Поляк суретшісі Виткаци: өмір мен шығармашылығы

Кіріспе

Польша суретшісі

Станислав Игнатий Виткевич (24 ақпан 1885 – 18 қыркүйек 1939), көбінесе Виткаси деп танылатын, Польша жазушысы, суретші, философ, теоретик, драматург, романист және фотограф. Ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін және соғыстар аралық кезеңде активті қызмет етті.

Өмір

Варшавада туған Станислав Игнатий Виткевич, суретші, сәулетші және өнер сыншысы Станислав Виткевичтің ұлы болды. Оның анасы Мария Пьетржкевич Виткевичева болды. Оның ата-анасы Литваның Самогития аймағында дүниеге келген. Оның тәрбиешісі халықаралық тұрғыда танымал актриса Хелена Моджеевская болды. Виткевич Закопанедегі отбасылық үйде өсті. Әкесінің "мектепке бағынуға" деген қарсылығына байланысты, ол үйде оқыды және шығармашылық салалардағы қабілеттерін дамытуға ынталандырылды. Әкесінің тілегіне қайшы, ол Краков көркемсурет академиясында Йозеф Мехоффер мен Ян Станиславскиймен оқыды. Виткевич композитор Карол Шимановскиймен және бала кезінен бастап Бронислав Малиновскиймен және Зофия Ромермен жақын дос болды. Ромер Бронислав Малиновскиймен де, Виткевичпен де романтикалық қарым-қатынаста болды. Оның танымал актриса Ирена Сольскамен құпия романы болды, Анна Мичинскаяның айтуынша, ол өзінің алғашқы романында Акне Монтекальфи кейіпкері ретінде бейнеленген, "Бунгоның 622 құлдырауы немесе Жын әйел", 1911 жыл. Мичинскаяның сөзіне сүйенсек, ол өзін Бунго рөлінде, ал Малиновскийді Невермор герцогы рөлінде көрсеткен. Әкесі оған коллодийлік фотосуреттің әдісін үйреткен, осы кезеңде ол Закопанедегі достарының және көптеген автопортреттерінің жақын портреттік суреттерін түсіре бастады. 1914 жылы Виткевичтің жеке өміріндегі дағдарыс, оның никесіне тұрған Ядвига Янчевсканың өзіне-өзі қол жұмсауынан кейін, ол өзін кінәлі санады, Малиновский оны Сейлон және Австралия арқылы Папуа айманына жасалған антропологиялық экспедициясына суретші және фотограф ретінде шақырды. Бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, жоба тоқтап қалды. Австралияда Малиновскиймен дауласып, Виткевич, Ресей империясының азаматы ретінде, Сиднейден Санкт-Петербургке (кейін Петроградқа) сапар шегіп, Ресей императорлық армиясының Павлов полкіне офицер болып тағайындалды. 1916 жылдың шілдесінде қазіргі Украинадағы Стохид өзені маңындағы шайқаста ауыр жарақат алып, Санкт-Петербургке эвакуацияланды, онда ол Ресей революциясына куә болды. Ол философиялық қағидаларын артиллериялық оқ жауғанда жасағанын, ал революция басталғанда полкінің саяси комиссары болып сайланғанын мәлімдеді. Оның кейінгі туындыларында әлеуметтік революция мен шетелдік басқыншылықтан қорқушылығы көрінеді, көбінесе абсурд тілінде білдіріледі. Ол портрет салу арқылы өзін асырап, Польшадағы Заккопаньге оралғаннан кейін де солай істеді. Көп ұзамай ол өзінің принциптерін "Суреттемедегі жаңа формалар" және "Театрдың таза форма теориясына кіріспе" деп атап, үлкен шығармашылық кезеңге кірді. 1920 жылдардың басында ол "формалист" суретшілер тобымен байланыс жасады және осы кезеңде көптеген пьесаларын жазды. Виткевичтің 1918-1925 жылдар аралығында жазған қырыққа жуық пьесасының жиырма бірі сақталған, ал автордың өмірінде тек "Ян Мацей Карол Хеллкат" пьесасы ғана көпшілік назарына іліккен. "Жыртқыш локомотив" пьесасының түпнұсқа поляк тіліндегі қолжазбасы да жоғалып кеткен; екі француз тіліндегі нұсқасынан қайта аударылған пьеса 1962 жылға дейін жарияланбады. 1925 жылдан кейін "Виткаци" деген атқа ие болған суретші өзінің экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз еткен портреттік суреттемесін ирониямен "С. И. Виткевичтің портреттік сурет салу компаниясы" деп қайта атады, ал оның сүйікті ұраны: "Клиент әрқашан қанағаттандырылуы керек". Портреттердің әртүрлі сапа деңгейлері ұсынылды, жай бейнелеуден бастап экспрессионистік және есірткілік көмекпен жасалғандарына дейін. Оның көптеген суреттерінде белгілі бір суреттің жасалу кезінде қабылданған дәрілердің тізімін қамтитын жад жазулары болды, тіпті бұл тек бір кесе кофе болса да. Ол өзінің атын әртүрлі жазды, Виткак, Виткаце, Виткачюш, Виткациус және Витекасс деп қол қойды, соңғысы француз тілінде "жылдам жарылады" деген мағынаны білдіреді. 1920 жылдардың соңында ол роман жазуға кірісіп, "Күзге қош сауын" және "Тоймасшылық" атты екі туынды жазды. Соңғысы, оның маңызды туындысы, геосаясатты, психоактивті дәрілерді және философияны қамтиды. 1935 жылы ол романдары үшін Польша әдебиет академиясының "Алтын лавр" сыйлығымен марапатталды. 1930 жылдары Виткевич есірткі, соның ішінде пейотпен болған тәжірибесі туралы мәтін жариялады және философиялық жазудағы қызығушылықтарын жалғастырды, "Болу тұжырымдамасынан туындаған ұғымдар мен қағидалар", 1935 жыл. 1934 жылы ол өзінің ең танымал әдеби туындысын – "Шеберлер" (Сzewcy) драмасын аяқтады, ол 1948 жылы жарық көрді. Ол Бруно Шульц сияқты жас жазушыларды да қолдады.

