Кіріспе
АҚШ, Вайоминг штатындағы Роки тауларының таулы бөлігі. Тау тізбегінің көп бөлігін қамтитын екі ірі ұлттық орман және олардың ішінде үш жабайы аймақ бар. Шошон ұлттық орманы континенттік суайдырудың шығыс жағында, ал Бриджер-Теттон ұлттық орманы батыс жағында орналасқан. Екі ұлттық орман да, тау тізбегінің өзі де Үлкен Йеллоустоун экожүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады. Тау тізбегінің шығыс жағының бір бөлігі Жел өзені үнді резерватының құрамында.
Two large national forests including three wilderness areas encompass most of the mountain range. Shoshone National Forest is on the eastern side of the continental divide while Bridger Teton National Forest is on the west. Both national forests and the entire mountain range are an integral part of the Greater Yellowstone Ecosystem. Portions of the east side of the range are inside the Wind River Indian Reservation.
Тарих
Ұлы бассейннің жергілікті халықтары, мысалы, шошондар мен абсарокалар (Қарға) тайпалары 7000 және 9000 жыл бұрын осы аймақта өмір сүрген. Археологтар 700-2000 жылдар аралығында салынған, биіктігі 3048 метрге жететін ауылдарды зерттеп жатыр. Бұл ауылдарды шошон тайпасының шипитер тобы қарағай жаңғағын жинау маусымында салған. "Жоғарғы қабат" аталған бірінде 26 акр жерге 60 тұрғын үй орналасқан және ол жақында Ұлттық тарихи орындар тізіміне енгізілді. Льюис пен Кларк экспедициясының мүшесі Джон Колтер 1807 жылы бұл аймаққа келгенде, осы аймақты көрген алғашқы еуропалық америкалық болған деп есептеледі, бірақ оның аймақ бойынша жасаған саяхаттары туралы көп мәлімет жоқ. 1812 жылы Уилсон Прайс Хант басқарған экспедиция Роки тауларының оңтүстік шетіндегі Оңтүстік өткелін алғашқы болып кесіп өтті. Бұл өткел континенттік бөлініс пен Роки тауларының ең биік нүктесі болып табылады және Орегон жолының маңызды бөлігіне айналды. 1800 жылдардың ортасы мен соңында Джон С. Фримонт сияқты адамдар аймақты зерттеу мақсатында тау шаруашылығымен айналысты. 1920 жылдары тек демалыс үшін тауға шығушылар пайда бола бастады. Вайоминг штатының ең биік шыңы – Ганнет шыңына алғаш рет 1922 жылы Артур Тейт пен Флойд Сталхнакер көтерілді. Аймақтағы алғашқы тау шаруашылығының көп бөлігі Титкомб бассейнінің маңында шоғырланды, содан кейін айналаға тарады. Бүгінде Титкомб бассейні оңтүстіктегі "Турс циркімен" бірге аймақтың ең танымал демалыс орындарының бірі болып табылады. 500 мың жыл бұрын басталган мұз дәуірі тау жыныстарын қазіргі түріне келтіре бастады. Мұздықтардың әсерінен тау ішінде көптеген көлдер пайда болды, ал тау жыныстарында көптеген цирктер немесе дөңгелек аңғарлар қазылды, олардың ең танымалдары – Таулар циркі. Шошон ұлттық орман таудың шығыс жағында 16 атаулы және 140 атаусыз мұздық бар екенін хабарлайды, барлығы 156 мұздық, ал Бриджер-Тетон ұлттық орман таудың батыс беткейлерінде тағы 27 мұздық бар екенін мәлімдейді. Олардың бірнешеуі АҚШ-тың Роки тауларындағы ең үлкен мұздықтар болып табылады. Ганнет шыңының солтүстік беткейінен ағып жатқан Ганнет мұздығы – АҚШ-тың Роки тауларындағы ең үлкен мұздық және Шошон ұлттық орман ішіндегі Фитцпатрик шөлінде орналасқан.
