Кіріспе

Аляска штатындағы тау тізбегі, АҚШ. Брукс тау тізбегі (Gwich'in: Gwazhał) – Солтүстік Американың шалқары солтүстігінде, Алясканың солтүстігінен Канаданың Юкон аймағына дейін 700 мильге (1127 км) созылған тау тізбегі. Исто тауындағы ең биік нүктесі 8976 фут (2736 м) биіктікке жетеді, геологтардың пікірінше, оның жасы шамамен 126 миллион жыл. АҚШ-та бұл таулар Роки тауларының бір бөлігі саналады, ал Канадада олар жеке тау тізбегі деп есептеледі, себебі Роки тауларының солтүстік шекарасы Британдық Колумбия провинциясындағы Лиард өзені деп саналады. Тау тізбегінің көп бөлігі адам қоныстанбаған, бірақ Далтон тас жолы мен Транс-Аляска құбыр жүйесі Атигун асуы (1415 м, 4643 фут) арқылы Алясканың Солтүстік жағалауындағы Прудхо Бэй мұнай кен орындарына дейін өтеді. Алясканың Анактувук және Арктика ауылдары, сондай-ақ Колдфут, Вайсман, Беттлс және Чандалар сияқты кішкентай елді мекендер – бұл тау тізбегіндегі жалғыз қоныстар. Батысында, Де-Лонг тауларындағы Улик өзенінің жанында әлемдегі ең ірі мырыш кені – "Қызыл Ит" кені орналасқан. Бұл тау тізбегі 1925 жылы АҚШ Географиялық атаулар кеңесі Альфред Хулс Брукс, 1903-1924 жылдары Алясканың бас геологінің құрметіне аталған. Тарихи жазбаларда бұл тау тізбегі Арктикалық таулар, Хупер таулары, Мид таулары және Мид өзені таулары деп те аталады. Тау тізбегінің Канададағы бөлігі ресми түрде Британ таулары деп аталады. Иввавик ұлттық паркі Канаданың Британ тауларында орналасқан.

Тарих

Боб Маршалл 1929 жылы таулы аймақтың Солтүстік Койукюк өзені бойындағы аймағын зерттеді. Ол тауды Дуннерак деп атады, "Дуннерак атауын мен эскимос тілінен алдым, ол рухты немесе олар аударғанда шайтанды білдіреді" деп түсіндірді. Маршалл тауды "ұзын, қара, көтерілуге қиын алып, Брукс жотасының осы бөлігіндегі ең биік шың" деп сипаттады.

Экология

Брукс жотасы Солтүстік Америкадағы ең солтүстік суайдыру шекарасын құрайды, Солтүстік Мұзды мұхитқа және Солтүстік Тынық мұхитқа құятын өзендерді бөліп тұрады. Бұл жота Арктикалық фронттың жазғы орналасқан жерін шамамен көрсетеді. Бұл ағаш шегінің солтүстік шегін білдіреді, континенттік суайдыру шекарасының солтүстігінде тек шашыраңқы балсам топырақтары ғана кездеседі. Брукс жотасының солтүстігінде дірілдеп тұрған қайын және ақ шырша да өседі, бірақ олар тек адам қызметінен бұзылған жерлерде ғана табалады. Оңтүстік беткейлерде қара шырша, Пицеа мариана, өседі, бұл олардың солтүстік шекарасын көрсетеді. Жер шарындағы орташа температураның жоғарылауына байланысты ағаш шегі солтүстікке қарай жылжып, осы ағаштардың таралу аймағын өзгертіп отырғаны байқалады. Бұрын тундра басым болған аймақтарда бұталардың саны артып, аймақтың экологиясына әсер етеді. Солтүстік Американың ең шалғай және ең аз бұзылған жабайы табиғатының бірі ретінде бұл таулар Далл қойы, гризли аюы, қара аю, сұр қасқыр, лось және карибудың мекені. Аляскада Батыс Арктикалық карибу тобы (2004 жылы 490 000-ға жуық) жылдық көші-қон кезінде Брукс жотасын кесіп өтеді. Арктиканың орталық бөлігіндегі кішірек үйір (2002 жылы 32 000), сондай-ақ 123 000 бас Porcupine карибу үйірі де Арктика ұлттық жабайы табиғат қорығына және одан шығу жолында Брукс жотасы арқылы жыл сайын көшіп-қонып тұрады. Porcupine карибу үйірінің көші-қон жолы жер бетіндегі барлық сүтқоректілердің арасында ең ұзыны болып табылады.

Палеонтология

Бұл тау жыныстары ежелгі теңіз түбінде қалыптасқандықтан, Брукс тауларында теңіз жануарларының қазба қалдықтары кездеседі. Көрсетілген коралл қазбаларынан өзге, Орталық Брукс жотасының құмды әктастарынан орта кембрийге жататын трилобиттер мен брахиоподтар табылды. Бор дәуірінің ортасында Брукс тауларының ығысу белдеуі маңызды аймақтық кеңейуге ұшырады. Брукс тауларының солтүстігінде шамамен 17 100 жыл бұрын өлген жүнды мамонттың қаңқасы табылған. Оның жылжу аумағы туралы зерттеу есебі 2021 жылы жарияланды.

Климат

Оңтүстікке және жағалауға жақын орналасқан басқа Аляска таулары көп мөлшерде қарға толы болуы мүмкін, ал Брукс тауларындағы орташа қар жауын-шашын мөлшері шамалы. Климаттың өзгеруіне байланысты 1969–2018 жылдар аралығында Брукс тауларының шығыс және батыс бөліктері жылдық жауын-шашынның 17,2%-ға артуын бастан өткерді. Анактувук асуындағы метеостансада (биіктігі) өлшенгендей, орташа жазғы температураның ең жоғарғы көрсеткіші ал эми ең төменгі көрсеткіші құрайды. Қыс мезгілінде орташа ең жоғарғы температура, ал орташа ең төменгі температура болып табылады. Бұл аймақта глобальды температураның өсуіне байланысты полюстік күшею байқалады. Брукс таулары орналасқан Алясканың солтүстік және батыс аймақтары Алясканың оңтүстік-шығысынан екі есе жылдам қызуда. Брукс таулары 1969–2018 жылдар аралығында орташа жазғы температураның 4,2 °F және 5,8 °F аралығында өскенін бастан өткерді. Брукс тауларының кейбір аймақтарында жыл бойы қар жамылғысы немесе "мұрақты қар алаптары" кездеседі. 1985 жылы 34 шаршы миль қарлы алаптар тіркелді, ал 2017 жылы бұл көрсеткіш 4 шаршы мильден асты.