Born in Warsaw, Stanisław Ignacy Witkiewicz was a son of the painter, architect and an art critic Stanisław Witkiewicz. His mother was Maria Pietrzkiewicz Witkiewiczowa. Both of his parents were born in the Samogitian region of Lithuania. His godmother was the internationally famous actress Helena Modrzejewska. Witkiewicz was reared at the family home in Zakopane. In accordance with his father's antipathy to the "servitude of the school," he was home schooled and encouraged to develop his talents across a range of creative fields. Against his father's wishes he studied at the Kraków Academy of Fine Arts with Józef Mehoffer and Jan Stanisławski. Witkiewicz was close friends with composer Karol Szymanowski and, from childhood, with Bronisław Malinowski and Zofia Romer. Romer was romantically linked to both Bronisław Malinowski and Witkiewicz. He had a tumultuous affair with prominent actress Irena Solska who according to Anna Micińska is represented as the heroine Akne Montecalfi in his first novel, The 622 Downfalls of Bungo or The Demonic Woman, 1911. According to Micińska he also represented himself as the character Bungo and Malinowski as the Duke of Nevermore. Taught wet plate photography by his father, it was during this period that he also began producing the intimate portrait photography for which he is known; producing striking portraits of his circle in Zakopane and many self portraits. In 1914 following a crisis in Witkiewicz's personal life due to the suicide of his fiancée Jadwiga Janczewska, for which he blamed himself, he was invited by Malinowski to act as draftsman and photographer on his anthropological expedition to the then Territory of Papua, by way of Ceylon and Australia. The venture was interrupted by the onset of World War I. After quarrelling with Malinowski in Australia, Witkiewicz who was by birth a subject of the Russian Empire, travelled to St Petersburg (then Petrograd) from Sydney and was commissioned as an officer in the Pavlovsky Regiment of the Imperial Russian Army. In July 1916 he was seriously wounded in the battle on Stokhid River in what is now Ukraine and was evacuated to St Petersburg where he witnessed the Russian Revolution. He claimed that he worked out his philosophical principles during an artillery barrage, and that when the Revolution broke out he was elected political commissar of his regiment. His later works would show his fear of social revolution and foreign invasion, often couched in absurdist language. He had begun to support himself through portrait painting and continued to do so on his return to Zakopane in Poland. He soon entered into a major creative phase, setting out his principles in New Forms in Painting and Introduction to the Theory of Pure Form in the Theatre. He associated with a group of "formist" artists in the early 1920s and wrote most of his plays during this period. Of about forty plays written by Witkiewicz between 1918 and 1925, twenty one survive, and only Jan Maciej Karol Hellcat met with any public success during the author's lifetime. The original Polish manuscript of The Crazy Locomotive was also lost; the play, back translated from two French versions, was not published until 1962. After 1925, and taking the name 'Witkacy', the artist ironically re branded his portrait painting which provided his economic sustenance as The S. I. Witkiewicz Portrait Painting Company, with the tongue in cheek motto: "The customer must always be satisfied". Several of the so called grades of portraits were offered, from the merely representational to the more expressionistic and the narcotics assisted. Many of his paintings were annotated with mnemonics listing the drugs taken while painting a particular painting, even if this happened to be only a cup of coffee. He also varied the spelling of his name, signing himself Witkac, Witkatze, Witkacjusz, Vitkacius and Vitecasse — the last being French for "breaks quickly". In the late 1920s he turned to novel writing, writing two works, Farewell to Autumn and Insatiability. The latter, his major work, encompasses geopolitics, psychoactive drugs, and philosophy. In 1935 he was awarded the Golden Laurel of the Polish Academy of Literature for his novels. During the 1930s, Witkiewicz published a text on his experiences of narcotics, including peyote, and pursued his interests in philosophy writing, Concepts and Principles Implied by the Concept of Existence 1935. In 1934 he finishes perhaps his most famous literary work, the drama Szewcy, finally published in 1948. He also promoted emerging writers such as Bruno Schulz.

