қазіргі мінез-құлқына байланысты қызыл/жасыл карточканы көрсетеді. Уақыт аралығы аяқталғаннан кейін карта жасыл болса, ұпайлар жиналады. Ойын соңында жеткілікті ұпай жиналса, мақсатты бала бүкіл сынып бірге ләззат ала алатын сыйлықты таңдайды (мысалы, үзіліс уақытын ұзарту, арнайы ойын ойнау және т.б.). Жаттықтырушылар/мұғалімдер араласу кезінде ата-аналармен күнделікті байланыста болады. Үйдегі араласу (HomeBase) сыныптағы араласудан кейін бірнеше күн өткен соң басталады. HomeBase ата-аналардың 6 нақты дағды саласындағы және ата-ана мен баланың бірлескен іс-әрекеттеріндегі сенімділігін арттырады. Жаттықтырушылар 6 апта бойы аптасына бір рет ата-аналармен кездеседі. Ата-аналар мақсатты баламен күніне 10-15 минут жеке уақыт өткізеді. Жалпы алғанда, "Бірінші қадам" бағдарламасын іске асыруға шамамен үш ай уақыт кетеді, ол ата-аналар мен мұғалімдерден аз уақыт талап етеді және тәжірибелік тұрғыдан қауіптегі балаларда оң мінез-құлықты арттыруда оң нәтижелер көрсеткен. Адамдар ашу-ызаны және зорлық-зомбылықты басқару сияқты дағдыларды үйрене алады. Бұл әдіс антиәлеуметтік мінез-құлықпен айналысатын адамдармен нақты мәселелерді талқылау кезінде, жалпылама түсініктерден гөрі тиімді. Бұл терапияның түрі антиәлеуметтік мінез-құлықтың жеңіл-орташа сатысындағы адамдарға жақсы әсер етеді, өйткені олар өз проблемаларына жауапкершілік сезімін сақтайды. Антиәлеуметтік мінез-құлықпен айналысатын адамдармен жұмыс істегенде, терапевт сенімді терапиялық қарым-қатынас құруға көңіл бөлгені жөн, өйткені бұл адамдар бұрын сыйлы қарым-қатынасқа түспеген болуы мүмкін. Терапевттер өзгерістер баяу болатынын есінде ұстауы керек, сондықтан антиәлеуметтік мінез-құлықпен айналысатын адамдарды араласуды жалғастыруға ынталандыру және шағын өзгерістерді байқау қабілеті қажет. Отбасы баланың дамуына зор әсер ететіндіктен, балаларда антиәлеуметтік мінез-құлыққа әкелуі мүмкін мінез-құлықты анықтау маңызды. Бұл салыстырмалы түрде қысқа мерзімді терапия, ол отбасы мүшелерінің қатысуға дайындығын қажет етеді. Отбасылық терапия агрессия сияқты нақты мәселелерді шешу үшін қолданылуы мүмкін.

Диагностика

Әлеуметтік емес мінез-құлыққа ресми диагноз қойылмайды. Дегенмен, антиәлеуметтік тұлғалық бұзылысының (АТБ) ресми диагнозын қарастырып, антиәлеуметтік мінез-құлық пен АТБ шатастырылмауы тиіс екенін есте ұстау қажет.

