Генри Десландр: Француз астрономы және спектроскопияның дамуына қосқан үлесі

Кіріспе

Француз астрономы Анри Александер Десландр (24 шілде 1853 – 15 қаңтар 1948) – француз астрономы, Медон және Париж обсерваторияларының директоры, Күн атмосферасының қалып-құрылысын және әрекетін жан-жақты зерттеген ғалым.

Өмірбаян

Десландрдың Политехникалық мектептегі студенттік жылдары Франко-Прус соғысының салдары мен Париж коммунасының хаосы кезінде өтті. Сондықтан, 1874 жылы бітіргеннен кейін ол Германиямен әскери шиеленіс сақталып тұрғандықтан, әскери мансапқа қадам басты. Инженерлер құрамында капитан шеніне дейін көтеріліп, физикаға қызығушылығы арта түсті және 1881 жылы Альфред Корнудың Политехникалық мектептегі зертханасына қосылып, спектроскопия саласында жұмыс істеу үшін қызметтен кетті. Ол спектроскопиялық зерттеулерін Сорбоннада жалғастырып, 1888 жылы докторлық диссертациясын қорғады және спектральді сызықтардағы сандық үлгілерді табатын «Десландр кестесін» жасады. Бұл кесте Йоханн Балмердің жұмысына паралель болды және 20 ғасырда кванттық механиканың дамуына ықпал етті. 1868 жылы Пьер Жансеннің күнге жасаған бақылаулары оны Ғылым академиясына есеп беруге итермеледі: «Астрономияда енді геометрия мен механика емес, физика мен химия басым». Бұл кеңес Париж обсерваториясының директоры Урбен Ле Верьер тарапынан қатал түрде қабылданбады, ал француз үкіметі Жансенге Париждің шетіндегі Мёдонда астрофизикалық обсерватория құруға грант берді, оның астрономы Жансен болды. 1889 жылы Ле Верьердің орнын Амеде Мушез басты, ол Десландрды жұмысқа алып, астрофизиканы ғылымның бағытына енгізуге кірісті. Десландр спектрогелиографты Джордж Хейлмен бірдей уақытта әзірледі. 1898 жылы ол Жансенге Мёдонда қосылып, ғылыми қызметкерлер санын 100%-ға арттырды. 1907 жылы Жансеннің қайтыс болуынан кейін Десландр директор болып тағайындалды және кеңейту бағдарламасын бастады. Десландр 1907-1909 жылдары Франция астрономиялық қоғамы – Société Astronomique de France (SAF) президенті болды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол 60 жасқа толған болса да, инженерлер құрамында майор, кейіннен подполковник шенімен қайтадан әскери қызметке кірісті. 1918 жылы, соғыс аяқталғаннан кейін, ол 1926 жылға дейін Мёдондағы лауазымына оралды, ол кезде оның басқаруы Париж обсерваториясымен біріктірілді. Муше 1929 жылы зейнетке шыққанға дейін екі мекеменің де директоры болды. Ол өмірінің соңына дейін ғылыми зерттеулермен айналысты. Оның әріптесі, астроном Реймонд Мишар, «Десландр мінез-құлқымен, сипаттарымен және өмір салтымен әрқашан ғалымға қарағанда солдатқа (және офицерге) жақын болды» деп атап өткен.

Deslandres' undergraduate years at the École Polytechnique were played out against the aftermath of the Franco Prussian War and the chaos of the Paris Commune so, on graduation in 1874, he responded to the continuing military tension with the emerging Germany by embarking on a military career. Rising to the rank of captain in the engineers, he became increasingly interested in physics and, in 1881, resigned his commission to join Alfred Cornu's laboratory at the École Polytechnique, working on spectroscopy. He continued his spectroscopic work at the Sorbonne, earning his doctorate in 1888 and created the deslandres table, which finds numerical patterns in spectral lines that paralleled the work of Johann Balmer and were to catalyse the development of quantum mechanics in the 20th century. In 1868, Pierre Janssen's solar observations had led him to report to the Académie des Sciences that It is no longer geometry and mechanics which dominate [in astronomy] but physics and chemistry. Such advice was sternly rejected by director of the Paris Observatory Urbain Le Verrier and the French government awarded Janssen a grant to establish an astrophysical observatory at Meudon on the outskirts of Paris with Janssen as the sole astronomer. In 1889, Le Verrier was succeeded by Amédée Mouchez who set to work to bring astrophysics into the mainstream by hiring Deslandres. Deslandres developed the spectroheliograph simultaneously with George Hale. In 1898, he joined Janssen at Meudon, increasing the scientific staff by 100%. On Janssen's death in 1907, Deslandres became director and embarked on a programme of expansion. Deslandres was the President of the Société Astronomique de France (SAF), the French astronomical society, from 1907 1909. At the outbreak of World War I in 1914, though already in his 60s, he returned to active service in the engineers as a major and later lieutenant colonel. In 1918, following the armistice, he resumed his office at Meudon until 1926 when its administration merged with that of the Paris Observatory, Mouchez assuming the role of director of both institutions until his retirement in 1929. He remained active in research right up until his death. Fellow astronomer Raymond Michard observed that In his bearing, his character and his style of life Deslandres always remained more akin to the soldier (and the officer) than to the scholar.