Өлім

1939 жылы қыркүйекте Германияның Польшаға басып кіргенінен кейін, Виткевич жас сүйіктісі Чеслава Окниньскамен бірге сол кездегі Польшаның шығысындағы Жезиорь ауылдық шекаралық қаласына қашып кетті. 17 қыркүйекте Польшаға Кеңес Одағының басып кіргені туралы хабарды естіген соң, Виткаси 18 қыркүйекте есірткінің көп дозасын қабылдап, өз-өзіне қол жұмбауға тырысты. Ол Чеславаға да Луминал ішіп, өзін-өзі өлтіруге көндірді, бірақ ол құтқарылды. Жацек Копровичтің жазған және түсірген "Мистификация" (2010) фильмі, сюрреалистік стильде, Виткевичтің өлімін жалғандап, 1968 жылға дейін Польшада жасырын өмір сүргенін болжайды.

Мұра

Виткевич біраз уақыттан кейін қайтыс болды, бірақ оның беделі оның өмірін қиратқан және Польшаны ойран еткен соғыстан кейін көп ұзамай көтеріле бастады. Польшадан тыс жерлерде оның туындылары Мартин Эслиннің 1961 жылғы «Абсурд театры» және кейіннен Ханс Тиес Леманның 2006 жылғы «Постдрамалық театр» еңбектерінде еуропалық драманың соғыстан кейінгі дамуына қадам салып берген автор ретінде талқыланды. Константи Пузина оның сақталған драмалық шығармаларын 1962 жылы «Драмалар» деген екі томдық жинақта жариялады, бұл Польшада оның пьесаларына деген қызығушылықты қайта жақтандырды. Өзінің аудармалары мен зерттеулері арқылы Дэниел Герульд ағылшын тіліндегі оқырмандарды Виткевичтің шығармаларымен таныстырды. Чеслав Милош «Қаптаған сана» атты еңбегінде Виткевичтің «Тоймасшылық» романы туралы пікірталас арқасында өз аргументін құрады. Суретші және театр режиссері Тадеуш Кантор Виткевичтің соңғы пьесаларын Краковта көрсеткен «Крико» тобынан шабыттанды. Кантор көптеген пьесаларды алдымен Польшада, содан кейін халықаралық аренада, соның ішінде «Сепия» (1956) және «Суқұс» (1969) пьесаларын қайта жандандырды. Визуалды суретші Паулина Оловска 2015 жылы Тейт Модернде Виткевичтің «Ана: екі актідегі жағымсыз ойын және эпилог» туындысын қойды. Виткевичтің өміріне арналған фильмдер қатарында 1985 жылғы «Виткевичтің ісігі», 2010 жылғы «Мистификация» және 2018 жылғы «Виткаси және Малиновский: 23 көріністегі кинематографиялық сеанс» фильмдері бар. Оның шығармалары негізінде түсірілген фильмдерге «Людиот және калугериката» (1968), «Күзге қоштасу» (1990), «Тоймасшылық» (2003), «Мадам Тутли Путли» (2007) және «Жаңбырлы ән» (2017) кіреді. Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайы мен Заманауи өнер мұражайы, Сиднейдегі Жаңа Оңтүстік Уэльс көркемсурет галереясы оның фотосуреттерінің маңызды үлгілерін сақтайды. Закопанедегі Татра мұражайының 20 ғасыр өнерінің Вилла Окса галереясында оның фотосуреттері мен пастель суреттерінің маңызды үлгілері бар. Соғыстан кейінгі кезеңде Польша Халық Республикасының Мәдениет министрлігі Виткевичтің денесін эксгумациялауды, оны Закопанеге көшіруді және салтанатты жерлеуді шешті. Бұл жоспарға сәйкес орындалды, бірақ кеңес билігі жеткізген табытты ашуға ешкімге рұқсат берілмеді. 1994 жылдың 26 қарашасында Польшаның Мәдениет және өнер министрлігі Виткевичтің Закпанедегі бейітін эксгумациялауға бұйрық берді. Қалған сүйектердегі генетикалық сараптама дене белгісіз әйелге тиесілі екенін көрсетті – Виткасидің соңғы романы жарық көргеннен кейін елу жыл өткен соңғы абсурдтық оқиға.