Гидрология
Бірнеше ірі өзендердің бастаулары осы тау тізбегінің екі жағында орналасқан. Жасыл және Үлкен Құмды өзендер тау тізбегінің батыс жағынан оңтүстікке қарай ағып өтеді, ал Жел өзені Шошон алқабы арқылы шығысқа қарай ағып өтеді. Жасыл өзені – Колорадо өзенінің ең ірі саласы, ал Жел өзені, атын Бигхорн өзені деп өзгерткеннен кейін – Йеллоустоун өзенінің ең ірі саласы болып табылады. Тау тізбегінің екі жағында да Silas Canyon және Sinks Canyon сияқты бірнеше каньондар бар, олардың екеуі де шығыс жағында орналасқан. Каньондар Попо Агидің ортаңғы саласы сияқты өзендермен ойылып жасалған, ол Жел өзенін сумен қамтамасыз етеді. Бриджер даласында 1300-ден астам көл бар. Бұл көлдердің мөлшері кішкентайдан бастап үлкенге дейін, ал орташа мөлшері шамамен соманы құрайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Бриджер даласының көлдері мен өзендері, Роки тауларындағы көптеген альпілік көлдер сияқты, балықтан бос болған. Аймаққа балықтың алғашқы отырғызылуы 1907 жылы Колорадо өзенінің құртқа балығын Солтүстік Форк көліне жіберу арқылы жүзеге асты. 1924 және 1935 жылдар аралығында жеке тұлғалар, АҚШ Орман шаруашылығы қызметі және Вайоминг штатының ойын және балық шаруашылығы департаменті балықты көптеп отырғызды.
Экология
Желде шағын гризли аюлары бар екені белгілі, негізінен солтүстік аймақтарда. Басқа сүтқоректілерге қара аю, елік, моос, құлан, антилопа, тау қойы, қар барысы және тырнақайлар жатады. Қаңқабас, сұңқар және бүркіт – бұл аймақта мекендейтін 300-ге жуық құс түрінің тек бірнеше ғана мысалы. Өзендер мен көлдерде Йеллоустон қылқаламбасы, көкбас, бұлақбас, қоңырбас, көлбас және алтынбас тротулары қоныстанған, олардың шамамен 2,5 миллионы Ұлы депрессия кезінде жергілікті зерттеуші Финис Митчелл мен оның әйелімен қосылған. Орманды негізінен қызыл қарағай, ақ қабықты қарағай, таулық шырша және Энгельманн шыршасы құрайды. Бұл тау қатары АҚШ-тағы көптеген жануарлардың көшіп-қону жолдарымен қатар орналасқан және бірнеше маңызды асуларды қамтиды, әсіресе тау қатарының оңтүстік жағындағы Оңтүстік асуы, Орегон жолы Роки таулары арқылы өткендегі маңызды асулардың бірі болған. Оңтүстік асуынан басқа, тау қатарының оңтүстік шетінде, таулардың солтүстік шетіндегі Юнион асуына дейін тауларды кесіп өтетін ешқандай жол жоқ. Континенттік бөліністің бойымен бүкіл тау қатары арқылы өтетін биік шыңдар арасында көптеген асулар бар.
Демалыс
Желдер танымал демалыс орны болып табылады, ал кең дала аймақтары саяхатшыларды, альпинисттерді және шаңғышыларды қызықтырады. Желдерде көптеген қалың ормандар бар, олар көп пайдаланылады, көптеген жол бастарының салыстырмалы түрде алыс орналасқандығына және сол жол бастарынан маршруттарға жету үшін ұзақ жолдарға қарамастан. Екі танымал рюкзакпен саяхаттауға арналған орын – Титкомб бассейні (әдетте Элькхарт паркі жол басы арқылы) және Таулар циркі (әдетте Үлкен құмды жол басы арқылы). Жотаның жоғары биіктіктегі ашық граниті әсіресе альпинисттерге тартымды, және жотаның оңтүстік бөлігіндегі Таулар циркі сияқты аймақтар осының салдарынан тым көп пайдалану мәселесіне тап болып отыр.
Қауіптер
Жел өзені жотасында аюларға кездесу алаңдау тудырады. Сонымен қатар, жәндіктер, орман өрттері, қолайсыз қар жағдайлары және түнгі суық сияқты басқа да мәселелер бар. Маңыздысы, жылдар бойы, оның ішінде 1993, 2007 (тәжірибелі NOLS жетекшісіне қатысты), 2015 және 2018 жылдары тік тік жардан құлаудан (осы 4/5 сыныптағы жерде бір қадам қателік өлімге алып келуі мүмкін) және құлаған тастардан туындаған оқиғалар болды. Басқа оқиғалардың ішінде 2005 жылы SquareTop тауының жанында ауыр жарақат алған саяхатшының әуемен эвакуациялануы және 2006 жылы мемлекеттік іздеу-құтқару қызметтерінің қатысуымен болған, көрінетін кездейсоқ құлау салдарынан қаза тапқан саяхатшы оқиғасы бар. АҚШ Орман шаруашылығы қызметі Жел өзені жотасындағы қаза болғандардың ресми саны туралы жаңартылған жиынтық мәліметтерді ұсынбайды.