Ассимистік тұлғалық бұзылыстан ажырату

АСТБ-мен ауырмайтын (әлеуметтік емес мінез-құлық көрсететін) және АСТБ-мен ауыратын науқастарды қарастырғанда, мінез-құлықтың түрлері бірдей болады. Дегенмен, АСТБ – бұл мінез-құлықтың тұрақтылығы мен қалыптылығымен сипатталатын жеке тұлғаның бұзылысы, осы жағдайда – әлеуметтік емес мінез-құлық. Әлеуметтік емес мінез-құлық бұзылысы тек балалық шақта және/немесе ересек өмірдің басында байқала бастаған және уақыт өте келе, түрлі жағдайларда тұрақты болып сақталған жағдайда ғана диагноз қойылуы мүмкін. АСТБ бойынша ресми DSM IV TR нұсқасында, әлеуметтік емес мінез-құлықтың жарақатты оқиғалар немесе маниялық эпизодтар (егер науқасқа басқа психикалық ауру диагнозы қойылған болса) кезеңінен тыс орын алуы тиіс екені көрсетілген. АСТБ диагнозын 18 жасқа дейін қоюға болмайды. Мысалы, отбасында әлеуметтік емес, ал достары мен әріптестерімен әлеуметтік мінез-құлық көрсететін адам АСТБ-ге жатпайды, себебі мінез-құлық жағдайларға қарай өзгеріп тұрады. Егер адам әлеуметтік мінез-құлықты үнемі көрсетіп, кейін өмірдегі белгілі бір оқиғаға жауап ретінде әлеуметтік емес мінез-құлыққа көшсе, онда ол да АСТБ диагнозына сай келмейді, өйткені мінез-құлық уақыт бойынша тұрақты емес. Өздерін немесе басқаларды қауіпке ұшырататын заң бұзушылық, тіпті ол тұрақты немесе қалыпты болмаса да, әлеуметтік емес мінез-құлық саналады (мысалы, жылдамдықпен жүру, есірткі қолдану, физикалық төбелес). Бұл мәлімдемеге байланысты, жасөспірімдердің құқық бұзушылығы АСТБ диагнозының маңызды элементі болып табылады. Бұл мінез-құлықты сипаттау үшін импульсивтілік термині жиі қолданылады. Әлеуметтік емес мінез-құлықты, егер адамның ашу-ыза кезіндегі агрессивтілігі мен импульсивтілігі әлеуметтік қарым-қатынасқа және жеке мақсаттарға жетуге кедергі келтірсе, анықтауға болады. Мұндай жағдайларда, осы мақалада айтылған емдеудің түрлерін қарастыруға болады. Әлеуметтік емес мінез-құлыққа ерте араласу салыстырмалы түрде тиімді, себебі әлеуметтік емес үлгінің ұзақтығы аз болады. Сонымен қатар, кішкентай балалардың әлеуметтік байланыстары мен әрекеттері шектеулі болғандықтан, араласу мен емдеу үшін қарастырылатын жағдайлардың саны да азаяды. Дегенмен, араласудың ұзақтығы болжамға әсер етпейді; емдеудің тиімділігін растау үшін ұзақ мерзімді бақылау қажет. Бұл жағдай болжамды нашарлатуы мүмкін, себебі науқас әлеуметтік өмірге аз қатысып, оқшаланған болып қалуы мүмкін.

Ұлыбритания

Антиәлеуметтік мінез-құлық туралы бұйрық (ASBO) – дәлелдер салмағы бойынша антиәлеуметтік мінез-құлықпен айналысқаны дәлелденген адамға қатысты шығарылатын азаматтық бұйрық. 1998 жылы Ұлыбритания премьер-министрі Тони Блэр енгізген бұл бұйрықтар, бұрын қылмыстық қудалауға жеткізілмейтін ұсақ-түйек оқиғаларды қылмыстық құқық бұзушылық деп қарауға арналған. 1998 жылғы Қылмыс және тәртіпсіздік туралы заң антиәлеуметтік мінез-құлықты "қылмыс жасаған адаммен бірге тұрмайтын бір немесе бірнеше адамға мазасыздық тудыруға, алаңдатуға немесе күйреуге себеп болатын" әрекет ретінде анықтайды. Осы анықтаманың дұрыс емес екендігі туралы пікірталас болып келді. Ұлыбританиядағы антиәлеуметтік мінез-құлықты реттейтін қазіргі заңнама – 2014 жылғы Антиәлеуметтік мінез-құлық, Қылмыс және Полиция туралы заң. Ол 2014 жылдың наурыз айында Корольдік мақұлдауын алды және 2014 жылдың қазан айында күшіне енді. Бұл ASBO сияқты құралдарды антиәлеуметтік мінез-құлыққа қарсы шаралар қабылдауды жеңілдететін 6 оңайлатылған құралмен алмастырады.