Witkiewicz had died in some obscurity but his reputation began to rise soon after the war, which had destroyed his life and devastated Poland. Outside of Poland his work was discussed as a precursor to post ww2 European drama in Martin Esslin's influential "Theatre of the Absurd" 1961, and later in Hans Thies Lehmann's "Postdramatic Theatre" 2006. Konstanty Puzyna collected his surviving dramatic writings in two volumes in "Dramaty" (Dramas) 1962 which revived interest in his plays in Poland. Through his translations and scholarship, Daniel Gerould introduced English language audiences to the writings of Witkiewicz. Czesław Miłosz framed his argument in The Captive Mind around a discussion of Witkiewicz's novel, Insatiability. The artist and theater director Tadeusz Kantor was inspired by the Cricot group, through which Witkiewicz had presented his final plays in Kraków. Kantor brought many of the plays back into currency, first in Poland and then internationally, including The Cuttlefish (1956) and The Water Hen (1969). Visual artist Paulina Olowska produced Witkiewicz's The Mother: An Unsavoury Play in Two Acts and an Epilogue at the Tate Modern in 2015. Films which have Witkiewicz as the subject include Tumor Witkacego 1985, Mystification 2010 and Witkacy and Malinowski: a cinematic séance in 23 scenes 2018. Films based on his works include Ludiot i kalugericata 1968,Farewell to Autumn 1990, Insatiability 2003,Madame Tutli Putli 2007 and Nursery Rhyme of a Madman 2017. the National Museum, Kraków, Museum of Literature, Warsaw and the Museum of Central Pomerania with 125 works in Słupsk Castle. The Metropolitan Museum of Art and Museum of Modern Art in New York, and the Art Gallery of New South Wales, Sydney hold important examples of his photography. The Villa Oksza Gallery of 20th century art of the Tatra Museum in Zakopane holds important examples of his photography and pastel drawings. In the postwar period, People's Republic of Poland's Ministry of Culture decided to exhume Witkiewicz's body, move it to Zakopane, and give it a solemn funeral. This was carried out according to plan, though no one was allowed to open the coffin that had been delivered by the Soviet authorities. On 26 November 1994, the Polish Ministry of Culture and Art ordered the exhumation of the presumed grave of Witkiewicz in Zakopane. Genetic tests on the remaining bones proved that the body had belonged to an unknown woman — a final absurdist joke, fifty years after the publication of Witkacy's last novel.