Австралия

Әлеуметтік емес мінез-құлық Австралия қоғамдарына және олардың қауіпсіздік сезіміне теріс әсер ете алады. Батыс Австралия полициясы әлеуметтік емес мінез-құлықты адамның заңды қызметіне кедергі келтіретін, ашуландыратын, мазалайтын немесе алаңдататын кез келген әрекет деп анықтайды. Австралияда көптеген әрекеттер әлеуметтік емес мінез-құлыққа жатқызылады, мысалы: қоғамдық кеңістікті дұрыс пайдаланбау; қоғамдық қауіпсіздікті ескермеу; жеке өмірге қатысты мәселелерге немқұрайлы қарау; адамдарға қарсы жасалған әрекеттер; граффити; наразылықтар; алкогольге байланысты құқық бұзушылықтар; және мас күйде көлік жүргізу. Австралиялық жасөспірімдердің әртүрлі деңгейде әлеуметтік емес мінез-құлыққа қатысатыны анықталды. 1996 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында 7-12 сыныптардың 441 234 оқушысы арасында әлеуметтік емес әрекеттерге қатысуы туралы сауалнама жүргізілді. Сауалнамаға сәйкес, 38,6% біреудің мүлкін қасақана зақымдағанын немесе жойғанын мойындады, 22,8% ұрланған затты алғанын немесе сатқанын мойындады, ал шамамен 40% біреуге зиян келтіру ниетімен шабуыл жасағанын мойындады. Австралия қоғамдастығы алаңдату тудыратын кез келген мінез-құлық туралы хабарлауға және полицияға әлеуметтік емес мінез-құлықты азайтуға көмектесуге шақырылады. 2016 жылы жүргізілген зерттеуде әлеуметтік емес мінез-құлық жасаған адамдардың әдейі қылмыс жасау ниеті болмауы мүмкін екені анықталды. Зерттеуде университет кампусындағы ЛГБТИҚ қоғамдастығы арасындағы әлеуметтік емес мінез-құлықтар (немесе микроагрессиялар) зерттелді. Зерттеу көрсеткендей, көптеген мүшелер басқа адамдардың әлеуметтік емес әрекеттер жасағанын жиі байқаған, бірақ бұл әрекеттердің артында зұлымдық ниет болғаны туралы ешқандай нақты дәлел табылмады. Керісінше, кінәлілер өз әрекеттерінің салдарына немқұрайлы болған. Батыс Австралия полициясы әлеуметтік емес мінез-құлықпен күресу үшін үш қадамдық стратегия қолданады. Алдын алу – Бұл стратегия қоғамдық байланыс, ақпарат жинау, оқыту және дамыту, сондай-ақ дағдарыстық ошақтарды анықтау арқылы қабылдауға болмайтын мінез-құлықтың алдын алуға бағытталған. Жауап беру – Әлеуметтік емес мінез-құлыққа уақтылы және тиімді жауап беру маңызды. Полиция қылмыскерлерді ұстау үшін жауапкершілік, басшылық және үйлестіруді қамтамасыз етеді. Шешу – Әлеуметтік емес мінез-құлықтың себептерін анықтау және қоғамның көмегімен осы мәселелерді шешу. Қылмыскерлер сотқа беріледі.

Жапония

1970 жылдары хикикомори деп аталатын әлеуметтік және тарихи құбылысқа назар аударылды. Оны көбінесе "жоғалған ұрпақ" деп атайды, себебі олар кеңінен таралған және ауыр әлеуметтік оқшалану мен қоғамға қарсы көзқарастармен сипатталады. Хикикомори синдромымен күресетін адамдар көбінесе 20-30 жаста болады және мүмкіндігінше әлеуметтік байланыстардан қашып жүреді. Жапон психологы және бұл мәселенің жетекші маманы Тамаки Сайто сол кезде ел халқының шамамен 1 пайызының хикикомори екенін алғаш айтқандардың бірі болды.